# Катник

| Катник |
| --- |
| Рендгенска снимка на вилицата (странично). Лево се три преткатници, во средината четири катници и горен ретениран умник, а десно една обетка |
| Долен трет молар (умник) по екстракција |
| Податоци |
| Артерија | *arteria alveolaris superior posterior* |
| Назнаки |
| Латински | *dentes molares* |
| TA | A05.1.03.007 |
| FMA | FMA:55638 |
| [уреди на Википодатоците] |

**Постојаните катници** или **молари** се најголемите заби во устата и истовремено се најмногу постериорно сместени и служат за џвакање. Името им потекнува од латинскиот збор *molaris*, што значи “камен за мелење“. Тие не се супституенти, затоа што се појавуваат зад млечните заби и од нив ја преземааат доминантната улога во формирањето на оклузални односи на хуманата дентиција. Обично има дванаест постојани катници, по три во секој квадрант, а се означаваат како прв, втор и трет постојан катник. Заедно со преткатниците, тие ја сочинуваат групата на странични заби (латински: *dentes posteriores s. transcanini*).

## Класификација на катниците

* прв горен катник – *dens molaris primus superior (dexter et sinister)*;
* втор горен катник - *dens molaris secundus superior (dexter et sinister)*;
* трет горен катник (умник) - *dens molaris tercius superior s. sapientiae (dexter et sinister)*;
* прв долен катник – *dens molaris primus inferior (dexter et sinister)*;
* втор долен катник - *dens molaris secundus inferior (dexter et sinister)*;
* трет долен катник (умник) - *dens molaris tercius inferior s. sapientiae (dexter et sinister)*.

Класата катници се формира временски дисконтинуирано. Имено, првиот катник никнува околу шестата година од животот, вториот околу дванаесеттата, а третиот околу осумнаесеттата година или воопшто не никнува. Тоа значи дека е потребно повеќе од дванаесет години за да се комплетира постојаната дентиција.

Пространата оклузална површина, силната коренска поддршка и односот кон виличниот зглоб, ја прават класата на катниците идеално погодна за функцијата на мелење на храната. Тие имаат и естетска и фонетска улога, а исто така ја придржуваат и вертикалната димензија на лицето и структурите на темпоромандибуларниот зглоб.

## Атрибути на класата

Постојани заби, поглед од десната страна
Постоја четири карактеристични одлики според кои класата на катниците се разликува од другите заби:

* најголема оклузална површина во забните лакови,
* присуство на поголем број чворчиња (3-5) во внатрешното оклузално поле,
* присуство на најмалку две букални чворчиња,
* присуство на две или три коренски гранки, со специфична ориентација и распоред.

## Горни катници

Круните на горните катници се пократки оклузо-цервикално во однос на останатите заби, но се поголеми во сите останати димензии.

Контурите на надворешното оклузално поле обично се со ромбоиден облик, а основна одлика на внатрешното оклузално поле е присуството на три поголеми и едно помало чворче. Главни чворчиња се: *мезиобукалните*, *дистобукалните* и *мезиопалатиналните*, и тие се уредени во трикуспално-триангуларна форма. Последните две обично се поврзани со кос гребен (латински: *crista obliqua*), а преостанатото *дистопалатинално чворче* секогаш е најмало и понекогаш е сосема отсутно.

Горните катници имаат три корени, два букални и еден палатинален. Први горен катник е најголем и покажува најмал опсег на варијации.

## Долни катници

Постојани заби на десната половина од долниот забен лак, поглед одозгора
Слично на горните, долните катници се најголеми и најсилни заби на мандибуларниот забен лак. Првиот долен молар претставува „сидро“ на долниот забен лак од аспект на оклузијата.

## Атрибути на забниот лак

Со споредување на горните и долните катници, се забележуваат следните разлики:

* круните на долните катници повеќе се шират мезио-дистално отколку буко-орално, а кај горните катници слчујаот е обратен,
* големината, распоредот и бројот на чворчињата се различни,
* кај долните катници контурата на внатрашното оклузално поле е со правоаголен или петоаголен облик, а кај горните катници има облик на ромб,
* долните катници имаат две, а горните три коренски гранки,
* долните катници покажуваат лингвално искосување на круната и сл.

## Значај

Најголемиот притисок при џвакањето е во пределот на катниците, што ја одредува нивната масивност, бројот и распоредот на чворчињата, како и бројот и распоредот на корењата. На тој начин е обезбедена добра механичка обработка на храната во устата и олеснето варење во останатите делови на дигестивниот тракт.

Посебно е важно да се нагласи дека „шестката“ е првиот постојан заб што израснува во човековата уста, а со оглед на возраста на детето и честата неинформираност на родителите (кои обично мислат дека во прашање е млечен заб), тој станува сосема запоставен. Со негово губење доаѓа до многу нарушувања во функцијата на џвакањето, нарушување на меѓувиличните односи, како и промена на положбата на околните заби.

## Поврзано

* Топографско-анатомска обележја на забите
* Посебни морфолошки одлики на забите
* Забна номенклатура
* Кариес

## Наводи