Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Канадски дабар

Канадски дабар
**Канадскиот дабар** (*Castor canadensis*) е еден од двата постоечки вида дабари, заедно со евроазискиот дабар (*Castor fiber*). Овој дабар е еден од националните симболи на Канада и официјален државен симбол на Орегон и Њујорк. Канадските дабри се широко распространети низ Соединети Американски Држави, Канада, јужна Алјаска и некои делови од северно Мексико.

Во Канада и Соединетите Американски Држави, овој вид дабар често се нарекува едноставно „дабар“, иако ова може да предизвика одредена забуна, бидејќи друг далечно сроден глодар, *Aplodontia rufa*, често се нарекува „планински дабар“.

## Наводи
# Мегагодина

**Мегагодина** (**Мг**) или **мегаанум** или скратено, **Ма** — мерна единица за време во астрономијата, геологијата и палеонтологијата која означува **милион години**. Следна поголема ваква единица е гигагодината (милијарда години), а помала е килогодината (илјада години, т.е. милениум).

## Поврзано

* Година
* Гигагодина
* Килогодина
# Олигоцен

Епохата на **Олигоцен** е геолошки период што го опфаќа временскиот распон од пред 33.9 до 23 милиони години. Како и кај останатите постари геолошки периоди, добро се идентификувани карпи според кои тој може да се дефинира, но точниот момент кога почнува и завршува не би можел најпрецизно да се утврди.

Името на Олигоценот доаѓа од грчките зборови ὀλίγος (oligos, неколку) и καινός (kainos, ново) и тој следува по епохата на Еоцен, а по него доаѓа епохата на Миоцен. Олигоценот е трета и последна епоха од Палеогенскиот период.
# Миоцен

Панонското Море во областа на денешна Србија и Средна Европа во епохата на Миоценот
**Миоцен** — геолошки период што го покрива периодот од пред 23 до пред 5,3 милиони години. Како и со останатите геолошки периоди, наслагите од карпи кои го дефинираат почетокот и крајот се добро идентификувани, но точните датуми не се сигурни. Називот на миоценот му го дал Сер Чарлс Лајл, а името доаѓа од старогрчките зборови ‘меион‘ (помалку) и ‘цено‘ (нов), што значи ‘не толку нов‘, бидејќи има 18% (помалку од плиоценот) денешни морски безрбетници. Миоценот следува по олигоценската, а ѝ претходи на плиоценската епоха. Миоценот е првата епоха од неогенскиот период.

Границите на миоценот не се јасно видливи во глобалните случувања, туку се испреплетени со низа регионални граници меѓу потоплиот олигоцен и постудениот плиоцен.

## Миоценски под-поделби

Миоценските фаунални стадиуми од најмладиот кон најстариот се:

* месиниум (7.246-5.332 Ма)
* тортониум (11.608 - 7.246 Ма)
* серавалиум (13,65 - 11,608 Ма)
* лангиум (15,97 - 13,65 Ма)
* бурдигалиум (20,43 - 15,97 Ма)
* аквитаниум (23,03 - 20,43 Ма)

Под-поделбите во миоценот се дефинираат благодарение на присутноста на различни видови калцерозни нанофосили (калцитни плателети кои лачат кафеави едноклеточни алги) и дупконосци (едноклеточни протисти со дијагностички полжави).

## Клима

Климата останала умерено топла, иако се појавува бавно глобално заладување кое конечно довело до плеистоценската глацијација.

Иако долгорочниот тренд на заладување продолжил, постојат докази за потопол период кога глобалната клима била слична на онаа во времето на олигоценот. Миоценското затоплување почнало пред 21 милион години и продолжил сè до пред 14 милиони години, кога глобалните температури забележале нагло опаѓање. Пред 8 милиони години температурата уште еднаш нагло паднала, а покривката од мраз на Антарктикот се приближила на нејзината денешна големина и дебелина. Гренланд почнал да ги добива своите големи ледници пред 7 или 8 милиони години, иако таму климата во текот на подолг период останала доволно топла за да ги одржи шумите сè до плиоценот.
# Плиоцен

Хипарион - една врста на коњи од епохата плиоцен
**Плиоцен** е период на геолошката скала на Земјата што го опфаќа периодот од пред 5,33 до пред 2,58 милиони години.

Плиоценот е втора епоха од периодот на Неоген во ерата на Кенозоик и доаѓа по епохата на Миоцен, а по него следува епохата на Плеистоцен.

Плиоценот е наречен според Чарлс Лајл, а името доаѓа од грчките зборови πλεῖον (pleion, "повеќе") и καινός (kainos, "ново") што во слободен превод би значело „продолжување на претходното“.
# Плеистоцен

|  |
| --- |
| **Трипериоден систем** |
| **Холоцен** | **Железно време** | **Протоисторија** |
| Доцно бронзено време |   |
| Средно бронзено време |
| Младо бронзено време |
| **Бронзено време** |
| Бакарно време (енеолит) |   |   |
| Младо камено време (неолит) | **Праисторија** |
| Мезолит / Епипалеолит |
| **Плеистоцен** | Доцен палеолит |   |
| Среден палеолит |
| Ран палеолит |
| Палеолит |
| **Камено време** |

**Плеистоценот** е епоха на квартарот, која на геолошката скала го опфаќа периодот од околу 2.580.000 до 11.700 година пред денешно време. Тој ја опфаќа најблиската ера пропратена со низа леднички промени.

Плеистоценот е шестиот период во кенозојската ера. Тој се надоврзува на плиоценот и е претходник на холоценската епоха.

Името *плеистоцен* потекнува од грчките зборови πλεῖστος (*плеистос* „најмногу“) и καινός (*каинос* „ново“).

Во археолошки рамки, крајот на плеистоценот се поистоветува со крајот на палеолитската доба.

## Наводи

За време на плеистоценот, климата била поинаква; Илустрација на фауната од доцниот плеистоцен во северна Шпанија од Маурисио Антон.
## Надворешни врски

* Плиоцен-Плеистоцен - граница кај Врица, Италија (карта).
# Холоцен

|  |
| --- |
| **Трипериоден систем** |
| **Холоцен** | **Железно време** | **Протоисторија** |
| Доцно бронзено време |   |
| Средно бронзено време |
| Младо бронзено време |
| **Бронзено време** |
| Бакарно време (енеолит) |   |   |
| Младо камено време (неолит) | **Праисторија** |
| Мезолит / Епипалеолит |
| **Плеистоцен** | Доцен палеолит |   |
| Среден палеолит |
| Ран палеолит |
| Палеолит |
| **Камено време** |

| Холоцен Кутијава: * преглед
* разговор
* уреди
 |
| --- |
|  |
| ↑ Плеистоцен |
| Холоцен |
| предбореал (10,3–9 иг)
бореал (9–7,5 иг)
атлантик (7,5–5 иг)
подбореал (5–2,5 иг)
податлантик (2,5 иг–денес) |

**Холоценската епоха** е геолошки период што започнува приближно 11.550 календарски години пред денешно време, односно околу 9600 п.н.е.) и истата продолжува до денес. Холоценот е дел од неогените и квартерни периоди и доаѓа по плеистоценската епоха. Неговото име доаѓа од грчките зборови ὅλος (*холос*, сосема или потполно) и καινός (*каинос*, ново), со комбинирано значење „сосема блиско, ново“.

Холоценот уште го носи и името „алувиумска епоха“, но ова име е веќе подзаборавено.

Во 2018 година Меѓународната унија на геолошки науки ја подели холоценската епоха на три времиња: гренландско (пред 11.700 до пред 8.200 година), северногрипско (од пред 8.200 до 4.200 години) и мегалајско време (од пред 4.200 години до денес).

## Поврзано

* Антропоцен

## Надворешни врски

* Скоро изумрени животни Архивирано на 17 јули 2012 г.
* Настанот 8.2 ka
* Разоткривање на промените во халоценот со термохалинска циркулација Архивирано на 7 март 2008 г.
# Науката во 1821 година

| Години во науката |
| --- |
| * …
* 1811
* 1812
* 1813
* 1814
* 1815
* 1816
* 1817
* 1818
* 1819
* 1820
* **1821 1822
* 1823
* 1824
* 1825
* 1826
* 1827
* 1828
* 1829
* 1830
* 1831
* …
 |
| Поврзани теми од периодот |
| * …
* 1818
* 1819
* 1820
* **1821 1822
* 1823
* 1824
* …
* …
* 1790-ти
* 1800-ти
* 1810-ти
* **1820-ти 1830-ти
* 1840-ти
* 1850-ти
* …
* …
* XVIII век
* XIX век
* XX век
* …
 |
| * Уметност
* Археологија
* Архитектура
* Книжевност
* Музика
* Наука
* *повеќе*
 |

**1821 година во науката** опфаќа некои значајни настани.

## Настани
# Зајаковидни

| Зајаковидни Период: Доцен палеоцен - денес |
| --- |
|  |
| Обичен зајак, *Lepus europaeus*. |
| Научна класификација |
| Царство: | Animalia |
| Колено: | Chordata |
| Класа: | Mammalia |
| Инфракласа: | Eutheria |
| Магноред: | Boreoeutheria |
| Надред: | Euarchontoglires |
| Ред: | **Lagomorpha** Brandt, 1855 |
| Семејства |
|
Leporidae
Ochotonidae
Prolagidae (изумрена) |

**Зајаковидните цицачи** (латински: *Lagomorpha*) образуваат ред на вистински цицачи.

## Општи одлики

Зајаковидните цицачи се мали животни, со кратка опашка, која може да отсуствува. Нивните заби имаат неколку сличности со забите на глодачите. До неодамна групата на зајаковидни цицачи (во која покрај зајаците припаѓаат и пиките) ги вклучувала и глодачите како подред. Но уште во 1912 година Џејмс Вилијам Гидли ги воочил многуте специфични одлики во градбата и еволутивната историја на зајаковидните и предложил тие да се сместат во самостоен ред, бидејќи неколкуте сличности со глодачите имаат само надворешен (конвергентен) карактер. Ова гледиште денес се смета за општоприфатено. Филогенетски, зајаковидните се блиски со примитивните копитари од терциерот.

Од глодачите зајаковидните цицачи принципиелно се разликуваат по тоа што на горната вилица кај нив нема еден, туку два пара на секачи. Вториот пар на секачи кај зајаковидните е послабо развиен и се наоѓа зад основниот пар; нивните врвови не достигнуваат до врвовите на основните (предни) секачи. Исто така, тврдото непце кај зајаковидните е изградено на многу посебен начин. Тоа има вид на тесен напречен мост меѓу левиот и десниот ред на катници. За разлика од зајаковидните, кај глодачите тврдото непце претставува цврста платформа која достигнува напред до секачите. Постојат основни разлики во градбата на желудникот. Кај зајаковидните тој се состои (физиолошки, но не и морфолошки) од два оддела, од кои во едниот се одвива бактериско разградување на храната, а во другиот, близу до влезот во цревото, храната се дигерира со ензимот пепсин. Основната сличност меѓу зајаковидните и глодачите се состои во тоа што кај нив отсуствуваат песјаци, а секачите и катниците се разделени со широк беззабен простор — дијастема. Забите кај зајаковидните немаат прекриени корени и постојано растат, што е поврзано со брзото обновување на нивните коронки.

## Систематика

* **РЕД LAGOMORPHA**
	+ **Семејство Ochotonidae**: пики
		- Род *Ochotona*
	+ **Семејство †Prolagidae**: сардиниска пика и други сродни изумрени пики.
		- Род †*Prolagus*
	+ **Семејство Leporidae**
		- Род *Brachylagus*
		- Род *Bunolagus*
		- Род *Caprolagus*
		- Род *Lepus*
		- Род *Nesolagus*
		- Род *Oryctolagus*
		- Род †*Palaeolagus*
		- Род †*Aztlanolagus*
		- Род †*Ordolagus*
		- Род †*Hypolagus*
		- Род *Pentalagus*
		- Род *Poelagus*
		- Род *Pronolagus*
		- Род *Romerolagus*
		- Род *Sylvilagus*

## Наводи
# Моногамија

Бронзена скулптура на брачен пар Кашуби, со која се слави нивната моногамна врска. Гдиња, Полска
**Моногамијата** претставува состојба на имање на само еден сексуален партнер во определен или долгорочен временски период.

Постојат неколку видови на моногамија:

* Социјална моногамија: кога две лица живеат заедно, имаат само меѓусебен секс, и соработуваат во обезбедувањето на основните ресурси за живеење;
* Сексуална моногамија: кога две лице, за време додека се заедно, имаат полов однос само со партнерот, т.е. не практикуваат секс надвор од врската;
* Генетска моногамија: кога двајца партнери имаат потомство само од еден партнер;
* Брачна моногамија: се однесува на брак само помеѓу два брачни партнери.

7% од животинскиот свет е моногамен. Тоа значи дека имаат само еден сексуален партнер во текот на целиот живот или за време на една сезона за парење. Кај овие вторите, тоа значи дека во текот на ниедна наредна сезона, двете единки нема повторно да се парат заедно.

За разлика од останатите животни, кај птиците моногамијата е цели 90%. Постојат видови на птици кои во текот на целиот живот имаат само еден партнер.

Моногамијата кај човековата популација изнесува некаде помеѓу 60 и 65%. Моногамијата кај човекот значи немање други сексуални партнери освен партнерот со кој е во врска, додека таа трае. Брачната моногамија може да се разбере на два начина: правниот - имање брак само со еден партнер, а бидејќи социјалната моногамија ја опфаќа и брачната, од друга страна значи и/или немање на друг/и сексуални партнер/и во текот на бракот.
# Промискуитет

Џакомо Казанова беше познатo промискуитетен
Практикувањето на повеќе различни избори без многу размислување се означува како **промискуитетност**. Најчестата употреба на терминот е поврзана со сексуалносто однесување, каде што се однесува на личност која не го ограничува својот сексуален живот според општествените норми - само еден партнер, или во рамките на долготрајна моногамна сексуална врска. Значи, личноста која е склона кон често менување на сексуалните партнери може да се означи како промискуитетна. Поради ваквата популарност на терминот, овој прилог се однесува на сексуалниот промискуитет. Многу често не се обрнува внимание на фактот дека ваквите луѓе обично се многу пребирливи во изборот на своите сексуални партнери, иако се склони кон промискуитетно однесување.

Промискуитетноста е строго осудена од конзервативните религии на денешницата. Ама затоа пак одредени секти, култови и религиозни редови создаваат простор за промискутитетно однесување. Постојат историски докази за постоењето на античка проституција во стара Месопотамија, Грција и Рим.
# Космополитизам (биологија)

Китот убиец (*Orcinus orca*) и неговиот ареал обележан со сино
Во биогеографијата, еден таксон се смета за **космополитски** ако неговиот ареал се протега ширум целиот (или речиси целиот) свет, во сите погодни живеалишта. На пример, китот убиец има космополитски ареал бидејќи живее во сите океани и речиси сите мориња на светот. Истото важи и за некои заразни болести. Други вакви примери се луѓето, штитестиот лишај (*Parmelia sulcata*) и мекотелниот род Дагња (*Mytilus*). Ваквата состојба може да се должи на широк дијапазон на толеранција во животните средини или пак поради брзо распространување на видот во однос на времето потребно да еволуира.

Спротивна состојба на космополитизмот е ендемизмот, каде извесен вид се среќава само во едно ограничено подрачје.

## Поврзано

* Ендемизам
* Гондвана
* Холарктик

## Наводи