Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Потколено

Во научна класификација на живите организми, **потколено** (науч. *subphylum*) е таксономски ранг што се употребува во зоолошка номенклатура. Во таксономската хиерархија, потколеното е под коленото, а над наткласата.

Кај габите и растенијата се користи еквивалентниот таксономски ранг „пододдел“.

## Примери

Не сите колена на животни се делат на потколена. Потколена имаат само следниве:

* членконоги (*Arthropoda*): се дели на потколената трилобитни, клештари, многуноги, шестноги и ракови,
* раменоноги (*Brachiopoda*): се дели на потколената јазичестовидни, черепни и нечерепни зглобни,
* хордови (*Chordata*): се дели на потколената плаштари, бесчерепни и најголемото потколено - ’рбетници.
# Класа (биологија)

Разните нивоа на системот на научна класификација.

---

Зголеми
Хиерархијата на осумте главни таксономски рангови во биолошката класификација. Поситните меѓурангови не се прикажани.
**Класа** е таксономска категорија во рамките на биолошката класификација на организмите во биологијата под тип и над ред.

На пример, Цицачите се класа која се користи при класификација на кучињата, чиј тип е ’Рбетници, а редот им е Месојадци.

## Историја на поимот

Класата како засебна биолошка класификација со свој назив (наспроти едноставно наречениот *виш род* *(genus summum))* за првпат била употребена од францускиот ботаничар Жозеф Питон де Турнефор во неговата класификација на растенија (во неговото дело од 1694 насловено како „Елементи на ботаниката“, фр. *Eléments de botanique*). Карл Линеј бил првиот кој доследно гоприменувал поимот за сите три царства на природата (минерали, растенија и животни) во неговата *Систем на природата* (1735, 1 изд.). Оттогаш класата зазема највисоко место во таксономската хиерархија сѐ до воведувањето на разграноците, денес наречени типови и оддели во XIX век.

## Наводи

## Поврзано

* Систематика
* Кладистика
* Филогенетика
* Таксономија
# Живородни цицачи

| Живородни цицачи Период: рана Креда - денес |
| --- |
|  |
| Научна класификација |
| Царство: | Животни |
| Колено: | Хордати |
| Класа: | Цицачи |
| Поткласа: | **Живородни цицачи** Parker & Haswell, 1897  |
| Инфракласи |
| * Вистински (плацентни) цицачи (*Eutheria*)
* Нижи цицачи (*Metatheria*)
 |

**Живородните цицачи** (науч. *Theria* од грч. *θηρίον* = ѕвер) е поткласа на цицачи што раѓаат живи млади без да бидат сместени во јајце. Тука спаѓаат вистинските цицачи (плацентни цицачи) и нижите цицачи (торбарите и нивните предци). Единствената група цицачи што не припаѓа на оваа поткласа се едноотворните (*Monotremes*), кои младите ги несат во јајца.

Кенгур - торбар со младо
## Таксономија

Рангот „Живородни цицачи“ се разликува, зависно од системот на класификација. Системот во учебникот на Вон и др. (2000) ги наведува следниве групи:

|  |
| --- |
| **Класа Цицачи** (*Mammalia*)
* **Поткласа Живородни цицачи** (*Theria*)
	+ Инфракласа Нижи цицачи - торбари (*Metatheria*)
	+ Инфракласа Плацентни (вистински) цицачи (*Eutheria*)
 |

Во горенаведениот систем, Живородните цицачи претставуваат поткласа. Според системот на Мекена и Бел (1997) тие се наткохорт под поткласата Живородновидни (Theriiformes):

|  |
| --- |
| **Класа Цицачи (Mammalia) Поткласа Живородновидни (*Theriiformes*): живородни цицачи и нивните праисториски роднини
	+ Инфракласа Холотерии (*Holotheria*): денешни живородни цицачи и нивните праисториски роднини
		- Легија Кладотерии (*Cladotheria*)
			* Подлегија Затерии (*Zatheria*)
				+ Инфралегија Трибосфениди (*Tribosphenida*)
					- **Наткохорт Живородни цицачи** (*Theria*)
						* Кохорт Торбари (*Marsupialia*)
						* Кохорт Плацентни цицачи (*Placentalia*)
 |

Луо и др. (2002) имаат предложено друга класификација каде таксономските нивоа немаат рангови, туку користи чисто кладистички систем.

## Наводи

## Поврзано

* Торбари
* Едноотворни
* Плацентни (вистински) цицачи
# Ред (биологија)

Разните нивоа на системот на научна класификација.

---

Зголеми
Хиерархијата на осумте главни таксономски рангови во биолошката класификација. Поситните меѓурангови не се прикажани.
Во биолошката класификација на организмите, **ред** (лат. *ordo*) е таксономски ранг и таксон. Други застапени рангови се животот (живиот свет), доменот, царството, коленото, класата, семејството, родот и видот. Родот е сместен помеѓу класата и фамилијата, и има свои надрангови: **надред** и **магноред**, како и свои подрангови: **подред**, **инфраред** и **парворед**.

На пример, оревот и хикоријата ѝ припаѓаат на фамилијата Ореви (*Juglandaceae*), која спаѓа во редот Букои (*Fagales*).

Определувањето на членовите на редовите е работа на таксономите. Честопати се поставува прашањето дали воопшто да се признае некој ред. Во голем број случаи таксономите не го делат истото мислење. Бидејќи не постојат строго утврдени правила што мора да се следат при опишувањето или признавањето на редовите, некои таксони се признаени насекаде, додека пак други наоѓаат поддршка мошне ретко.

Кај некои организми се користат доследни наставки за да се означи дека таксонот е ред. Во научните називи на птиците и рибите се користи латинската наставка *-(i)formes* (соодветна на македонската наставка „-видни“), но ова не е случај кај цицачите и без‘рбетниците. Редовите на цевчести (васкуларни) растенија се означуваат со наставката *-ales* (за множина, но понекогаш и придавни наставки како „-сти“, „-ни“ и др).

## Хиерархија на ранговите

| Назив | Значење на префиксот | Пример |
| --- | --- | --- |
| Магноред | од *magnus* = голем, важен | Узенгични (*Epitheria*) |
| Надред |  | Натпримати (*Euarchontoglires*) |
| Ред |  | Примати (*Primates*) |
| Подред |  | Сувоносни мајмуни (*Haplorrhini*) |
| Инфраред | од *infra* = ниж | Вистински мајмуни (*Simiiformes*) |
| Парворед | од *parvus* = мал, ситен | Тесноносни мајмуни (*Catarrhini*) |

Во нивниот труд за класификацијата на цицачите (1997), научниците Мекена и Бел користат уште две клади помеѓу надред и ред: „велеред“ (*grandorder*) и мироред (*mirorder*).

## Поврзано

* Кладистика
* Филогенетика
* Систематика
* Таксономија
* Биолошка класификација

## Наводи
# Семејство (биологија)

Разните нивоа на системот на научна класификација.

---

Зголеми
Хиерархијата на осумте главни таксономски рангови во биолошката класификација. Поситните меѓурангови не се прикажани.
**Семејство** (или **фамилија**) — таксономски ранг во биолошката класификација на организмите и таксон. Други застапени рангови се животот (живиот свет), доменот, царството, коленото, класата, редот, родот и видот. Семејството е сместено помеѓу редот и родот и има свој подранг, наречен **потсемејство** и свој надранг, наречен **натсемејство**.

На пример, оревот и хикоријата припаѓаат на семејството оревоцветни (*Juglandaceae*).

Определувањето на членовите на фамилиите е работа на таксономите. Честопати се поставува прашањето дали воопшто да се признае некоја семејство. Во голем број случаи таксономите не го делат истото мислење. Бидејќи не постојат строго утврдени правила што мора да се следат при опишувањето или признавањето на фамилиите, некои таксони се признаени насекаде, додека пак други наоѓаат поддршка мошне ретко.

## Примена

Фамилиите се корисни во еволутивните, палеонтолошките и родовите изучувања бидејќи се постабилни од нижите таксони како родот и видот.

## Поврзано

* Систематика
* Кладистика
* Филогенетика
* Таксономија

## Наводи
# Род (биологија)

Во биологијата, **род** (лат. *genus*, мн. *genera*) — ниж таксономски ранг со кој се класификуваат живите и изумрени организми.

Разните нивоа на системот на научна класификација.

---

Зголеми
Хиерархијата на осумте главни таксономски рангови во биолошката класификација. Поситните меѓурангови не се прикажани.
Определувањето на членовите на родовите е работа на таксономите. Стандардите за родовите не се строго утврдени и затоа постојат разни класификации кај разни стручњаци. Во хиерархијата на биономната класификација, родот е над видот и под семејството.

## Напатствија

Бидејќи не постојат строго утврдени правила за опишувањето на родовите, таксономите немаат јасни напатствија за тоа што може да припаѓа на еден род, а што на друг. Ова не значи дека таксономите не се согласуваат за тоа што е „добар“ род. На пример, биологот Гил дава некои приближни правила што се доста ефикасни. Според овие правила, едне род треба да исполни три услови за да биде описно корисен:

1. монофилија – сите потомци на еден таксон се групираат заедно;
2. разумен степен на компактност – родот не треба да се проширува без потреба; и
3. посебност – во однос на еволутивно релевантните критериуми, како на пр. екологијата, морфологијата или биогеографијата. Треба да се има на ум дека ДНК-низите се *последица* од, а не *услов* за раздвојување на еволутивните лози, освен во случаи кога непосредно му попречуваат на протокот на гени (на пр. понаследни пречки).

## Поврзано

* Подрод
* Ред
* Фамилија
* Вид

## Наводи

## Надворешни врски

* Nomenclator Zoologicus Архивирано на 26 ноември 2012 г. - индекс на називите на сите родови и подродови во зоолошката номенклатура од 1758 до 2004 г. (англиски)
# Вид (биологија)

Разните нивоа на системот на научна класификација.

---

Зголеми
Хиерархијата на осумте главни таксономски рангови во биолошката класификација. Поситните меѓурангови не се прикажани.
**Биолошкиот вид** (лат. *species*) е систематска единица, група од единки со заеднички морфофизиолошки, биохемиски и одлики во однесувањето, кои се способни за заемно вкрстување, со што даваат плодно потомство, закономерно распространето во пределите на еден определен ареал и подложно на влијанието од факторите на животната средина. Видот е реално постоечка генетски неделива единица на живиот свет, основна структурна единица во системите од организми и квалитативна етапа во еволуцијата на животот.

## Својства

Еден вид може да се оддели од друг по низа својства:

* Морфолошкиот критериум дозволува разграничување на разните видови по надворешните и внатрешните својства;
* Физиолошко-биохемискиот критериум се фокусира на нееднаквоста во хемиските својства на разните видови;
* Географскиот критериум сведочи за тоа дека секој вид преовладува во својот ареал;
* Еколошкиот дозволува да се разликуваат видовите по комплексот на абиотички и биотички услови, во кои тие се создале и приспособиле на животот;
* Репродуктивниот критериум обусловува репродуктивна изолација на еден вид од друг, па дури и блискусродствени.

Секој вид претставува посебен генетски систем, репродуктивно изолиран од другите видови.

Како резултат на нееднаквите услови на животната средина, секоја единка од еден вид во пределите на ареалот се распоредува на помали единици - популации. Реално видот постои како популација.

Видовите можат да бидат монотипни - со слабо диференцирана внатрешна структура, карактеристични се за ендемитите. Политипните видови се одликуваат со сложена внатревидова структура.

Внатрешно видовите можат да бидат поделени на подвидови - географски или еколошки одликувани делови на видот чии единки под влијание на факторите на средината во процесот на еволуција се здобиле со забележителни морфофизиолошки особености кои ги разликуваат од другите делови на истиот вид. Во природата, единките од разните подвидови на еден вид можат слободно да се вкрстуваат и да даваат плодно потомство.

## Наводи
# Заштитен статус

Златната жаба, последен пат е снименa на 15 мај 1989 година
**Заштитен статус** или **статус на загрозеност** на одреден вид — поим што се користи како индикатор за можноста тој вид да изумре во блиска или подалечна иднина.

## Глобални системи

**Црвениот список на МСЗП** е најпознат список на загрозени видови. Според МСЗП (или *IUCN*) таксоните спаѓаат во некоја од следниве категории:

* EX — Изумрени видови по 1500 година (кратенката потекнува од англискиот збор *extinct*);
* EW — Видови изумрени во дивината (англ. *Extinct in the wild*)
* CR — Критично загрозени видови (англ. *Critically Endangered*);
* EN — Загрозени видови (англ. *Endangered*) и
* VU — Ранливи видови (англ. *Vulnerable*)
* LR — Нискоризични видови (англ. *Low risk*), категорија која се дели на:
	+ LR/cd — Видови зависни од заштита (англ. *Conservation dependent*);
	+ LR/nt — Речиси загрозени видови (англ. *Nearly threatened*);
	+ LR/lc — Видови со најмала загриженост од изумирање (англ. *Least concern*)

Постојат и две додатни МСЗП категории:

* DD — Видови со недоволно податоци за загрозеноста (англ. *Data deficient*)
* NE — Непроценети видови, или не се проверениспоред IUCN критериуми (англ. *Not evaluated*)

Според организацијата NatureServe постојат следниве категории:

* Претпоставено изумрени (*Presumed Extinct*, GX)
* Можеби изумрени (*Possibly Extinct*, GH)
* Критично загрозени (*Critically Imperiled*, G1)
* Загрозени (*Imperiled*, G2)
* Ранливи (*Vulnerable*, G3)
* Се чини безбедни (*Apparently Secure*, G4) и
* Безбедни (*Secure*, G5)

Овој систем содржи и двосмислени и непотполно одредени категории од типот на *Неточно одреден број на едники* (Inexact numeric ranks) и меѓукатегории од типот на G2G3 кога не може точно да се одреди соодветната категорија. Во овој систем исто така постои исказот: само во заробеништво или под надзор на човекот, кој има слично значење како и IUCN категоријата: изумрени во дивината (Extinct in the Wild, EW).

Во Руската Федерација во оваа смисла постои таканаречена Црвена книга на Руската Федерација.

## Наводи
# Незагрозен вид

Графичка претстава на статусот
**Незагрозен вид** (или *најмала загриженост*; крат. **LC**, од анг. *Least Concern*) — заштитна категорија на Меѓународниот сојуз за заштита на природата (МСЗП, IUCN) што им се доделува на видовите (или пониските таксони) што се безбедни и многубројни, па затоа не се сметаат за загрозени, речиси загрозени или (пред 2001) зависни од заштита. Тука спаѓа голем број на мошне застапени видови како обичниот гулаб, медоносната пчела, тигрест комарец, смрека, луњата полжавојатка, светото рибарче, викуњата, домашниот глушец, како и самиот човек.

За да го добие овој статус, еден вид мора да се оцени според бројноста на единките и нивните животни околности. За таа цел се врши непосредно или посредно разгледување на ризиците од загрозување и изубмирање врз основа на распределбата.

Иако „најмала загриженост“ не е дел од самиот црвен список на МСЗП, списокот од 2006 сепак ја доделува оваа категорија ма 15.636 таксони. Во оваа категорија влегуваат вкупно 14.033 животински видови (каде спаѓаат и неутврдени видови како жабата од родот *Philautus*). Покрај ова, во класата влегува и 101 животински подвид, како и 1.500 растителни таксони (1.410 видови, 55 подвидови и 35 вариетети). Наведени се и две животински поднаселенија: австралазиските и јужноафриканските бодликави морски кучиња (вид ајкули). Во категоријата нема габи и протисти, што е разбирливо земајќи предвид дека МСЗП има проценето само четири вида од тие две царства. Во 2008 овој статус го добил и човекот, по формална проценка на светското население.

## Слични класификации

* COSEWIC: **NAR** (*Not At Risk* = „вон ризик“)
* NatureServe: **G5** (*Secure* = „безбеден“)
* WWF - **RS** (*relatively stable/relatively intact* = „релативно стабилен/релативно недопрен“) за екорегиони.

## Поврзано

* Заштитен статус
* Категорија:Незагрозени видови според МСЗП

## Наводи

## Надворешни врски

* Список на незагрозени видов според наоѓањето на Загрозени видови на Црвениот список на МСЗП (англиски)
# Обединет таксономски информативен систем

Лого на ITIS
**Обединети таксономски информативен систем** (англ. *Integrated Taxonomic Information System*, крат. **ITIS**) — соработна организација која има за цел да составува и одржува доследни и доверливи инфомации за таксономијата биолошките видови. ITIS е основан во 1996 како група на владата на САД составена од неколку федерални установи, но денес е меѓународна организација со учество на министерства од Канада и Мексико. Во базата учествува голема заедница на таксономски стручњаци. Кадарот што ги обработува содржините е сместен во Смитсоновиот природонаучен музеј во Вашингтон, а информатичките работи ги врши Геолошкиот топографски институт во Денвер. Организацијата главно се задржува на северноамериканските видови, но соработува со групи од други земји и меѓународни установи со цел да се добие на што поголема покриеност.

## Членки

* Министерство за земјоделство и исхрана на Канада (AAFC)
* Национална комисија за осознавање и употреба на биоразновидноста на Мексико (CONABIO)
* Националната океанска и атмосферска управа на САД (NOAA)
* Служба за национални паркови на САД (NPS)
* NatureServe
* Смитсонова установа
* Министерство за земјоделство на САД (USDA)
* Министерство за заштита на животната околина на САД (EPA)
* Геолошки топографски институт на САД (USGS)
* Служба за рибен фонд и дива природа на САД (FWS)

## Поврзано

* Енциклопедија на живиот свет
* Викивидови
* Светски регистар на морски видови

## Наводи

## Надворешни врски

* Integrated Taxonomic Information System (ITIS)
* Canada Interface: Integrated Taxonomic Information System (ITIS\*CA)
* Mexico Interface: Sistema Integrado de Información Taxonómica (SIIT\*MX) Архивирано на 13 јуни 2007 г.
* Brasil Interface: Sistema Integrado de Informação Taxonômica - (SIIT\*Brasil)