Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1961

**Йоҥылыш: "{" пунктуационный символым кучылташ ок лий.**

|  |  |
| --- | --- |
|  | 1961 Викиклатыште? |

## Мо лийын

## Кӧ шочын

* 7 шорыкйол — Сергей Михайлович Губаев, марий математик, шанчызе, туныктышо, математика шанче кандидат.
* 15 ӱярня — Владимир Марышев, руш серызе, журналист, Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (2001), Марий Эл Республикын сулло журналистше (2001).
* 2 сӱрем — Иван Викентьевич Смирнов, марий актёр, мурызо, Марий Эл Республикын сулло артистше (1995), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1996), Йыван Кырла лÿмеш театр премийын лауреатше (1997, 2001, 2004, 2006, 2012), Марий Эл Республикын Калык артистше (1999), Россий Федерацийын сулло артистше (2007), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2011).
* 9 идым — Олег Арсентьевич Сергеев, марий йылмызе, туныктышо, шанчызе, филологий шанче кандидат (1990), доцент (1995), Финн-угор ушемын йотэлысе йыжъеҥже (Хельсинки, 2008), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (2005).
* 16 шыжа — Лариса Михайловна Билалова (Иванова), марий философ, шанчызе, туныктышо, философий шанче кандидат, доцент.

## Кӧ колен

* 2 ага — Валериан Михайлович Васильев (Ӱпымарий), сотыеҥ, шанчызе-энциклопедист, литератор, филологий шанче доктор (1957), этнограф, фольклорист, почеламутчо, туныктышо, музыковед, кусарыше.
# Эстоний

**ЭстонийEesti Vabariik*|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Эстонийын тистыже | Эстонийын ойыпшо |

 |
|  |
|
Чапмуро: *Mu isamaa, mu õnn ja rõõm* |
| **Эрыкан лиймаш** | 24 пургыж, 1918 |
| **Кугыжаныш йылме** | эстон |
| **Рӱдола** | Таллинн |
| **Виктем йӧн** | республик |
| **Президент** | Алар Карис |
| **Премьер-министр** | Кая Каллас |
| **Кумдык** вӱд ӱмбал % | 132-ше тӱняште 45 339 (47 549) км² 4,56 |
| **Калык чот** чаклык | 154-ше тӱняште 1 315 944 (2016) 28 еҥ/км² |
| **Валюта** | евро (EUR) |
| **ЭЧЙ** ЭЧЙ/еҥ  |  тӱняште 38,754 млрд. $ (2016)
42-ше тӱняште
 29 543 $  |
| **Интернет-домен** | .ee (+ .eu) |
| **Телефон-код** | +372 |
| **Шагат ӱштӧ** кеҥежым | UTC +2 UTC +3 |

**Эстоний** (эстонла Eesti) — йӱдвел Европышто эл. Официал лӱмжӧ — **Эстоний Республик** (эстонла Resting Vabariik). Йӱдвелыште Суоми пролив улеш, касвелыште Балтик теҥыз, кечывалвелыште - Латвий да эрвелыште Россий верланат.

Эстоний - демократле да парламентле республик улеш, латвич кундемлан шеледалтеш. Таллинн - рӱдӧ да эн кугу олаже улеш. Эстонийыште 1,33 миллион гыч шагалрак еҥ ила. Эстоний Европа Ушемысе эн изи калыкчотан эл кокла гыч иктыже. Эстон-влак - финн-угор калык улыт, эстон да финн йылмыла коклаште шуко икгайлыкым вашлияш лиеш.

Эстоний Наций-влакын Лигышкышт 22 Идым 1921 ийыште пурен, Наций-влакын Ушемышкышт 17 Идым 1991 ийыште пурен, Европо Ушемыште 1 Ага 2004 гычын.

Эртымгорныжо мучко Эстонийын мландыже Даний, Тевтон Орден, Швеций але Россий кучемыштыже лийын. Эстоний эрыкан шкевуя элышке 20 Сорла 1991 ийыште савырнен.

## Административ шеледымаш

Эстоний 15 кундемыш шеледалтеш. Эстонийыште кундем *Maakond* маналтеш.

## Олала

| Вер | Ола лӱм | Калыкчот (2016 ийлан ончылгоч палымаш) |
| --- | --- | --- |
| 1 | Таллинн | 423 420 |
| 2 | Тарту | 93 687 |
| 3 | Нарве | 58 204 |
| 4 | Пярну | 39 828 |
| 5 | Кохтла-Ярве | 35 928 |
| 6 | Вильянди‎ | 17 860 |
| 7 | Раквере | 15 747 |
| 8 | Маарду | 15 128 |
| 9 | Силламяэ | 13 686 |
| 10 | Курессааре | 13 449 |

## Важ-влак

}
# 11 шыжа

|  |
| --- |
| ← **шыжа** → |
| Шч | Кш | Вр | Из | Кг | Шм | Рш |
|   |   |   | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |   |
|   |   |   |   |   |   |   |
| 2026 ий |

**11 шыжа** (11 октябрь) — григориан кечышот почеш идалыкын 284-ше (кужемдыме ийлаште — 285-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 81 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

* ООН — Ӱдыр-влакын тӱнямбал кечышт.
* ЛГБТ — Каминг-аут кече.
* Пошкырт Эл — Республик кече.
* Кышкар:Флагификаций/Македоний — Восстаний кече.

## Лӱмгече

Шыжа тылзын латикымше кечынже Александр, Алексей, Василий, Николай, Иван, Григорий, Сергей, Анна, Илья, Макар, Моисей, Прохор, Валентин. Афанасий, Анатолий – влакын лӱмгечышт.

## Событий-влак

*Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 11 кечысе событий-влак*

* 1702 ий — руш войска-влак швед-влакын Нотебург (Орешек) орым руалтен налыныт.
* 1862 ий — Австралийыште икымше университетым почмо.
* 1961 ий — Семипалатинск полигонышто икымше гана мланде йымалне атом бомбым пудештареныт.

## Шочыныт

*Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 11 кечынже шочшо-влак*

* 1930 ий — Эрик Александрович Исаков, марий серызе.
* 1916 ий — Сергей Николаевич Бутяков, Совет Ушем Герой.
* 1925 ий — Валерий Алексеевич Патеев, педагог, Россий Федерацийысе школын сулло туныктышыжо. Шкеже Курыкмарий кундемысе Церкансола села гыч. Кугу Ачамланде сарыштат лияшыже логалын. Ончыч Килемар, вара Курыкмарий кундемласе школлаште туныктышылан пашам ыштен. Педагог-универсаллан шотлалтеш: 18 предметым вӱден.
* 1927 ий — Александр Иванович Сурьянинов, кугыжаныш пашаеҥ. Курыкмарий кундем Троицкий Посад селаште шочын. Шинчымашым Архангельск оласе чодыра техник институтышто поген. Паша корныжо Йошкар-Олаште 1959-ше ий гыч тӱҥалын. 15 ий «Марилес» комбинатыште вуйлатышылан тыршен, чодыра озанлык министрын алмаштышыжат лийын. А 1981-ше ий гыч ял озанлык министр пашаш шогалын. Суапле пашажлан «Знак Почёта» орден да ятыр чап танык дене палемдалтын.
* 1957 ий — Владимир Иванов (Владимир Алексеевич Иванов), марий серызе, почеламутчо.
* 1959 ий — Сергей Петрович Никитин, марий бизнесъеҥ. Тудо Свердловск велысе Красноуфим кундемыште шочын-кушкын. Шке шочмо велыштыже ужалыме фирмыште менеджерлан пашам ышта. Урал марий-влакын чолга мер пашаеҥже семын кугу пагалымашым сулен.
* 1960 ий — Игорь Иванович Панов, Россий Федерацийысе туныктышын сулло пашаеҥже. Красноярск мландыште шочын-кушкын. 1985-ше ийыште Марий кугыжаныш педагогоик институтым тунем лекмек, Медведевысе 2-шо номеран кыдалаш школышто археологий кружокым вӱдышылан, а вара туныктышылан пашам ышташ тӱҥалын. Игорь Иванович Марий Элыште археологий тоштерым чумырышо-влак кокла гыч ик эн уста да талыже.

## Коленыт

*Тугак ончо: Категорий:Шыжа тылзын 11 кечынже колышо-влак*

## Калык пале

**Харитонын кечыже.** Тиде кечым мöҥгыштак эртараш тыршеныт. А самырык мужыр мужедше дек ик кöршöк мӱй дене мужедыкташ миен, поснак ончыкылык аван тазалыкшым пеҥгыдемдаш йодын мужедыктеныт.

|  |  |
| --- | --- |
|  | 11 шыжа Викиклатыште? |
# 719

**Йоҥылыш: "{" пунктуационный символым кучылташ ок лий.**

|  |  |
| --- | --- |
|  | 719 Викиклатыште? |

**719 ий** — VIII курымын ийже.

## Мо лийын

## Кӧ шочын

## Кӧ колен
# Кумытло

Кумытло (Рублёв Андрейын юмоҥаже, ~1400-1410, Моско, Третьяков галерей)
**Ку‘мытло** (грекла Αγία Τριάδα, лат. *Trinitas*, рушла Троица) — христиан туныктымашыште Юмын кумытлыкым ончыктышо термин.

## Кумытлык нерген христиан умылымашыже Тошто Сугыньышто

### Догмат тӱҥ шотшо

Шнуй Кумытло нерген догматым ончыктышо Никейысе-Константинопольысе ӱшанымашын ӱжватаже шукырак христиан Черкылаште тӱҥ верым налеш да христианлыкыште негызла шотлалтеш. Никей-Константинопольысо ӱшанымашын ӱжватаже почеш:

* Ача Юмо чыла ужмылан да уждымылан Пӱрышӧ улеш,
* Эрге Юмо Ача Юмо дечын чыла курым дечат шочеш,
* Шнуй Шӱлыш Юмо Ача Юмо гыч лектеш.

Тидым умылаш манын тыгайым шоналташ лиеш: кече эре сотым шочеш, кече гыч эре шокшо лектеш. Ик моло деч посна ок лий. Чыла кумытын (кече, сото ден шокшо) - икте улеш.

## Кумытлык У Сугыньышто
# 727

**Йоҥылыш: "{" пунктуационный символым кучылташ ок лий.**

|  |  |
| --- | --- |
|  | 727 Викиклатыште? |

**727 ий** — VIII курымын ийже.

## Мо лийын

## Кӧ шочын

## Кӧ колен
# 750

**Йоҥылыш: "{" пунктуационный символым кучылташ ок лий.**

|  |  |
| --- | --- |
|  | 750 Викиклатыште? |

**750 ий** — VIII курымын ийже.

## Мо лийын

## Кӧ шочын

## Кӧ колен
# 23

**Йоҥылыш: "{" пунктуационный символым кучылташ ок лий.**

|  |  |
| --- | --- |
|  | 23 Викиклатыште? |

**23 ий** — I курымын ийже.

## Мо лийын

## Кӧ шочын

## Кӧ колен
# 580

**Йоҥылыш: "{" пунктуационный символым кучылташ ок лий.**

|  |  |
| --- | --- |
|  | 580 Викиклатыште? |

**580 ий** — VI курымын ийже.

## Мо лийын

## Кӧ шочын

## Кӧ колен
# 168

**Йоҥылыш: "{" пунктуационный символым кучылташ ок лий.**

|  |  |
| --- | --- |
|  | 168 Викиклатыште? |

**168 ий** — II курымын ийже.

## Мо лийын

## Кӧ шочын

## Кӧ колен
# 386

**Йоҥылыш: "{" пунктуационный символым кучылташ ок лий.**

|  |  |
| --- | --- |
|  | 386 Викиклатыште? |

**386 ий** — IV курымын ийже.

## Мо лийын

## Кӧ шочын

## Кӧ колен
# 591

**Йоҥылыш: "{" пунктуационный символым кучылташ ок лий.**

|  |  |
| --- | --- |
|  | 591 Викиклатыште? |

**591 ий** — VI курымын ийже.

## Мо лийын

## Кӧ шочын

## Кӧ колен
# 490 ийла

**490-ше ийла** — V курымын луымшо луийже, 490 ий гыч тӱҥалеш 499 ийыште мучашлалтеш.

## Палыме еҥ-влак

## Мо лийын

## Кӧ шочын

## Кӧ колен

## Важ-влак
# Идым (тылзе)

|  |
| --- |
| ← **идым** → |
| Шч | Кш | Вр | Из | Кг | Шм | Рш |
|   | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | 30 |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |
| 2026 ий |

Тиде мутын вес ыҥже-влак улыт. Идым (ыҥ-влак) ончал.
Шыже Марий Элыште
**Идым тылзе** (рушла *сентябрь*) — ийын индешымше тылзыже.

Шыже пагытын икымше тылзыже.

20-шо (21-ше) кечынже — шыжымсе кечытӧр (осеннее равноденствие), кече ден йӱд иктӧр лийыт.
Идым тылзыште чӱчкыдын шокшо пӧртылеш, кечывалым +20..+25 °C марте шокшо лиеш. Тылзын кокымшо пелыштыже тыгай шокшеммашым «куван кеҥеж маныт».

## Памятный дате-влак

* 1 идым 1939 ий — нацист Германий Польша ӱмбак кержалтын, Кокымшо тӱнямбал сар тӱҥалын.
* 2 идым 1945 ий — Кокымшо тӱнямбал сар мучашлалтын.
* 8 идым — Российын сарзе чап кечыже. Бородино воктенысе кучедалмашыште М. И. Кутузовын вуйлатымыж почеш руш армий француз армий ваштареш кредалын. (1812 ий).
* 11 идым —УАШыште Патриот кече.
* 21 идым — Российын сарзе чап кечыже. 1380 ийыште Дмитрий Донской великий князьын вуйлатымыж почеш руш полк-влак темник Мамайын войскажым Куликов кредалмашыште шалатеныт.

## Негыз

* Марла календарь.
* А.Е. Китиков, Марийские народные приметы.
* В.Н. Васильев, Русско-марийский разговорник.
* Зорина, Крылова, Якимова, Марийский для всех.
* История и культура марийского края, 8-9 класс.
* Паасонен, Восточно-марийский словарь.
* И. С. Галкин, Народные названия месяцев в марийском языке.
# 1640

**Йоҥылыш: "{" пунктуационный символым кучылташ ок лий.**

|  |  |
| --- | --- |
|  | 1640 Викиклатыште? |

**1640 ий** — XVII курымын ийже.

## Мо лийын

## Кӧ шочын

## Кӧ колен