Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# VII курым

VI курым WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 VIII курым

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 600 ийла: | *600* | 601 | 602 | 603 | 604 | 605 | 606 | 607 | 608 | 609 |
| 610 ийла: | 610 | 611 | 612 | 613 | 614 | 615 | 616 | 617 | 618 | 619 |
| 620 ийла: | 620 | 621 | 622 | 623 | 624 | 625 | 626 | 627 | 628 | 629 |
| 630 ийла: | 630 | 631 | 632 | 633 | 634 | 635 | 636 | 637 | 638 | 639 |
| 640 ийла: | 640 | 641 | 642 | 643 | 644 | 645 | 646 | 647 | 648 | 649 |
| 650 ийла: | 650 | 651 | 652 | 653 | 654 | 655 | 656 | 657 | 658 | 659 |
| 660 ийла: | 660 | 661 | 662 | 663 | 664 | 665 | 666 | 667 | 668 | 669 |
| 670 ийла: | 670 | 671 | 672 | 673 | 674 | 675 | 676 | 677 | 678 | 679 |
| 680 ийла: | 680 | 681 | 682 | 683 | 684 | 685 | 686 | 687 | 688 | 689 |
| 690 ийла: | 690 | 691 | 692 | 693 | 694 | 695 | 696 | 697 | 698 | 699 |
| 700 ийла: | 700 |
# COVID-19

**COVID-19** (аббревиатуро. англ. COronaVIrus Disease 2019 — *2019 ийысе* *коронавирус инфекций*), ончыч коронавирус инфекций 2019-nCoV — пӱсӧ респираторный инфекций SARS-CoV-2 (2019-nCoV) вирус тарвата.

## Симптомо-влак

Чӱчкыдын вашлилтше симтомо-влак:

йӱштымужо,

кукшо кокыртыш,

нойымаш,

там але пуш йомдарымаш.
# М. э. деч ончычсо II курым

м. э. д. о. III курым WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 м. э. д. о. I курым

|  |  |
| --- | --- |
| м. э. д. о. 200 ийла: | 200 |
| м. э. д. о. 190 ийла: | 199 | 198 | 197 | 196 | 195 | 194 | 193 | 192 | 191 | 190 |
| м. э. д. о. 180 ийла: | 189 | 188 | 187 | 186 | 185 | 184 | 183 | 182 | 181 | 180 |
| м. э. д. о. 170 ийла: | 179 | 178 | 177 | 176 | 175 | 174 | 173 | 172 | 171 | 170 |
| м. э. д. о. 160 ийла: | 169 | 168 | 167 | 166 | 165 | 164 | 163 | 162 | 161 | 160 |
| м. э. д. о. 150 ийла: | 159 | 158 | 157 | 156 | 155 | 154 | 153 | 152 | 151 | 150 |
| м. э. д. о. 140 ийла: | 149 | 148 | 147 | 146 | 145 | 144 | 143 | 142 | 141 | 140 |
| м. э. д. о. 130 ийла: | 139 | 138 | 137 | 136 | 135 | 134 | 133 | 132 | 131 | 130 |
| м. э. д. о. 120 ийла: | 129 | 128 | 127 | 126 | 125 | 124 | 123 | 122 | 121 | 120 |
| м. э. д. о. 110 ийла: | 119 | 118 | 117 | 116 | 115 | 114 | 113 | 112 | 111 | 110 |
| м. э. д. о. 100 ийла: | 109 | 108 | 107 | 106 | 105 | 104 | 103 | 102 | 101 |
# Йӱдвел

**Йӱдвел** (рушла *Север*) — ныл тӱня вел-влак гыч икте. Кызытсе географий картылаште йӱдвелым эн чӱчкыдын кӱшычын ончыктат, но южгунам савырыме карте-влак вашлиялтыт. Мемнан велыште йӱдвелыш Коркашӱдыр эре ончыкта

Марий тамга — **Й**, тӱнямбал — **N** (*nord*).

## Мом ончыкта

* Акрет еврей йылмыште "йӱдвел" мут эше "ӱшан" семын кусаралт кертеш.
* Инк калыкыште йӱдвелым эре ӱлычын ончыктеныт, кечывалвелым - кӱшычын.
* Мьянмаште бирман йылмыште "йӱдвел" мут (мьяу) маймыл мутын омонимже улеш.

## Тыгак ончо

* Йӱдвел полюс
* Йӱштӧ

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Тӱня вел-влак

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|   | Йӱдвел |   |
| Касвел |  | Эрвел |
|   | Кечывалвел |   |

 |
# V курым

IV курым WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 VI курым

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 400 ийла: | *400* | 401 | 402 | 403 | 404 | 405 | 406 | 407 | 408 | 409 |
| 410 ийла: | 410 | 411 | 412 | 413 | 414 | 415 | 416 | 417 | 418 | 419 |
| 420 ийла: | 420 | 421 | 422 | 423 | 424 | 425 | 426 | 427 | 428 | 429 |
| 430 ийла: | 430 | 431 | 432 | 433 | 434 | 435 | 436 | 437 | 438 | 439 |
| 440 ийла: | 440 | 441 | 442 | 443 | 444 | 445 | 446 | 447 | 448 | 449 |
| 450 ийла: | 450 | 451 | 452 | 453 | 454 | 455 | 456 | 457 | 458 | 459 |
| 460 ийла: | 460 | 461 | 462 | 463 | 464 | 465 | 466 | 467 | 468 | 469 |
| 470 ийла: | 470 | 471 | 472 | 473 | 474 | 475 | 476 | 477 | 478 | 479 |
| 480 ийла: | 480 | 481 | 482 | 483 | 484 | 485 | 486 | 487 | 488 | 489 |
| 490 ийла: | 490 | 491 | 492 | 493 | 494 | 495 | 496 | 497 | 498 | 499 |
| 500 ийла: | 500 |
# VI курым

V курым WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 VII курым

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 500 ийла: | *500* | 501 | 502 | 503 | 504 | 505 | 506 | 507 | 508 | 509 |
| 510 ийла: | 510 | 511 | 512 | 513 | 514 | 515 | 516 | 517 | 518 | 519 |
| 520 ийла: | 520 | 521 | 522 | 523 | 524 | 525 | 526 | 527 | 528 | 529 |
| 530 ийла: | 530 | 531 | 532 | 533 | 534 | 535 | 536 | 537 | 538 | 539 |
| 540 ийла: | 540 | 541 | 542 | 543 | 544 | 545 | 546 | 547 | 548 | 549 |
| 550 ийла: | 550 | 551 | 552 | 553 | 554 | 555 | 556 | 557 | 558 | 559 |
| 560 ийла: | 560 | 561 | 562 | 563 | 564 | 565 | 566 | 567 | 568 | 569 |
| 570 ийла: | 570 | 571 | 572 | 573 | 574 | 575 | 576 | 577 | 578 | 579 |
| 580 ийла: | 580 | 581 | 582 | 583 | 584 | 585 | 586 | 587 | 588 | 589 |
| 590 ийла: | 590 | 591 | 592 | 593 | 594 | 595 | 596 | 597 | 598 | 599 |
| 600 ийла: | 600 |
# Шыжа (тылзе)

|  |
| --- |
| ← **шыжа** → |
| Шч | Кш | Вр | Из | Кг | Шм | Рш |
|   |   |   | 1 | 2 | 3 | 4 |
| 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |   |
|   |   |   |   |   |   |   |
| 2026 ий |

Тиде мутын вес ыҥже-влак улыт. Шыжа (ыҥ-влак) ончал.
**Шыжа тылзе** (рушла *октябрь*) — Григориан кечышот почеш идалыкын луымшо тылзыже. Акрет Римысе кечышот почеш идалыкын 8-ше тылзыже. Шке лӱмжым латин octo - кандаше, мут гычын налын. Мландын кечывалвел ужашыште тиде тылзын шошо пагыт, Йудвелыште — шыже. Теле жапыш куснымылан кӧра тиде тылзе эн кужулан шотлалтеш (745 шагат). Тугак Кырпак тылзе (икымше лумын тылзыже), Покро тылзе, Сöсна тылзе, Лум вочмо тылзе, Чыве-агытан тылзе, Лавыра тылзе.

Шыже пагытын кокымшо тылзыже.

## Пайрем-влак

### Калык кокласе пайрем-влак

* 1 шыжа - Шоҥгыеҥ-влакын тӱнямбал кечышт
* 1 шыжа - Семын тӱнямбал кечыже
* 2 шыжа - виешлыме ваштареш кучедалме тӱнямбал кече
* 5 шыжа - Туныктышо-влакын тӱнямбал кече
* шыжа тылзын кокымшо кугарняже - Мунян тӱнямбал кече
* 15 шыжа - Ош тростьын тӱнямбал кече
* шыжа тылзын икымше шочмо - Архитектурын тӱнямбал кече
* шыжа тылзын кокымшо вӱргече - Пӱртӱс лӱдыкшым иземдыме тӱнямбал кече
* 24 шыжа - ИНУ-ын тӱнямбал кече

### Совет жапысе

* 17 шыжа - ССРУ Конституцийын кечыже. 1977 ий марте 5 теле кечын палемдалтын.

### Россий Федерацийын

* 4 шыжа - Сарзе космонавтикын кечыже
* 5 шыжа - Туныктышо-влакын кече , Уголовный кычалмаш пашаеҥ-влакын кечышт
* шыжа тылзын кокымшо рушарня - Ял озанлык да перерабатыватлыше промышленность пашаен-влакын кечышт
* 10 шыжа - Психический тазалыкын кечыже
* шыжа тылзын кумшо рушарняже - Корно озанлык пашаеҥ-влакын кечышт
* шыжа тылзын нылымше рушарняже - Автомобильный озанлык пашаеҥ-влакын кечышт
* 20 шыжа - Сарзе кыл вийын кечыже
* 25 шыжа - Россий Федерацийысе таможенникын кечыже

### Моло калык да религий дене кылдалтше

* 31 шыжа - Хэллоуин

## Калык пале-влак

* Шыжа тылзын кӱдырчӧ кӱдырта - телым лум шагал лиеш.
* Шыже покшым - кукшо, ояр игечылан.
* Шыжа тылзын могай кечынже первый лум возеш, шошым тиде кечынак вӱдшор тылзын ий тарвана.
* Шыжа тылзын тылзе оҥгышто- шушаш кеҥеж кукшо лиеш.
* Шыжа тылзын куэ чараҥеш.
* Тумо але куэ гыч лышташ куштылгын вола- куштылго лывырге телылан, кужун пӧрдеш - йӱшто, чатлама телылан.
* Арама эр покшым дене вӱдылалтеш- кужу телылан.
* Шыжым пӱкш шуко, поҥго шагал - кужу йӱштӧ телылан.
* Умдыр-влак олымым пыжашышкышт шуко нумалыт - кужу йӱштӧ телылан.

## Тыгак ончо

* Октябрёнок - влак.

## Негыз

* Марла календарь.
* А.Е. Китиков, Марийские народные приметы.
* В.Н. Васильев, Русско-марийский разговорник.
* Зорина, Крылова, Якимова, Марийский для всех.
* История и культура марийского края, 8-9 класс.
* Паасонен, Восточно-марийский словарь.
* И. С. Галкин, Народные названия месяцев в марийском языке.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Шыжа (тылзе) Викиклатыште? |
# 1950

**Йоҥылыш: "{" пунктуационный символым кучылташ ок лий.**

|  |  |
| --- | --- |
|  | 1950 Викиклатыште? |

## Мо лийын

## Кӧ шочын

* 12 шорыкйол — Ю. С. Евдокимов-Тойварс, композитор.
* 12 пургыж — Никандр Семёнович Попов, марий историк, шанчызе, этнограф, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (1981), Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже (2000).
* 27 вӱдшор — Геннадий Григорьевич Ямбаршев, руш серызе, туныктышо, Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже (2005), Россий Федерацийын кыдал профессионал туныктышын почётан пашаеҥже (2005).
* 5 ага — Валерий Бердинский, марий серызе, прозаик, Марий Эл Республикын асулымо сферысе сулло пашаеҥже (2000), Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2001).
* 8 пеледыш — Анатолий Спиридонов, руш серызе, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1991), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2005), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2001), Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1992).
* 20 пеледыш — Силантий Сатеевич Сабитов, марий йылмызе, фольклорист, туныктышо, шанчызе, филологий шанче кандидат (1985), доцент (1995), Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже (2001).
* 30 пеледыш — Татьяна Николаевна Беляева, марий шанчызе, йылмызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2012), доцент (2013).
* 30 сӱрем — Аркадий Васинкин, марий серызе, шанчызе, йылмызе, туныктышо, литературовед, литератур критик, филологий шанче кандидат, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (колымыжо деч вара) (2008).
* 8 шыжа — Евгений Герасимович Яранов, марий сӱретче, Россий Сӱретче-влак ушемын йыжъеҥже (1985), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1990), Россий Федерацийын сулло сӱретчыже (2000), Марий Эл Республикысе А.В. Григорьев лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2019).
* 20 шыжа — Мария Илибаева (Мария Каликаевна Илибаева), марий серызе, журналист, туныктышо, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже, Марий Эл Республикын Калык серызыже.

## Кӧ колен

* 22 шорыкйол — Димитрий Орай, марий серызе, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
# Горбачёв, Михаил Сергеевич

| Михаил Сергеевич Горбачёв |
| --- |
|  Михаил Горбачёв. 1991 ий. |
| Шочын |  1931 ий 2 Ӱярня(1931-03-02)[…] |
| Шочмо вер | * Привольное[d], Северо-Кавказский край[d], Россий Совет Федератив Социализм Республик[d], Совет Социализм Республик-влак Ушем
 |
| Колен |  2022 ий 30 Сорла(2022-08-30) (91 ий) |
| Колымо вер | * , Моско, Россий
 |
| Эл | * Россий
* Совет Социализм Республик-влак Ушем
 |
| Тыршымаш алан | политик, юрист, защитник окружающей среды, экономист, адвокат, киноактёр |
| Ача | Сергей Андреевич Горбачёв[d] |
| Ава | Мария Пантелеевна Горбачёва[d] |
| Кышкар:Wikidata gender switch | Раиса Максимовна Горбачёва[d] |
| Йоча-влак | Ирина Михайловна Вирганская[d] |
| Чап пӧлек да премий |                          почётный гражданин Берлина[d] ( 1992 ий 9 Кылме)     премия Free Your Mind[d] (2008 ий) премия «Север—Юг»[d] премия имени отца Александра Меня[d]  премия «Delta» за глобальное взаимопонимание[d] премия «Чемпионы Земли»[d] (2006 ий) премия Харви[d] (1992 ий) Медаль мира имени Отто Гана[d] (1989 ий) золотая пластина Академии достижений[d] Глобальная экономическая премия[d] (2015 ий) премия имени Гравемайера[d] (1994 ий)  почётный доктор Мадридского университета Комплутенсе[d] (1990 ий) почётный гражданин Кошице[d] (2018 ий) почётный доктор Льежского университета[d] почетный доктор Мюнстерского университета[d] почётный доктор Университета Тромсё[d] премия «Пойнт-Альфа»[d] (2005 ий) Экологическая премия Германского федерального фонда охраны окружающей среды[d] (2010 ий) премия Франца Йозефа Штрауса[d] (2011 ий) Осгар[d] (2005 ий) Осгар[d] (2009 ий) Человек года (Financial Times)[d] (1985 ий) премия доктора Фёдора Петровича Гааза[d] (2007 ий)      Acqui Award of History[d] премия Марион Дёнхофф[d] премия Индиры Ганди[d] (1987 ий) Golden Doves for Peace[d] (Кылме 1989 ий) премия мира Альберта Эйнштейна[d] (Пеледыш 1990 ий) почётный доктор Университета Париж 1 Пантеон-Сорбонна[d] ( 2001 ий 12 Теле)  Человек года (Financial Times)[d] (1989 ий) |
| Автограф |  |
| Сайт | gorby.ru(руш)​(англ.) |
|  Медиафайлы на Викискладе |

Горбачёв. 2010 ий.
**Михаил Сергеевич Горбачёв** (1931 ӱярня 2, Привольное, Йӱдвел-Кавказ Мланде, РСФСР, ССРУ - 2022 сорла 30, Моско ола, Россий) — кумдан палыме политик да мер пашаеҥ.
# 1312

**Йоҥылыш: "{" пунктуационный символым кучылташ ок лий.**

|  |  |
| --- | --- |
|  | 1312 Викиклатыште? |

**1312 ий** — XIV курымын ийже.

## Мо лийын

## Кӧ шочын

## Кӧ колен
# 268

**Йоҥылыш: "{" пунктуационный символым кучылташ ок лий.**

|  |  |
| --- | --- |
|  | 268 Викиклатыште? |

**268 ий** — III курымын ийже.

## Мо лийын

## Кӧ шочын

## Кӧ колен
# Кечывалвел тептеҥыз

**Кечывалвел тептеҥыз** — Тӱнямбал тептеҥызын эн кечывалвел вӱдла, 60° кечывалвел лопкыт деч кечывалвелне верланыше да Антарктидым авалтыше. Кечывалвел тептеҥыз нылымше кугытан тептеҥызше улеш (Тыныс, Атлантик да Индий деч вара. Йӱдвел деч кугурак улеш). Тиде тептеҥызыште Антарктике гыч йӱдвелке йӧгышӧ вӱд субантарктик вӱд дене ушна.

1978 ий марте руш литературышто Кечывалвел тептеҥыз ыҥ нигушто ок кучылт.
# 1677

**Йоҥылыш: "{" пунктуационный символым кучылташ ок лий.**

|  |  |
| --- | --- |
|  | 1677 Викиклатыште? |

**1677 ий** — XVII курымын ийже.

## Мо лийын

## Кӧ шочын

## Кӧ колен
# Кумдык

**Кумдык** — тӧрӱмбалын мынярлыкым ончыктышо койыш. раш пале геометрий фигур-влакым (исторический, шуко лукан фигур-влаклан) пуртымо характеристике, вара умылымаш квадрат фигурлан кумдаҥын да кумдыкын свойствыжын улман. Оҥай, нине фигур-влак кокла гыч эн кугу кумдыкшо " мутлан, кагаз гыч квадратым кугемдыме кугытшо дене изи квадратым тӱрыснек петыраш лиеш, а фигур-влакын кумдыкыштым сӱретышкыже икгай квадратан (кумдыкын единицыже) оптыман линий сеткым тӱрыснек аклаш да нунын кӧргышкӧ логалше квадратик-влакын чотыштым да нунын ужашыштым шотлен лукташ лиеш. Кумдыкым кумдан умылымаште ка-шо № -ан алклидов але риманов) дене висыме кумдыкышто (евклидов але риманов дене) иктешлалтеш, частьыште кум кужытан кумдыкышто кок семын ончыкталтеш.

Площадьым историй шотлымашым квадрат маныт. Площадьын раш значенийже тыглай фигурлан йодмашыжым практически кӱлешан йодмаш (ӱлнырак) лектеш. Икгай площадян фигур-влакым икгай ужаш маныт.

Геометрий фигур площадьым шотлен лукмо чумыр метод оҥай шотлен лукталтын. Площадьын умылымашыжым иктешлымаш кумда класслан геометрий объект-влаклан пеш шуко йӧн лийын.

Площадьым лишемден шотлен лукташ практикыште палеткым але лӱмын вискалыме приборым — планметрым кучылтыт.

### Висыше иктык-влак

* Тӧткылан уштыш, 1 км² = 1 000 000 м²
* Гектар, 1 га = 10 000 м²
* Ар (сотко), 1 а = 100 м²
* Тӧткылан метр = 1 м²
* Тӧткылан дециметр, 100 дм² = 1 м²
* Тӧткылан сантиметр, 10 000 см² = 1 м²
* Тӧткылан миллиметр, 1 000 000 мм² = 1 м²

## Важ-влак