# Пырыс

| Пырыс |
| --- |
|  |
| Биологий классификаций |
| Кугыжаныш: | Янлык  |
| Пӧлка: | Хордан  |
| Класс: | Шӧр пукшышо  |
| Тӱча: | Шылгочшо  |
| Ӱлылтӱча: | Feliformia  |
| Урлык: | Acinonyx  |
| Тӱрлык: | Acinonyx jubatus  |

**Пырыс** але **Пӧртысӧ пырыс** (лат. *Felis catus*) — мӧҥгысӧ янлык, мӧҥгыштӧ эн чӱчкыдын пырыс ден пийым ашнат. Зоологий велым ончалаш гын, мӧҥгысӧ пырыс — шӧр пукшышо (млекопитающее) «пырыс-влак» еш гыч шыл кочшо янлык. Колям, да тыгыде янлык-влакым кучылеш, тыгодым пырыс — мер янлыклан шотлалтеш, моло янлык да айдеме дене кылым кучашлан тӱрлӧ йӱкым да феромон-влакым луктеш, кап тарванылымаш дене шке кумылжым ончыкта. Тачысе кечылан тӱнямбалне 600 млн утла мӧҥгысӧ пырыс уло, чылажге 256 урлык уло, кужу пунан (перс пырыс) гыч пундымо (сфинкс-влак) марте. Айдеме пырысым 10 000 ий утла ашна, мӧҥгыштӧ пырыс колым кучымо дене пӧртым шке семынже оролаш полша.

Пырыс йылме-шкешотан йӱк, мимике да тарванылмашна йӧратыме питомец-влак улыт. Пӱртӱсыштӧ илыше - влак шке коклаштышт лийыт: кузе лийын кертеш, туге гынат вес реакций лийын кертеш: палыме лиймаш, тапнымаш да моло реакций.

## Шанче классификаций

*Felis* тукым гыч чыла пырыс-влакын ик кугезышт уло, тудо Азийыште 6-7 миллион ий ондак илен. Пӧртысӧ пырыс-влак ир пырыс-влак деч чот огыт ойыртемалт, нуно ваш-ваш коштын кертыт. 1758 ийыште Карл Линней «Система природы» шанче пашаштыже пӧртысӧ пырыслан *Felis catus* лӱмым пуен. Иоганн Христиан фон Шребер 1775 ийыште ир пырысым *Felis* silvestris лӱмден.

## Эртымгорно

Олык пырыс (Степная кошка) (*Felis silvestris lybica*), тудым айдеме шкеж деке лишемден, туддеч пӧртысӧ пырысым ыштен.
табби-макрель тӱсан пӧртысӧ пырыс
Пӧртысӧ пырыс деч посна пырыс-влак ешыш тыгак, лев, тигр, гепард да т. м. пурат. Пырыс-влак тукым гыч янлык-влак уло тӱня мучко вашлиялтыт: камышовый пырыс (*Felis chaus*) Кечывалвел-Эрвел Азий гыч, Европысо чодыра пырыс (*F. silvestris silvestris*), олык пырыс (степной кот) (*F. s. lybica*), бархан пырыс (*F. margarita*) да т.м.

Айдеме деке лишеммаш иктаж 9500 ий ожно Лишыл Эрвелыште тӱҥалын. Ты верыште эн тошто цивилизаций-влак негызлалтыныт. Кунам айдеме ик вере илаш тӱҥалын, кунам мландым куралаш, шурным погаш да клатыш опташ тӱҥалын — тунам пырысын полышыжо кӱлеш лийын. Пырчым коля да комак деч оролаш кӱлын.

Кипр отрошто археолог-влак шӱгарыште айдеме ден пырля пырысиге тойымашым муыныт. Шӱгарым 7500 ий мемнан курым деч ончыч ыштеныт. Ончыч шанчызе-влак пырысын икымше озажлан акрет египтян-влакым шотленыт. Но Акрет Египетыш да Кипрыш пӧртысӧ пырыс Лишыл Эрвел гыч куснен. Кеч икмыняр тӱжем ий пырыс айдеме дене пырля ила гынат, айдеме деч посна пырыс-влак илен лектын кертыт, сонарыш коштыт, пырысигым ыштен, ешым южгунам чумырат.

## Биологий

|  |
| --- |
| **Физиологий** |
| Кап температур | 38,6 °C |
| Шӱм кырыме чӱчкыдылык | минутышто 110—140 кырымаш |
| Шӱлымӧ чӱчкыдылык | минутышто 16—40 гана |

Пырысын кап температурыжо 38—39,5 °C, пырысиге-влакын изиш кугурак. Пундымо пырыс-влакын кап температурышт моло-влак деч ок ойыртемалт, но меж уке улмылан кӧра сфинкс але петерболд урлыкан пырыс-влак шокшырак гай айдеме кидлан чучалтыт. Чылажге пырыс-влакын кум вӱр тӱшка (группа крови) уло.

### Анатомия

Узо пырысын кӧргыжӧ
Пырыс вуйгорка (череп)

## Кылвер-влак

* Породы кошек(руш)