Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Энциклопедий

11095-томан «Юнлэ дадянь» — тӱнямбалне кагазыште возымо эн кугу энциклопедий.
**Энциклопедий** — айдемылан палыме шинчымашым радам дене погымаш. Шанче шинчымашым, шанче информацийым посна книга дене луктыт.
Мыланна палыме энфиклопедийын формыжо XVIII курымышто шочын. Негызлан мутерым кучылтыныт. Мутерыште мутым да мут нерген умылтарышым гына вераҥдат. Мутерым лудшо шуко пален огеш нал. Энциклопедий предмет нерген шукырак ойла, вет энциклопедийыште тиде предмет нерген погымо шинчымашым возат. Энциклопедийыште чӱчкыдын географий картым, сӱрет-влакым, статистикым вераҥдат.

## Энциклопедий тӱрлык

Энциклопедий-влак икмыняр типлан шелалтыт: универсалле (мутлан, "Кугу совет энциклопедий", "Британике", "Википедий"), отрасльысе, регионысо, персоналле.
Универсалле энциклопедий - айдеме да тӱня нерген чыла шинчымашым погышо энциклопедий.
Посна пашаеҥ-влаклан келыштарыме энциклопедий-влакат улыт, мутлан, сар паша, юриспруденций, философий, медицине нерген.

## Материалым кычалмаш

Энциклопедий дене йӧнанрак пайдаланаш манын, возышо-влак материалым системе почеш вераҥдат. Икымше - алфавит системе. Мутер семын чыла предмет-влакым алфавит радам дене почела возымо. Кокымшо - иерархий системе. Чыла информацийым тӱшка-влак дене вераҥдыме, мутлан, 12-томан Йоча энциклопедий.
Кызытсе электрон технологий-влак мутым кычалашлан у йӧным пуат. Тӱҥ мутым возет - интернет тылат шке кӱлеш информацийым кычал пуа.
# Панама

**ПанамаRepública de Panamá*|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Панаман тистыже | Панаман ойыпшо |

 |
|  |
|
Калыкле девиз: *Pro Mundi Beneficio*
Чапмуро: *Himno Istmeño* |
| **Негызлыме** | 1903 |
| **Кугыжаныш йылме** | испан |
| **Рӱдола** | Панама |
| **Виктем йӧн** | республик |
| **Президент** | Рикардо Мартинелли |
| **Кумдык** вӱд ӱмбал % | 115-ше тӱняште 75 517 км² 2,9 |
| **Калык чот** чаклык | 133-шо тӱняште 3 360 474 (2005) 43 еҥ/км² |
| **Валюта** | бальбоа (PAB) |
| **ЭЧЙ** ЭЧЙ/еҥ  | 89-ше тӱняште 24,711 млрд. $ (2009)
65-ше тӱняште
 7 133 $  |
| **Интернет-домен** | .pa |
| **Телефон-код** | +507 |
| **Шагат ӱштӧ** кеҥежым | UTC-5 UTC-5 |

**Панама** (испанла *Panamá*) — эл Кечывалвел ден Америкыште.
# Гог, Винсент ван

| Винсент ван Гог |
| --- |
| нидерландла *Vincent van Gogh* |
|  Винсе́нт ван Гог. 1887 ий. |
| Шочмаш дене лӱм | нидерландла *Vincent Willem Van Gogh* |
| Шочын |  1853 ий 30 Ӱярня(1853-03-30)[…] |
| Шочмо вер | * Зюндерт[d], Северный Брабант[d], Нидерланде
 |
| Колен |  1890 ий 29 Сӱрем(1890-07-29)[…] (37 ий) |
| Колымо вер | * Овер-сюр-Уаз[d]
 |
| Эл | * Королевство Нидерландов[d]
 |
| Тыршымаш алан | сӱретче, рисовальщик, художник-гравёр |
| Ача | Theodorus van Gogh[d] |
| Ава | Anna Carbentus van Gogh[d] |
| Автограф |  |
|  Медиафайлы на Викискладе |
|  Произведения в Викитеке |

**Винсе́нт Ви́ллем ван Гог** (нидерландла *Vincent Willem van Gogh*; 1853 ӱярня 30 — 29 сӱрем 1890) — немыч пост-модернизм сӱретче.

* Гог, Винсент ван
* Гог, Винсент ван
* {{subst:PAGENAME}}
# 1988

**Йоҥылыш: "{" пунктуационный символым кучылташ ок лий.**

|  |  |
| --- | --- |
|  | 1988 Викиклатыште? |

## Мо лийын

## Кӧ шочын

* 21 сӱрем — Марина Валерьевна Соколова, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (2015).

## Кӧ колен

* 28 пеледыш — Валентин Исенеков, марий серызе,почеламутчо, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1988).
* 8 сорла — Макс Майн, марий серызе, почеламутчо, драматург, прозаик, журналист, кусарыше, РСФСР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1941), Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо (1974), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 19 теле — Анатолий Мосунов, серызе, почеламутчо, кусарыше, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
# 1960

**Йоҥылыш: "{" пунктуационный символым кучылташ ок лий.**

|  |  |
| --- | --- |
|  | 1960 Викиклатыште? |

## Мо лийын

* 10 шыжа — Йошкар-Олаште музыкально-художественный школ-интернатым почмо.

## Кӧ шочын

* 1 шорыкйол — Виталий Егоров, Лого, марий серызе, почеламутчо, туныктышо.
* 1 шорыкйол — Лайд Шемйэр, марий серызе, почеламутчо, журналист, мер пашаеҥ, Эстон Республикын 5-ше степенян «Маарьямаа Ырес» орденын кавалерже (2001), А. Смирнов лӱмеш «Журналистский талылыклан, гражданский патырлыклан да принципиальностьлан» премийын лауреатше (2001), Марий Эл Республикысе Журналист-влак ушемын «Патырлыклан» премийын лауреатше (2002).
* 9 пургыж — Леон Рая, марий серызе, почеламутчо, туныктышо.
* 9 вӱдшор — Сергей Михайлович Демидов, марий шанчызе, медицина шанче кандидат (1992), медицина шанче доктор (2001), профессор (2003), Россий Федерацийын сулло врачше (2006).
* 16 вӱдшор — Абдулов Александр Саликович, марий историк, шанчызе, журналист, мер пашаеҥ, историй шанче кандидат (2000), Марий Эл Республикын сулло журналистше (2000), «Марий Эл» газетын тӱҥ редакторжо.
* 5 сӱрем — Геннадий Гордеев, марий серызе, драматург, мер пашаеҥ, Марий Эл Республикысе В. Колумб лӱмеш литератур премийын лауреатше (1995), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1999), Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2005).
* 16 сорла — Эрнст Алексеевич Петров (Эрик Петров), марий серызе, почеламутчо, журналист.
* 22 идым — Валерий Абукаев, марий серызе, журналист, драматург. Вес кумдан палыме серызе Вячеслав Абукаев-Эмгакын шольыжо.
* 9 теле — Татьяна Иштрикова, руш серызе, почеламутчо, кусарыше, Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1992), Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (1993).
* 22 теле — Александр Питателев, руш серызе, 1979—1989 ийласе Афган сарын участникше, «Афганистан ветеран-влакын Российысе ушемышт» МРО-н председательже да «Армийлан полшымо верч толкын МРО»-н председательже.

## Кӧ колен

* 15 пургыж — Никандр Лекайн, марий серызе, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1960), Марий АССР-ын Калык серызыже (1957), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
# 23 пеледыш

|  |
| --- |
| ← **пеледыш** → |
| Шч | Кш | Вр | Из | Кг | Шм | Рш |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |
| 2026 ий |

**23 пеледыш** (23 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 174-ше (кужемдыме ийлаште — 175-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 191 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

* ООН, ООН кугыжаныш службын кечыже
* Калык-влак кокласе Олимпий кече.
* Латвий, Лиго кече (Līgo).
* Испаний, Шнуй Хуанын кечыже
* Казахстан, Полиций кече
* Молдавий, Эрык кече
* Украина, Кугыжаныш службын кечыже
* Эстоний, Сеҥымаш кече

## Лӱмгече

* Танле (православный) лӱм-влак: Александр, Антонина, Василий, Иван, Тимофей, Феофан.
* Католик лӱм-влак: Ванда, Зенон, Иосиф.

## Событий-влак

*Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 23 кечысе событий-влак*

* 1860 ий — УАШыште секретный службым почыныт.
* 1868 ий — изобретатель Кристофер Шоулз печатлыме машиналан патентым налын.

## Шочыныт

*Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 23 кечынже шочшо-влак*

* 1965 ий — Валерий Меладзе, мурызо, Россий Федерацийын сулло артистше.

### Марий тӱняште

* 1920 ий — Иван Александрович Виногоров, Кужэҥер кундем Эҥерӱмбал ялыште кумдан палыме айдеме, Россий Федераций тӱвыран сулло пашаеҥже. Кугу ачамланде сар корным эртымек, книга савыктымаште тыршен. Уста вуйлатыше 17 ий кугыжаныш филармонийыште пашам ыштен. Ятыр шарнымаш книган, пьесын авторжо, кудышт коклаште «Кугу сарын тулжо вошт» книгажым поснак палемдаш лиеш.
* 1935 ий — Станислав Фёдорович Киркин, шанче машина чоҥышо, Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже. Чуваший кундемын эргыже шке пашаж дене чапым марий кундемыштына сулен. Уло ӱмыржӧ Марий кугыжаныш технологий университет дене кылдалтын: тыште тудо профессор марте шуын. Экологий могырым ончен, транспорт машин-влакым ыштымаште да кучылтмаште кугу специалистлан шотлалтеш. 70 утла шанче пашан авторжо. Техник шанче доктор.
* 1952 ий — Николай Павлович Мантусов, семлызе, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже. Ульяновск вел гыч. Марий кундемыш 1979 ийыште толын: Йошкар-Оласе культпросветучилищыште туныктышылан пашам ыштен, тыштак калык инструмент оркестрым чумырен. Ятыр концерт программым эртарен, студент-влакым тӱвыра илышлан кумылаҥден, тидлан Олык Ипай лӱмеш премий дене палемдалтын.
* 1953 ий — Пётр Николаевич Иливанов, Марий Эл Республикын сулло чоҥышыжо. Республикысе тӱрлӧ чоҥышо ушемлаште тыршыме деч вара министерствыште да виктерыште пашам ыштен. 1996-2004 ийлаште кугыжаныш погынын депутатше лийын.

## Коленыт

*Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 23 кечынже колышо-влак*

## Калык пале

* **Тимофейын кечыже**. Ты кечын уда лийшашым мужедыныт: идымыште коля пошен гын – шужен ийлан, чодыра гыч корак-влак тӱшкан чоҥештен толыт гын – шуко еҥ кола, пире-влак урмыжыт гын – вольык пыта.

|  |  |
| --- | --- |
|  | 23 пеледыш Викиклатыште? |
# Шошо да Паша пайрем

**Икымше май пайрем** (**Шошо да Паша пайрем**) — Ага тылзын икымше кенчынже эртаралтеш. Май пайремым шукертсек палемдаш тӱҥалыныт. Кум тӱжем ий ончыч Акрет Римыште илыше–влак Майя юмылан ӱшанен улыт. Тудын лӱмеш шошын пытартыш тылзыжым май маныныт, а икмыше кечынже кугу пайремым ыштеныт. Россий империйыште тиде кечым икымше гана 1890-ше ийыште Варшавыште палемденыт, а 1891 ийыште Санкт-Петербургышто. Россий Федерацийыште тиде кече шошо да паша пайрем семын палемдалтеш.
# Боливий

**БоливийEstado Plurinacional de Bolivia*|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Боливийын тистыже | Боливийын ойыпшо |

 |
|  |
|
Калыкле девиз: *¡La unión es la fuerza!*
Чапмуро: *Bolivianos, el hado propicio* |
| **Негызлыме** | 1825 |
| **Кугыжаныш йылме** | испан |
| **Рӱдола** | Сукре |
| **Виктем йӧн** | республик |
| **Президент** | Хуан Эво Моралес |
| **Кумдык** вӱд ӱмбал % | 27-ше тӱняште 1 098 581 км² 1,29 |
| **Калык чот** чаклык | 84-ше тӱняште 9 775 246 (2009) 8,9 еҥ/км² |
| **Валюта** | боливиано (BOB) |
| **ЭЧЙ** ЭЧЙ/еҥ  | 101-ше тӱняште 43,57 млрд. $ (2008)
112-шо тӱняште
 4 345 $  |
| **Интернет-домен** | .bo |
| **Телефон-код** | +591 |
| **Шагат ӱштӧ** кеҥежым | UTC-4 UTC-3 |

**Боливий** (испанла *Bolivia*) — эл Кечывалвел Америкыште.

Боливийысе провинций-влак.
# 1893

**Йоҥылыш: "{" пунктуационный символым кучылташ ок лий.**

|  |  |
| --- | --- |
|  | 1893 Викиклатыште? |

## Мо лийын

## Кӧ шочын

* 20 теле — Яков Элексейн, марий серызе, кусарыше, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1957).
* 1 вӱдшор — Тыныш Осып, марий серызе, туныктышо, драматург, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).

## Кӧ колен
# 1905

**Йоҥылыш: "{" пунктуационный символым кучылташ ок лий.**

|  |  |
| --- | --- |
|  | 1905 Викиклатыште? |

## Мо лийын

* Икымше буржуазно-демократический революций.
* 2 теле — С. Чавайн Озаҥ учитель семинарийыште "Ото"-почеламутым возен.

## Кӧ шочын

* 13 шорыкйол — Пётр Веселов-Сталь, курыкмарий серызе, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 13 шорыкйол — П. Эмӓш, курыкмарий серызе, почеламутчо, туныктышо, РСФСР Паша Талешке (1923).
* 3 пургыж — Пауль Аристэ, ээсти йылмызе-шанчызе (1991 колен).
* 4 кылме — Михаил Иванов-Батрак, марий серызе, почеламутчо, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).
* 28 кылме — Василий Патраш — курыкмарий серызе, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1936).

## Кӧ колен
# 1908

**Йоҥылыш: "{" пунктуационный символым кучылташ ок лий.**

|  |  |
| --- | --- |
|  | 1908 Викиклатыште? |

## Мо лийын

## Кӧ шочын

* 23 ӱярня — Сергей Николаев, марий серызе, драматург, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), Марий АССР-ысе сымыктышын сулло пашаеҥже (1946), Марий АССР-ын Калык серызыже (1958), Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1980).
* 26 сӱрем — Илья Стрельников, марий серызе, почеламутчо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939).

## Кӧ колен
# Сивыр

Сивыр федерал йырвел
       Географий почеш Российысе Сивырын ужашыже
       Акрет годсо Сивыр (да кызытсе Сивыр южо кучылтмаште)
**Сивыр**; (суасла Cебер, рушла Сибирь) — кугу географик кундем йӱдвел-эрвел Евразийыште. Сивыр Урал курык-влак гыч Шып таптеҥыз марте верланен.

## Мут шочмаш

Южо важ-влак ойлат Сивыр мут тошто тюрк йылме гыч толын да "малыме мландым" ончыктен . Весе версий: Сивыр - тиде акрет годсо угор полкын лӱмжӧ. Вара ассимиляций пелтык тиде калык сивыр татарыш савырнен.

## Важ-влак