# Палымут

Йылмылончыш шанчыште **палыму́т** — лӱммутын але олмештышмутын палыжым (могай улмыжым) ончыктышо ойлымаш ужаш. Палымут *могай?*, *кусо?* да *кунамсе?* йодышлан вашмутым пуа.

* Лӱммут ончылно палымут ок вашталт.
* Палымут ойлончышто рашемдык да предикат лиеш.

Южо палымут кужун да кӱчыкын каласалтеш: *ошо* - *ош*, *шеме* - *шем*, *йошкарге* - *йошкар*, *ужарге* - *ужар*, *кошарге* - *кошар*, *ныжылге* - *ныжыл*. Лӱммут ончылно рашемдык семын кӱчык формо кучылталтеш, мутлан: *ош куэ*, *ужар лышташ*, *шем чодыра*, *кошар тоя*. Лӱммут почеш але шкетшым каласыме годым тыгай палымут кугу сынан лиеш, мутлан: *куэ ошо*, *лышташ ужарге*.

## Таҥастарымаш таҥдыш

Наста-влакын икгай палышт тӱрлӧ ойыртеман — изи але кугу — лийын кертыт. Тидым каласен пуаш йылмын посна йӧнжӧ уло. Тудым *таҥастарымаш таҥдыш* маныт. Тыгай таҥдышыже кокыт уло: таҥастарыме да *превосходный*.

### Виктарчык

| Таҥастарыме | *Превосходный* |
| --- | --- |
| тыглай | йыжыҥан |
| изирак | утларак изи |

|  |  |
| --- | --- |
| *эн* + палымут | эн изи, эн ошо |
| палымут + *деч* + палымут | сылне деч сылне |
| ошо деч ошо |

 |
| ошырак | утларак ошо |
| сылнырак | утларак сылне |
| кӱчыкрак | утларак кӱчык |

### Танастарыме таҥдыш

*Таҥастарыме таҥдыш* ик настан палыже вес настан деч утларак але шагалрак улмым ончыкта. Таҥастарыме таҥдышын кок сынже уло: тыглай да йыжыҥан. Тыглай сынжым *-рак* супикс ышта, мутлан: *Памаш яндар, мо яндар — яндаррак мемнан шӱмна. Мардеж писе, мо писе — писырак ме улына.* (Б. Данилов) Таҥастарыме таҥдышын йыжыҥан сынже *утларак* шомак полшымо дене ышталтеш, мутлан: *Вес пӧлемже утларак кугу да волгыдо.* (А. Юзыкайн)

Таҥастарыме таҥдышан палымут ойлончышто рашемдык але предикат лиеш.

### Таҥастарыме таҥдышан палымут-влакым возен моштымаш

1. Мутысо пералтышдыме пытартыш *о*, *е*, *ӧ* гласный-влак *-рак* супиксым ушымо годым *ы* йӱкыш савырнат да *ы* йӱкпале возалтеш, мутлан: *ошо* - *ошырак*, *сылне* - *сылнырак*, *кӱкшӧ* - *кӱкшырак'.*
2. Пералтышан йоҥйӱк да соҥйӱк дене пытыше палымутлаште *-рак* супикс ончылан *ы* ок возалт, мутлан: *изи* - *изирак*, *кугу* - *кугурак*, *виян* - *виянрак*.

### *Превосходный* таҥдыш

Палымутын *превосходный таҥдышыже* марий йылмыште ушныман сынжан гына. Тудо моло настан качествыж дене таҥастарымаште эн кугу качествым ончыкта.

Превосходный таҥдыш кок семын ышталтеш:

* палымут ончылно *эн* шомак каласкалеш, мутлан: *Тыйын кидет, Ава, эн шыма, тыйын пелештыметше эн ласка.* (Д. Орай)
* кок икгай палымут *деч* почеш мут дене кучылталтеш, мутлан: *Кумда деч кумда пасу теле кечым южатышат, ош мыжерже дене леведалтын малаш возо.* (Я. Ялкайн)

## Палымутын ышталтмыже

Ышталтме ойыртемышт дене палымут-влак кок кугу тӱшкалан шелалтыт:

* Тӱҥ палымут-влак, нуно супиксдыме улыт, мутлан: *кумда*, *яндар*, *ару*, *чолга*, *нарашта*, *чулым*, *чевер*.
* Вес мут гыч лийше палымут-влак, мутлан: *Йошкар-Оласе*, *курымаш*, *тӱҥдымӧ-мучашдыме*.

Палымут-влак вес шомак гыч кум йӧн дене ышталтыт:

1. супикс полшымо дене: *пиал* - *пиалан*, *чап* - *чапле*, *олык* - *олыкысо*, *лышташ* - *лышташдыме*;
2. мут ушалтме дене: *икмарда*, *икоян*, *иктаҥаш*, *пелганде*;
3. мут мужыралтме дене: *изи-кугу*, *кӱчык-кужу*, *ош-чевер*, *шем-ужарге*.

| Тӱҥ палымут | Вес мут гыч лийше палымутЛЭмД |
| --- | --- |
| Ойлымаш ужаш | супикс | тыглай | йыжыҥан |
| пырля | кореш гоч |
| *чулым* *поро* *сай* *шыма* *чолга* *сылне* *ужар* *яндар* *кумда* | лӱммут | -ан -аш -ле (-ло, -лӧ) | *ушан*, *кечан*, *тылзаш*, *талукаш*, *тамле*, *йӧнлӧ* | *пелганде*, *вичияш*, *икоян*, *иктаҥаш*, *икгай*, *сылнымутан* | *изи-кугу*, *кадыр-кудыр*, *волгыдо-кӱрен*, *ошалге-канде*, *киддыме-йолдымо*, *тӱрлӧ-тӱрлӧ* |
| лӱммут | -дыме (-дымо, -дымӧ) | *вийдыме*, *омыдымо*, *йӱкдымӧ* |
| лӱммут наречий | -се (-со, -сӧ, -ысе, -ысо, -ысӧ) | *оласе*, *пасусо*, *мӧҥгысӧ*, *эҥерысе*, *тупысо*, *кӧргысӧ*, *эрласе*, *ожнысо*, *тӱнысӧ* |

Южо палымут лӱммутыш вончен, тыгай улыт, мутлан: рвезе, шоҥго, поян, нужна, йорло, икмарда. Нуно палымут семынат, лӱммут семынат кучылталтыт: *Ужар шӱман **рвезырак** олмапу тӱҥыш мераҥ нултымо деч кож лӱсым шондаш гай пидме. Шкеже Иван Васильевич вич кугурак **рвезым** пеленже налешат, руэн, кылме олмапу пундышым куклаш тӱҥалеш.* (Шабдар Осып)

### Супикс дене лийше палымут-влакым возен моштымаш

1. Пералтышдыме *е*, *о*, *ӧ* йоҥйӱк дене да пералтышан *а* йоҥйӱк дене пытыше мутышко *-ан*, *-аш* супиксым ушымо годым нине йоҥйӱк-влак лектын возыт, мутлан: *кинде* - *киндан*, *имне* - *имнян* [имн' + ан], *мӧртньӧ* - *мӧртнян*, *парня* - *парняш*, *арня* - *арняш*.
2. Соҥйӱк дене пытыше палымутлаште *-се* (*-со*, *-сӧ*) супикс ончылан *ы* возалтеш, мутлан: *кидысе*, *вуйысо*, *тӱрысӧ*.
3. Палымутым ыштыме годым *-се* (*-со*, *-сӧ*), *-дыме* (*-дымо*, *-дымӧ*) супикс ончылсо пералтышдыме йоҥйӱк *ы* йӱкпале дене ончыкталтеш, мутлан: *ойго* - *ойгыдымо*, *тумо* - *тумысо*, *тумыдымо*.
4. Супикс мучашcе йоҥйӱк -влак муттӱҥысӧ пералтышан йоҥйӱклан келыштаралтын возалтыт, мутлан: *фермысе*, *школысо*, *вӱдысӧ*.

### Йыгыр палымут-влак

Йыгыр палымут-влак кок йӧн дене ышталтыт:

* мут ушалтме дене, мутлан: *икгай*, *икмарда*;
* мут мужыралтме дене, мутлан: *ош-шышталге*, *ныжылге-чевер*, *йымыжге-ныжылге*.

Ушалтме йӧн дене лийше йыгыр палымут-влак пырля возалтыт, мужыран йыгыр палымут-влак — кореш гоч.

## Палымутым лӱммут семын кучылтмаш

Лӱммутан йыгыре кучылталтмыштым алмаштен, палымут ойлончышто лӱммут семын шкетынак кучылталтеш да чот, вочмык, лица дене вашталт кертеш, ойлончын тӱрлӧ йыжыҥже лиеш, мутлан: 1. *Юл гыч Чарлашке **йошкарге-влак** толыт.* (С. Чавайн) 2. *Ожно изи **ешанынат** мландыже кугу лийын, кугу **ешанже** изи мланде дене илен.* (Д. Орай) 3. *Эр марте **йошкаргылан** полыш толын шуын.* (С. Чавайн)

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| И. | йошкарге | йошкарге-влак | ешан |
| Р. | йошкаргын | йошкарге-влакын | ешанын |
| Д. | йошкаргылан | йошкарге-влаклан | ешанлан |
| В. | йошкаргым | йошкарге-влакым | ешаным |
| М. | йошкаргыште | — | ешаныште |
| Н. | йошкаргышке | — | ешанышке |
| О. | йошкаргеш | — | ешанеш |

|  | Ед. ч. | Мн. ч. |
| --- | --- | --- |
| 1. | шергаканем | шергаканна | шергаканем-влак |
| 2. | шергаканет | шергаканда | шергаканет-влак |
| 3. | шергаканже | шергаканышт | шергакан-влакше |

## Негыз

* Марий йылме. Теорий. 5-9 класслан учебник. З.В. Учаев. 1993, Марий кнага савыктыш.