# Лӱммут

Йылмылончыш шанчыште **лӱ́ммут** — настам ончыктышо ойлымаш ужаш. Лӱммут *кӧ?* але *мо?* йодышлан вашмутым пуа.

* Лӱммут чот, вочмык да лица дене вашталтеш.
* Ойлончыште лӱммут чыла йыжыҥат лийын кертеш.

Обращений семын каласалтше лӱммут ойлончо йыжыҥ ок лий.

## Чонан да чондымо лӱммут-влак

Кӧ? йодышлан вашмутым айдемым ончыктышо лӱммут-влак веле пуат. Мутлан: ко? — *ӱдыр*, *рвезе*, *туныктышо*, *колызо*, *гармоньчо*, *йылмызе*. Моло лӱммут, чонанжат, чондымыжат, мо? йодышлан вашмутым пуа, мутлан: мо? — *ушкал*, *имне*, *кол*, *куэр*, *шопкер*.

Чонан лӱммут-влак куд вочмык дене веле вашталтыт, мутлан: И. *ава*, Р. *аван*, Д. *авалан*, В. *авам, Ср. авала, Совм. аваге*. Чондымо лӱммут-влак чыла вочмыкышто каласалтыт: И. *вуй*, Р. *вуйын*, Д. *вуйлан*, В. *выйым*, Ср. *вуйла*, Совм. *вуйге*, М. *вуйышто*, Н. *вуйыш(ко)*, О. *вуеш*.

## Собственный да нарицательный лӱммут-влак

Икгай наста-влаклан пуымо лӱмым нарицательный лӱммут маныт, мутлан: *ер*, *газет*, *ял*, *эл*, *эҥер*.

Посна насталан пуымо лӱмым собственный лӱммут маныт, мутлан: *Таир ер*, *"Ямде лий" газет*, *Учимсола*, *Марий Эл*, *Юл*.

Собственный лӱммут-влак улыт:

1. еҥын лӱмжӧ, ачалӱмжӧ, тукымлӱмжӧ: *Сергей Григорьевич Чавайн*, *Шемер Микуш*, *Мичу*, *Кориш*;
2. вольык да янлык лӱм: *Ошеч*, *Олач*, *Олас*, *Шемеч*, *Ошвуй*;
3. вершӧр лӱм: *Россий*, *Урал*, *Элнет*, *Карман курык*, *Ялчык*, *Кичиер*, *Йошкар-Ола*;
4. газет, кнага, журнал лӱм: *"Кугарня"*, *"Ончыко"*, *"Элнет"*, *"Эреҥер"*, *"Маска вынем"*;
5. сӱрет, кинофильм, спектакль лӱм: *"Онар"*, *"Салика"*, *"Морко сем"*;
6. тӧнеж ден ыштыквер лӱм: *Марий кугыжаныш университет*;
7. орден да медаль лӱм: *"Сорла да чӧгыт" шӧртньӧ медаль*;

Собственный лӱммутым кугу йӱкпале дене тӱҥалын возат. Кнага, журнал, газет, сӱрет, кинофильм, спектакль, завод, фабрик да южо моло собственный лӱммут кугу йӱкпале дене тӱҥалын возалтыт да кавычкеш налалтыт, мутлан: *"Шӧртньӧ падыраш"* повесть, *"Пачемыш"* журнал, *"Морко мланде"* газет, *"Мӱкш отар"* спектакль.

## Лӱммутын чотшо

Лӱммутын кок чотшо уло: шкет да шуко. Шуко лӱммутым кок чотыштат каласаш лиеш: *ял* - *ял-влак*, *урем* - *урем-шамыч*, *ава* - *авамыт*, *пасу* - *пасулаште*.

Лӱммутын чотшо гыч наста мыняр улмым пален налына. Шкет чот ик настам каласен пуа. Шуко чот икте деч шуко икгай наста улмым ончыкта.

Лӱммутын шуко чот сынжым ышташ *-влак*, *-шамыч*, *-мыт*, *-ла* супикс-влак кучылталтыт.

Юмо лӱммутым шкетй чотышто веле каласаш лиеш. Тыгай улыт, мутлан:

1. эмен лӱм: *вӱд*, *шӧр*, *шӱр*, *лем*, *ӱй*, *мӱй*;
2. действий лӱм: *лудмаш*, *тунеммаш*, *серымаш*;
3. пӱртӱс лӱм: *лум*, *поран*, *теле*, *йӱр*;
4. металл лӱм: *ший*, *шӧртньӧ*, *той*, *вулно*.

Шотлымо чотмут почеш, тыгак *шуко*, *шагал*, *ятыр*, *икмыняр* шомак почеш шогышо лӱммут шкет чотышто возалтеш, мутлан: *Урем дене кок еҥ кая.* *Погынымашке ятыр еҥ толын.*

*Нине*, *нуно* олмештышмут почеш шогышо лӱммут шуко чотышто лиеш, мутлан: *Нине олмапу-влак кугу йӱштымат чытат.* *Нуно ял-влак уэш кушкаш тӱҥалыныт.*

## Лӱммутын лицаже

Лӱммут чот да вочмык дене вашталтме семынак лица денат вашталт кертеш. Лица настан кӧн але мон улмыжым палаш полша. Тидым лица супикс-влак каласен пуат.

Лӱммутын кок чотысо кум лицаже уло (а лица сынже - кудыт), мутлан:

|  | Ед. ч. | Мн. ч. |
| --- | --- | --- |
| 1. | *йолташ**ем | *йолташ**на |
| 2. | *йолташ**ет | *йолташ**да |
| 3. | *йолташ**ыже | *йолташ**ышт |

Лӱммутын икымше лицаже ойлышо еҥын настажым ончыкта: *мыйын кнагам*, *мемнан кнага*.

Лӱммутын кокымшо лицаже, ойлышо еҥ кӧ дене кутыра, тудын настажым ончыкта: *тыйын пӧртет*, *тендан пӧртда*.

Лӱммутын кумшо лицаже, кӧ але мо нерген ойлат, тудын насташтым ончыкта: *тудын аваже*, *нунын авашт*, *колхозын пасужо*, *пушеҥгын лышташыже*.

Лӱммутыш лица супикс ешаралтеш гын, лӱммутым *мыйын*, *тыйын*, *тудын*, *мемнан*, *тендан*, *нунын* олмештышмут-влак деч поснат ойлаш лиеш, мутлан: *тыйын ачат* - *ачат*, *нунын пакчашт* - *пакчашт*.

### Лица супиксан лӱммутым возен моштымаш

| Лица | *Й, л, м, н, ҥ, р* дене пытыше лӱммут | *Ш* дене пытыше лӱммут | Моло соҥйӱк дене пытыше лӱммут |
| --- | --- | --- | --- |
| Единственный чот |
| 1. | -ем (*оҥ-ем*) | -ем (*уш-ем*) | -ем (*кид-ем*) |
| 2. | -ет (*оҥ-ет*) | -ет (*уш-ет*) | -ет (*кид-ет*) |
| 3. | -же (-жо, -жӧ) (*оҥ-жо*) | -ыже (-ыжо, -ыжӧ) (*уш-ыжо*) | -ше (-шо, -шӧ) (*кид-ше*) |
| Множественный чот |
| 1. | -на (*оҥ-на*) | -на (*уш-на*) | -на (*кид-на*) |
| 2. | -да (*оҥ-да*) | -да (*уш-да*) | -да (*кид-да*) |
| 3. | -ышт (*оҥ-ышт*) | -ышт (*уш-ышт*) | -ышт (*кид-ышт*) |

| Лица | Пералтышан йоҥйӱк дене пытыше лӱммут | Пералтышдыме йоҥйӱк мучашан лӱммут | *Шольо*, *эрге*, *чӱчӱ* |
| --- | --- | --- | --- |
| Единственный чот |
| 1. | -м, -эм (*ача-м*, *пасу-эм*) | -ем (*корн-ем*) | *шольы-м* |
| 2. | -т, -эт (*ача-т*, *пасу-эт*) | -ет (*корн-ет*) | *шольы-ч* |
| 3. | -же, -жо, -жӧ (*ача-же*, *пасу-жо*) | -же, -жо, -жӧ (*корны-жо*) | *шольы-жо* |
| Множественный чот |
| 1. | -на (*ача-на*, *пасу-на*) | -на (*корны-на*) | *шольы-на* |
| 2. | -да (*ача-да*, *пасу-да*) | -да (*корны-да*) | *шольы-да* |
| 3. | -шт (*ача-шт*, *пасу-шт*) | -шт (*корны-шт*) | *шольы-шт* |

Шкет чот икымше да кокымшо лицаштыже возалтыт:

1. *-м*, *-т* — пералтышан *а*, *е*, *э* йоҥйӱк дене пытыше мутлаште: *ава-м*, *шокте-т*, *куэ-т*.
2. *-эм*, *-эт* — пералтышан моло йоҥйӱк дене пытыше мутлаште: *посто-эм*, *посто-эт*, *кӱтӱ-эм*, *кӱтӱ-эт*, *Вачи-эм*, *Вачи-эт*.

Пералтышдыме йоҥйӱк мучашан лӱммутым шкет чотысо икымше ден кокымшо лицаште каласыме годым пералтышдыме йӱк лектын возеш: *корн-ем*, *корн-ет*, *имн-ет*, *печ-ет*.

Шкет чотын кумшо лицаштыже да шуко чотын кум лицаштыжат пералтышдыме йоҥйӱк *ы* йӱкыш савырна: *пече* - *печы-же*, *печы-на*, *печы-да*, *печы-шт*.

Родо-тукымым ончыктышо южо лӱммут (*шольо*, *чӱчӱ*, *чӱчӱньӧ*, *шешке*, *веҥе*, *оньо*) шкет чотын кокымшо лицаштыже *-ч* супиксым налеш, мутлан: *эргы-ч*, *шольы-ч*, *чӱчӱ-ч*, *чӱчӱньы-ч*, *веҥы-ч*, *шешкы-ч*, *оньы-ч*.

## Лӱммутын ышталтмыже

Ик мутвожан лӱммутым **тӱҥ лӱммут** маныт, мутлан: *ола*, *ял*, *пӧрт*, *вуй*, *кид*.

Вес шомак гыч ышталтше лӱммутат шагал огыл. Нуно кум йӧн дене ышталтыт:

1. муттӱҥыш супиксым ешарыме дене: *кӱтӱ* - *кӱтӱ**чӧ; *пеледаш* - *пелед**ыш, *пелед**маш; *петыраш* - *петыр**тыш;
2. мут-влакым ушымо дене: *кугу*+*корно* — *кугорно*, *изи*+*тер* — *издер*;
3. мут-влакым мужырын каласыме дене: *ача*, *ава* — *ача-ава*; *шӱм*, *чон* — *шӱм-чон*.

Пытартыш кок йӧн дене йыгыр лӱммут-влак ышталтыт.

### Супикс дене ышталтше лӱммут-влак

| Ойлымаш ужаш | Супикс | Мутлан |
| --- | --- | --- |
| лӱммут глагол лӱммут | -зе (-зо, -зӧ, -ызо) -че (-чо, -чӧ) | *паша**зе, *шӱвыр**зӧ, *кутыры**зо, *колы**зопаша**че, *гармонь**чо, *кӱтӱ**чӧ |
| глагол | -маш, -ымаш -ыш -тыш -ем | *луд**маш, *шинч**ымаш, *погын**ымашмод**ыш, *лект**ыш, *лӱдыкт**ышончал**тыш, *ешар**тыш, *пӱтыр**тышкор**ем, *ил**ем, *йӱл**ем |
| лӱммут палымут наречий | -лык | *шинча**лык, *нер**лык, *поян**лык, *рвезы**лык, *чолга**лык, *ончыкы**лык |
| лӱммут | -ер (-эр) | *кож**ер, *ку**эр (*куэ* гыч) |

Ида мондо! Шинчымаш, погынымаш да тыгаяк чыла моло шомакыште -маш супикс ончылсо ы йӱкпале лӱммутын 2-шо спряжениян глагол гыч ышталтмыжым палдара.

### Йыгыр лӱммут-влак

Кок але кум шомакым иктыш ушен але мужырын каласен иштыме лӱммутым **йыгыр лӱммут** маныт, мутлан: *кандывуй*, *кугырӱдывондо*, *иза-шольо*, *уш-акыл*.

| Мут-влакым ушымо дене лийше йыгыр лӱммут | Мужыран йыгыр лӱммут |
| --- | --- |
| 1. Ик але кок ужашыжат тошто ыҥжым йомдарен але вашталтен: *вӱдшор*, *изарня*, *кидвурго*, *кечыйол*
2. Шудым, пеледышым, поҥгым, вондерым, парням ончыктышо: *арымшудо*, *кандывуй*, *пундыштӱҥвоҥго*, *поланвондо*, *кугыварня*
3. Термин семын кучылталтше да посна возымо годым ыҥжым вашталтыше: *кугыеҥ*, *издер*, *урвоч*
4. *Иге*, *лу*, *коля*, *шӱдыр*, *ушмен* шомак дене лийше: *маскаиге*, *пириге*, *сӧснаиге*, *шӱргылу*, *пасуголя*, *вӱдколя*, *шоктешӱдыр*, *йошкарушмен*
 | *ача-ава* *туп-ваче* *уржа-сорла* *кид-йол* *ӱй-торык* *шӱм-чон* |
| пырля возалтеш | кореш гоч возалтеш |

## Негыз

* Марий йылме. Теорий. 5-9 класслан учебник. З.В. Учаев. 1993, Марий кнага савыктыш.