Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Пӱкш

**Пӱкш** (рушла *орех*) — ик нӧшмӧ (том) гыч шогышо пеҥгыде шӱман кукшо саска. Оҥго да чынрак палемдымаш кушкыл, тудын саскаже манаш пӱкш деч шога гын, могай йодышым онченыт шинчаж гыч точко-влакше.

### Ботанике

* Пӱкшым (саска тип; л. nux) — саска дене невскрывающийся ӱлыл кукшо синкарпный нӧшмышӱм пуаҥше (мутлан, пӱкшерме), тудо ик кӧргым пыштат (кок шагал) нӧшмӧ ласкан кия. Пӱкшым прицветничок ик але икмыняр йырым ыштыш вӱдылын. Чодыра пӱкш саскаже тыгай пример шотлалтеш. Кузе да моло саскам, вольык кочкыш кучылталт кертше, мо келшен толшо кушкыл-влак шараш полша.

Киякыш пура да икмыняр тыгыде саска еш да пӱкш шемшыдаҥ.

Моло «пӱкш» ботанике гыч шинчет пӱкшым ненастоящий точкылан шотлалтеш, але пӱкш-влакым йоҥылыш манеш. Мутлан, саска «мланде пӱкш», мландывӱкш, немычпурса шотлалтеш. Адакшым южо тӱрлӧ лиймышт нерген каласыш эн пӱнчӧ нӧшмым, мутлан, кедр пӱкш пӱкш пиния, кугывӱкш лу, пальме кӱкшын костянка кокос (кокос пӱкш).

### Илыш-йӱлаш да кулинария

Илыш-йӱлаште кеч-могай саскам кочмо да пӱкш дене кулинария манын, шӱм гыч шога (пенгыде але пушкыдо) ядро ден кочкат. Пӱкш дене вареньым шолташ лиеш кертмыштым, тамле кочкышым ыштымыштым (торт, пирожное, халвам), гай лаштык ешара.

* Тыгай ялозанлык кушкылым саска культур орехоплодный манын. Пӱкш деч посна кушшо шотышто, кедр пӱкш тудын деке наҥгаеныт, да моло кокос пӱкш (лапкан "деревня").

## Кылвер-влак

* О. А. Сергеев. Кыдалаш школлан марий йылме дене биологий термин мутер

## Важ-влак
# Анд

Спутник гыч ыштыме Кечывалвел Андын фотосӱретше
**Анд** але **Анд-влак** — эн кужу континентальне курык тупрӱдӧ, Кечывалвел Америкыште верланен. Андын кужутшо 7 000 км, лопкытшо - 200-700 км (18° кечывалвел да 20° кечывалвел лопкыт коклаште эн кумда улеш), кокла кӱкшытшӧ 4 000 м. Анд шым Кечывалвел Америкысе эл гыч шарла: Аргентине, Боливий, Чили, Колумбий, Эквадор, Перу да Венесуэле.

Анд икмыняр ужашыш шеледалтеш, нуно кыдал волем дене ойыралтыт. Андыште икмыняр кӱкшӧ плато верланен, ижо платошто тӱҥ олала верланеныт, мутлан, Кито, Богота, Арекипа, Медельин, Сукре, Мерида, Ла-Пас. Альтиплано плато - Тибетысе плато деч вара тӱняште кокымшо кӱкшытан плато.
# Француз йылме

| Француз йылме |
| --- |
|  |
| Самоназвание | français |
| Эл-влак | Франций |
| Официал статус |
Франций |
| Ончышо организаций | Французская академия[d], Королевская академия французского языка и литературы[d] да Квебекское управление французского языка[d] |
| Марла моштышо | 327 млн |
| Статус | в безопасности[d] |
| Классификаций |
| евроазиатские языки
индоевропысо йылме-влак
италийские языки
латинско-фалискские языки
романские языки
западноитальянские языки
западно-романские языки
галло-иберийские языки
галло-романские языки
Gallo-Rhaetian
языки ойль
Француз йылме |
| Возыктыш | латинице |
| Йылме код-влак |
| ГОСТ 7.75–97 | фра 745 |
| ISO 639-1 | fr |
| ISO 639-2 | fre |
| ISO 639-3 | fra |
| WALS | fre |
| Ethnologue | fra |
| Linguasphere | 51-AAA-i |
| ABS ASCL | 2101 да 21 |
| IETF | fr |
| Glottolog | stan1290 |
|  Википедия на этом языке |

**Француз йылме** (французла *français*) — индоевропысо (роман) йылме. Кугыжаныш йылме Францийыште.
# URL

**URL** (англичанла *URL — **U**niform **R**esource **L**ocator*, рушла *единый указатель ресурсов*) — документын интервотышто верланыжым ончыктышо стандартлыме тиштыгорно; URL-шке доменын, файлын да каталогын лӱмышт, машинын вотысо адресше, файл деке шумым йӧнештарыше протокол пурат.

Uniform resource locator – Ресурсын иктӱрлемдыме верончыктышыжо.

URL-ым Тим Бернерс-Ли 1990 ийыште ыштен.

#### PURL инициативе

Сутка мучко, тиде URL-ад адресом, но нужно ресурсын конкретле верышкыже огыл, а PURL базыште возалтмашке, кушто черет дене возен шындыме ресурс.

## URL кӗскетни

URL — ИНТЕРНЕТРА тата тӗрлӗ компанисемпе усӑ куракан сервиспа усӑ курмалли МАЙ. СЛУЖБА (сервис) ВЕБ-страницӑна кӗмелли хушма (АЛЬТЕРНАТИВЛӐ)-URL-адреспа усӑ кураҫҫӗ.

## Усӑ курни

### Пӗлтерӳ вӑрӑмӑшне перекетлени

URL кӗскетни кӗске адрессем тума пулӑшать. Twitter е IM-программӑсенче 60-символьлӗ URL та ытла вӑрӑм пулма пултарать (сӑмахран, Twitterра пӗлтерӳ виҫине малтанах 140 символпа пӳлнӗ).

### URL-РА ӐНСӐРТРАН пӑсӑласран сыхлан

Хальхи вӑхӑтра ВЕБ-промышленниксем даннӑйсене, командӑсене, загрузка ҫулӗсене е сессие пӗлтерекен информацие URL параметрсене ЧАС-часах ПАРАҪҪӖ. ҪАКӐ ӐНА ӐНЛАНМА тата асра тытма кӑткӑслатакан URL ҫине час-часах ӲКЕТ. URL-адрессене, 100 тата ытларах паллӑсене, час-часах ӳкерсе илнӗ чухне тирпейсӗр пулнипе рабочисене ссылкӑна янине пӗтӗмӗшпех ҫырса хуман. E-mail ҫырӑвӗсенче Е форумсенче пӗлтерӳсем тума КӖСКЕ URL меллӗ.

### Сасӑпа вула

URL КӖСКЕТНИ сасӑпах УСӐ кӳме пултарать. Ҫавӑн пекех юлашки вӑхӑтра нумай сервис (рф зонинче) тухнӑ, вӗсем вырӑс саспаллисенчен пӗтӗмӗшпех илнӗ кӗске ссылка параҫҫӗ.

## Комментарий
# Иран

**Иранجمهوری اسلامی ایران*|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Иранын тистыже | Иранын ойыпшо |

 |
|  |
|
Чапмуро: *سرود ملی اﻳﺭﺍﻥ* |
| **Негызлыме** | 1 вӱдшор 1979 |
| **Кугыжаныш йылме** | фарси |
| **Рӱдола** | Тегеран |
| **Виктем йӧн** | ислам республика |
| **Президент** | Ибрахим Раиси |
| **Вице-президент** | Мохаммад Мохбер |
| **Кумдык** вӱд ӱмбал % | 17-ше тӱняште 1 648 195 км² 7,07 |
| **Калык чот** чаклык | 17-шо тӱняште 81 000 000 (2022) 42 еҥ/км² |
| **Валюта** | риал |
| **Интернет-домен** | .ir |
| **Телефон-код** | +98 |
| **Шагат ӱштӧ** | UTC +3:00 |

**Иран** (рушла **Исла́мская Респу́блика Ира́н**, Иран, фарсила جمهوری اسلامی ایران — *Джомхури-́йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н*, тыгак **Пе́рсий** кучылталтеш) — Азийын кечывалвел-касвелныже верланыше кугыжаныш. Рӱдола — Тегеран.
Азербайджан, Армений, Турций, Афганистан да Пакистан дене чек уло. Ираныште нефть да газ тӱҥ ископаемыйлан шотлалтыт. США ден дипломатий келшымаш 1979 ийыште пудырген, алят илаҥдарен огытыл. Интернет домен: ".ir"

## Виктем

Кӱшыл вуйлатыше (рахбар, факих) - Кугыжаныш вуй, Иранысе Сарзе Вийын Тӱҥ Вуйлатышыже кеч могай кугыжаныш структурын иктешлымашыжым пызырал кертеш. 3 Пеледыш 1989 ий гыч тиде пашаште Али Хосейни Хаменеи шога.

Иран президент - кокымшо айдеме элыште, исполнительный властьым вуйлата. Министр Каҥашыш еҥ-влакым ойыра, виктемын пашажым эскера.

Законодательный власть парламентын кидыштыже. Иранысе парламент Меджлис маналтеш.
# 1967

**Йоҥылыш: "{" пунктуационный символым кучылташ ок лий.**

|  |  |
| --- | --- |
|  | 1967 Викиклатыште? |

## Мо лийын

* Шыжа революцийын 50-ше идалыкшым пайремлыме лӱмеш хоккей турнирым (руш. Турнир празднования 50-й годовщины Великой Октябрьской социалистической революции) эртараш тӱҥалыныт. Варажым тудо шуко лӱмым вашталтен, "Первый каналын Кубокшо" лӱмым налын
* Америкысе Мэплвуд олаште школ газетын редушемже у спорт модмашым шонен луктын. Алтимат фрисби модмаш тыге шочын.

## Кӧ шочын

* 15 ӱярня — Яков Беленков, руш серызе, почеламутчо, журналист.
* 23 ӱярня — Станислав Шакиров, марий мурызо, семлызе, Марий Эл Республикын сулло артистше (1997), Марий Эл Республикын Калык артистше (2000), Пошкырт Элын сулло артистше (2012).
* 26 ага — Александр Алексеевич Петров, марий серызе, почеламутчо, журналист, драматург.
* 27 сорла — Валерий Николаевич Максимов, марий йылмызе, шанчызе, туныктышо, филологий шанче кандидат (1998), доцент (2001).
* 31 сорла — Александр Коковихин, руш серызе, почеламутчо, амалкалче, Марий Эл Республикысе Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш самырыктукым премийын лауреатше (1998), Россий Cерызе-влак ушемын йыжъеҥже (2001).
* 14 шыжа — Светлана Григорьева, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (2005), Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже (2005), Родо-тукым калык эстон программын да Финн-угор литератур ассоциацийын  литератур премийын лауреатше (2007), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2015).
* 29 кылме — Ирина Шамаевна Александрова, марий шанчызе, туныктышо, педагогике шанче кандидат (2003), доцент.

## Кӧ колен

* 12 пургыж — Юрий Рязанцев, марий серызе, почеламутчо, журналист, мурызо.
* 5 ага — Никандр Ильяков, курыкмарий серызе, почеламутчо, драматург, кусарыше, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1940), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 12 сорла — Смирнов Кавырля, марий серызе, журналист, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
# 1924

**Йоҥылыш: "{" пунктуационный символым кучылташ ок лий.**

|  |  |
| --- | --- |
|  | 1924 Викиклатыште? |

## Мо лийын

## Кӧ шочын

* 14 ӱярня — Ким Васин, марий серызе, шанчызе, йылмызе, туныктышо, литературовед, литератур критик, кусарыше, журналист, филологий шанче кандидат, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1953), Марий АССР-ысе шанчын сулло пашаеҥже (1978), Чуваш АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже, Марий АССР-ысе Кугыжаныш премийын лауреатше (1976), Марий АССР-ын Калык серызыже (1984), Йошкар-Олан Почётан гражданинже (1993).
* 29 ӱярня — Михаил Иванов (Михаил Ефимович Иванов), марий серызе, журналист, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
* 9 вӱдшор — Пётр Корнилов, марий серызе, журналист, СССР Журналист-влак ушемын йыжъеҥже, РСФСР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1968).
* 29 сӱрем — Вера Бояринова (Вера Ильинична Бояринова), марий серызе, почеламутчо, драматург, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1957), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1984).

## Кӧ колен

* 28 ага — Ялмарий Йыван, марий серызе, журналист, драматург, туныктышо, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.