Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 18 пеледыш

|  |
| --- |
| ← **пеледыш** → |
| Шч | Кш | Вр | Из | Кг | Шм | Рш |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |
| 2026 ий |

**18 пеледыш** (18 июнь) — григориан кечышот почеш идалыкын 169-ше (кужемдыме ийлаште — 170-ше) кечыже. Идалык пытыме марте 196 кече кодеш.

## Пайрем да памятный дате-влак

* Азербайджан, Айдеме праван кечыже палемдалтеш
* Египет, Эвакуаций кече.
* Сейшел отро-влак, Конституций кече.

## Лӱмгече

* Танле (православный) лӱм-влак: Аполлон, Арий, Василиса, Виктор, Галина, Дорофей, Игорь, Иона, Кондратий, Константин, Леонид, Маркиан, Ника, Никандр, Павел, Фёдор.
* Католик лӱм-влак: Альжбета, Марк.

## Событий-влак

*Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 18 кечысе событий-влак*

* 1915 ий — Английысе да Пруссийысе войска-влак Ватерлоо пелен Наполеонын армийжым кырен шалатеныт.
* 1889 ий — Америк гыч Уильям Ричардсон йоча коляскылан патентым налын.

## Шочыныт

*Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 18 кечынже шочшо-влак*

* 1938 ий — Галина Александровна Демакова, туныктыш пашаеҥ, Россий Федерацийысе школын сулло туныктышыжо. У Торъял посёлкышто шочын. Уста туныктышо 1966-шо ий гыч Йошкар-Оласе 2 №-ан школышто пашам ышташ тӱҥалын: вара 10 №-ан школыш куснен да тыште тудын ойжо да вуйлатымыже почеш тоштерым почмо. 14 ий Марий Эл Республикысе кӱшыл погынын депутатше лийын.
* 1945 ий — Галина Федоровна Орлова, эмлызе, Провой кундемысе Кужмара амбулаторийын педиатрже. Уста специалист семын кугу пагалымашым сулен.
* 1945 ий — Лев Валентинович Савинов, хирург. Марий Эл Республикын сулло врачше.
* 1961 ий — Любовь Анатольевна Завойских, штукатур-маляр. Поранча кундем Котяминер ялыште шочын. Тиде чолга марий ӱдырамаш соцтаҥасымаште шке бригадыжын чапшым паша гоч ончыктен. Тидлан Ленин комсомол премий дене палемдалтын.
* 1962 ий — Александр Александрович Шибанаев, туныктыш пашаеҥ да мурызо. Шкеже Куженер район Нурсола гыч. Пашаже «труд» предметым туныктымо дене кылдалтын. Но тыгодымак Александр Александрович мурызо семынат чапланен шуктен да пагалымашым сулен.

## Коленыт

*Тугак ончо: Категорий:Пеледыш тылзын 18 кечынже колышо-влак*

## Калык пале

* **Дорофейын кечыже**. Тиде кече дене шуко оҥай йӱла кылдалтын. Кияр удан шочын гын, кияр йыраҥыш шӱкшӧ йыдалым луктын кудалтеныт. Ты кечын эрдене эрак шӱкшудым кӱрат гын, тетла тудо огеш шоч, маныныт.

|  |  |
| --- | --- |
|  | 18 пеледыш Викиклатыште? |
# Идалык

**Идалык**, **Ий** — жапым шотлымо единице, Мландын Кече йыр пӧрдмыж дене кылдалтын. Кунам ик ий нерген кутырат - «идалык» маныт (мутлан: «идалык жапыште ме шуко ыштенна»), а, мутлан, айдемын ийготшо нерген кутырымо годым «ий» мутым кучылтыт: «Микал 48 ийым тений темен».

## Шеледымаш

Григориан да юлиан кечышот-влак почеш ик идалык 12 тылзе (365 сутка да кужемдыме ийлаште 366 сутка) шуйна.

Шӱдӧ ийым **курым** лӱмдат, но тиде мут денак кутырымо годым, тыгак сылнымутышто айдемын ӱмыржӧ умылымашыште кучылтыт.

## Кужыт-влак

* 346,620047 кече — дракон идалык; ты жапыште Кече Тылзе орбитын тудо верышкыжак пӧртылеш.
* 353, 354але 355 кече — южо кече-тылзе кечышотлаште високосдымо идалыклан кужытышт.
* 354,37 кече — Тылзе идалык, 12 лунный тылзе жапыште шуйна.
* 365 кече — Кече кечышотлаште високосдымо идалыкын кужутшо; 31 536 000 с.
* 365,242199 кече — тропик идалык.
* 365,24(24) кече — Омар Хайамын ыштыме Иран кечышотшо почеш идалыкын кужутшо.
* 365,2424 кече — 2000 ий курымышто кок шошымсо кечытӧр кокласе жап.
* 365,2425 кече — Григориан кечышот почеш идалыкын кужутшо.
* 365,25 кече — Юлиан кечышот почеш идалыкын кужутшо. 31 557 600 секунд шуйна.
* 366 кече — високос ий; 31 622 400 с.

Нине определенийлаште 1 кече 86 400 (24×60×60) секунд шуйна, а секундын кужытшым астрономий период почеш огыл, атом стандарт почеш шотлат.

## Китай кечышот почеш идалыкын янлыкше-влак

Комак (1924 1936 1948 1960 1972 1984 1996 2008)

Ӱшкыж (1925 1937 1949 1961 1973 1985 1997 2009)

Тигр (1926 1938 1950 1962 1974 1986 1998 2010)

Кролик (1927 1939 1951 1963 1975 1987 1999 2011)

Дракон (1928 1940 1952 1964 1976 1988 2000 2012)

Кишке (1929 1941 1953 1965 1977 1989 2001 2013)

Имне (1930 1942 1954 1966 1978 1990 2002 2014)

Каза (Шорык) (1931 1943 1955 1967 1979 1991 2003 2015)

Маймыл (1920 1932 1944 1956 1968 1980 1992 2004)

Агытан (1921 1933 1945 1957 1969 1981 1993 2005)

Пий (1922 1934 1946 1958 1970 1982 1994 2006)

Сӧсна (1923 1935 1947 1959 1971 1983 1995 2007)

## Тыгак ончо

* У ий
* Григориан кечышот
# Мланде (планет)

Тиде мутын вес ыҥже-влак улыт. Мланде (ыҥ-влак) ончал.

**Мланде** (лат. *Terra* ) — Кече системын планетыже.

## Литератур

* Comins, Neil F. Discovering the Essential Universe. — 2nd. — W. H. Freeman (англ.)рус., 2001. — ISBN 0-7167-5804-0..
* Величко К. И., Витковский В. В., Поленов Б. К., Собичевский В. Т. Земля // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Земля // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978..
* Brownlee, Donald E. (2010), Planetary habitability on astronomical time scales, in Schrijver, Carolus J. & Siscoe, George L., Heliophysics: Evolving Solar Activity and the Climates of Space and Earth, Cambridge University Press, ISBN 0-521-11294-X
* Yoder, Charles F. Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants / T. J. Ahrens. — Washington: American Geophysical Union, 1995. — ISBN 0875908519.
* Stanley, Steven M. Earth system history. — 2nd. — New York: Freeman, 2005. — ISBN 978-0-7167-3907-4.
* Ward, Peter Douglas & Brownlee, Donald (2003), The life and death of planet Earth: how the new science of astrobiology charts the ultimate fate of our world, Macmillan, ISBN 0-8050-7512-7
* Zeilik, M.; Gregory, S. A. Introductory Astronomy & Astrophysics. — 4th. — Saunders College Publishing рус., 1998. — С. 56. — ISBN 0-03-006228-4.

## Кылвер-влак

* На древней метановой Земле было то ясно, то туманно (руш). Важ гыч архивым ыштыме 20 ӱярня 2012.
* Всемирная статистика в реальном времени(руш)
* Профиль Земли — Исследование Солнечной системы — NASA.(англ.)
* Измерения температуры и осадков — National Climatic Data Center(англ.)
* Изменения климата — NASA(англ.)
* Геомагнетизм Земли — Геологическая служба США(англ.)
* Фотографии Земли на сайте NASA (англ.). Важ гыч архивым ыштыме 30 вӱдшор 2009.
* Земная обсерватория — NASA(англ.)
# Шочмо

Шочмын эрдене (Ганс Балушек, 1898 ий)
**Шочмо** (рушла *понедельник*) — арнян икымше кечыже, рушарня деч вара, кушкыжмо деч ончыч кая. Ты кечын лӱмжӧ арня тӱҥалме дене кылдалтын.

## Вес йылмылаште

Ятыр йылмыште Тылзе (кавасе тылзе да юмын лӱмжӧ англичанла *Moon*) деч ты кече лӱмжым налеш.
Руш йылмыште «понедельник» мут «арня деч вара» мут кылдыш гыч шочын. Рушарнян арня пыта (ожно руш йылмыште рушарням «неделя» манын лӱмденыт).

турек йылмыште шочымым «*pazartesi*» лӱмдат. Рушарня деч варасе кече семын кусаралтеш.

Армян йылме, (Երկուշաբթի — *йеркушабти́*), Грузин йылме (ორშაბათი — *орша́бати*) да Таджик йылме (*душанбе*) гыч тиде мут «шуматкече гыч кок кече эртымеке» семын кусаралтеш.

Акрет Римыште ты кече Тылзылан пӧлеклалтын (французла *lundi*).

|  |  |
| --- | --- |
|  | Шочмо Викиклатыште? |
# Изарня

**Изарня** (рушла *четверг*) — арнян нылымше кечыже, вӱргече да кугарня коклаште.
Изарня марий йула дене кылдалтын, мутлан, Семык пайрем арняште, изарнян тӱвыт кечым палемденыт. Кече лекмеш мончаш пуреныт. Но тиде кечын мончаш пурымо йӱлаже шке шотан лийын. Тидын годым кум вер гыч вӱдым налыныт: эҥер, памаш да таве гыч. Коҥгашкат шолыштмо пу дене олтеныт. Эсогыл кырыме выньыкшымат тӱрлӧ пушеҥге гыч воштырым налыныт. Выньык дене кырымышт годым тыге ойленыт «Нылле ик тӱрлӧ воштыран выньык дене шымлу шым тӱрлӧ осалым, шӱкшакым, лавырам поктен колтем». А эше тӱвыт кече эрдене самырык-влак «сӱмыраш» лектыныт. Аньык варам нумал каеныт, капкам пу сорым дене чаракленыт, монча тӱньыкым петыреныт, да моло семынат орадыланеныт.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Изарня Викиклатыште? |
# Кугарня

Тиде мутын вес ыҥже-влак улыт. Кугарня (ыҥ-влак) ончал.
**Кугарня** (Арнягече) (рушла *пятница*) — арнян визымше кечыже, изарня да шуматкече коклаште.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Кугарня Викиклатыште? |
# Шуматкече

Тиде мутын вес ыҥже-влак улыт. Шуматкече (ыҥ-влак) ончал.
**Шуматкече** (рушла *суббота*) — арнян кудымшо кечыже, кугарня да рушарня коклаште.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Шуматкече Викиклатыште? |
# Тылзе

* Тиде лаштык календарьысе тылзе нерген.
* Космосысо тылзе нерген весе статья: тылзе (космос)

---

Идалыкыште 12 тылзе уло:

1. шорыкйол тылзе = у ий тылзе, теле тылзе, рушла январь.
2. пургыж тылзе = рушла февраль.
3. ӱярня тылзе = рушла март.
4. вӱдшор тылзе = рушла апрель.
5. ага тылзе = рушла май.
6. пеледыш тылзе = кугу кырлась тылзе, кеҥеж тылзе, рушла июнь.
7. сӱрем тылзе = изи кырлась тылзе, рушла июль.
8. сорла тылзе = уржа-сорла тылзе, рушла август.
9. идым тылзе = вӱд йӱкшымӧ тылзе, рушла сентябрь.
10. шыжа тылзе = покро тылзе, лавыра тылзе, рушла октябрь.
11. кылме тылзе = йӱштӧ тылзе, рушла ноябрь.
12. теле тылзе = рушла декабрь.

## Негыз

* Ончыко 2006, № 12
# Йӱд

Файл:Sutka.PNGСуткан ужашыже-влак кечытӧр кечын.
Мланде йӱдым спутник гыч.
Йӱд парк
Мландын волгыдо да пычкемыш могырышт кечытӧр кечын (кӱшнӧ шолаште — шошымсо, ӱлнӧ — шыжымсе кечытӧр) да кечышогымаш (кӱшнӧ пурлаште — кеҥежымсе кечышогымаш, ӱлнӧ — телымсе кечышогымаш)
Йӱд — Кечын лекмыже гыч шичмыже марте жап; жапын кужытшо, кунам палемдыме точкышто керек-могай кавасе телан (планет, тудын спутникше-влак да т.м.) рӱдӧ волгалтарышыже (Кечыже) каватӱр деч ӱлнӧ лийын шога (кумдан палемдыме годым).
«Йӱдын кужытшо» палемдыме точкылан тудын широтаже, планетын (керек-могай небесный телан) орбите плоскостьшо тудын пӧрдмӧ рӱдыжӧ деке тайналтмыже да рӱдӧ волгалтарышын кечыйолжо да пӧрдмӧ рӱждыжын кокласе лукшо деч зависитла. Небесный тела-влакын кечышт да йӱдышт терминатор дене ужашлалтыт. Кече системе планет-влакын пӧрдмӧ рӱдышт нунын орбите плоскостьышт деке вияшым колтымо гай огыт лий, сандене йӱд-влакын кужытшым нунын Кече йыр пӧрдмӧ ийгот пагытышт вашталта. Икгай кужытан кече да йӱд кечытӧр жапыште лиеш, кунам нунын пӧрдмӧ рӱдышт эклиптике деке вияшым колтымо гай лийын шогат; эн кужу кече да эн кӱчык йӱд (але мӧҥгешла) кечышогымаш жапыште лиеш, кунам нунын пӧрдмӧ рӱдышт эклиптике деке эн кугын тайналтын шога.
Полярный круг-влак деч кӱшнӧ лийын шогышо широталаште йӱдын кужытшо кечын кужытшым эртен кертеш (полярный йӱд). Полярный йӱдын кужытшо полярный кругысо ик сутка гыч полюсысо пелий марте шуйна.
Кече каватӱр деч 18° деч ӱлко волымыжо годым астрономически йӱд шуэш. Кечын каватӱр деч кӱшнӧ улмыжо годым — кече. Жап, кунам Кече каватӱр йымаке уже волен лиеш, но шалатыме кечыйолжо шекланыше деке эше миен шуэдылеш, рӱмбалгыш манын лӱмдат. Кунам тиде лук (18°) ок шуалт, йӱд ошо манын лӱмдалтеш (ош йӱд).

## Тугак ончо

* Кече лекмаш
* Кече шичмаш
* Полярный кече
* Полярный йӱд
* Кече (жап)
* Эр
* Кас

## Важ-влак
# Кече шичмаш

Кузнецкий Алатаушто Кече шичмаш
**Кече шичмаш** (рушла *закат или заход*) — Кечын каватӱр йымак шылмыже. Кече шичмаш Кече лекмаш деч волгыдырак, утларакшым йошкарге да нарынчалге (рушла *оранжевый*) тӱсанрак. Кече мучко Кече мландыӱмбалым ырыкта, вӱдыжгылык шагалемеш, мардежын писылыкше кугемеш, южыш пурак нӧлталалтеш. Но шукыж годым, Кече лекмаш да Кече шичмаш шекланышын географический верже деч зависитла.

## Тугак ончо

* Кече лекмаш