Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Биологий классификаций

Биологий классификацийыште тӱҥ ранг-влак.

---

Кугемдаш
Биологий классификацийыште индеше тӱҥ таксономий ранг-влакын иерархий. Кокла ранг-влак ончыктымо огыл.
**Биологий классификаций** але *Шанче классификаций биологийыште* — кузе биологий шанчызе-влак организм-влак коклаште тӱрлык-влакым ойырат. Тиде классификаций Карл Линнейын пашаште негызым налеш. Ондакше Линней тӱрлык-влакым тӱшкаш погымыж годым тудын кап-кыл ойыртемжым шотыш налын. Варажым Дарвин тиде тӱшка-влакым уэмден. Кызытсе жапыште Молекуляр филогенетика ДНКам тунеммаште, классификацийыш шкенжын тӧрлатымашыжым пурта.

## Иерархий

| Марла | Рушла | Аҥгличанла | Латинла |
| --- | --- | --- | --- |
| Домен/Кӱшылкугыжаныш | Надцарство | Domain/Superkingdom | Regio |
| Кугыжаныш | Царство | Kingdom | Regnum |
| Ӱлылкугыжаныш | Подцарство | Subkingdom |
| Инпракугыжаныш (Укш) |  | Infrakingdom(Branch) |
| Кӱшылпӧлка1 | Надтип2/Надотдел3 | Superphylum2/Superdivision3 |
| Пӧлка1 | Тип2/Отдел3 | Phylum2/Division3 | Phylum2/Divisio3 |
| Ӱлылпӧлка1 | Подтип2/Подотдел3 | Subphylum |
| Инпрапӧлка |  | Infraphylum |
| Микропӧлка |  | Microphylum |
| Кӱшылкласс | Надкласс | Superclass |
| Класс | Класс | Class | Classis |
| Ӱлылкласс | Подкласс | Subclass |
| Инпракласс | Инфракласс | Infraclass |
| Парвкласс |  | Parvclass |
|  |  | Legion |
|  |  | Cohort |
| Магнтӱча |  | Magnorder |
| Кӱшылтӱча | Надотряд2/Надпорядок3 | Superorder |
| Тӱча (Радамшот)1 | Отряд2/Порядок3 | Order | Ordo |
| Ӱлылтӱча | Подотряд2/Подпорядок3 | Suborder |
| Инпратӱча | Инфраотряд | Infraorder |
| Парвтӱча |  | Parvorder |
| Кӱшылъямагат | Надсемейство | Superfamily |
| Ямагат | Семейство | Family | Familia |
| Ӱлылъямагат | Подсемейство | Subfamily |
| Кӱшылйыжыҥ | Надтриба |  |
| Йыжыҥ | Триба | Tribe |
| Ӱлылйыжыҥ | Подтриба | Subtribe |
|  |  | Alliance |
| Урлык | Род | Genus | Genus |
| Ӱлылурлык | Подрод | Subgenus |
| Кӱшылкыдеж | Надсекция |  |
| Кыдеж | Секция |  | Sectio |
| Ӱлылкыдеж | Подсекция |  |
| Радам | Ряд |  | Series |
| Ӱлылрадам | Подряд |  |
| Тӱрлык | Вид | Species | Species |
| Ӱлылтӱрлык | Подвид | Subspecies |
| Инпратӱрлык |  | Infraspecies |
| Тӱрлылык | Вариетет2/Разновидность3 |  |
| Ӱлылтӱрлылык | Подразновидность |  |
| Тӱс | Форма |  |
| Ӱлылтӱс | Подформа |  |

Умылымаш1 - марий йылмыште ик ыҥ гына кучалтеш
2 - зоологийыште
3 - ботаникыште
## Таксономий ранг-влак
# Кугыжаныш (биологий)

Тиде мутын вес ыҥже-влак улыт. Кугыжаныш (ыҥ-влак) ончал.

Биологий классификацийыште тӱҥ ранг-влак.

---

Кугемдаш
Биологий классификацийыште индеше тӱҥ таксономий ранг-влакын иерархий. Домен икмыняр кугыжаныш шеледалтеш. Кокла ранг-влак ончыктымо огыл.
**Кугыжаныш** — биологий классификацийыште ик тӱҥ ранг. Ончыч тиде эн кӱшыл ранг ыле. Линне Карыл кок кугыжанышым ойыртемен: *янлыкым* да *кушкылым*. Кызыт биологий классификаций чучкыдын вашталтеш. Тӱрлӧ негызыште тӱрлӧ классификаций кучалтеш. Мутлан, 2007 ийыште Фабиен Бурки шке пашам савыктен, кушто тудо 4 тӱҥ эукариот тӱрлык-влакым ойыртема:

1. лат. *Plantae* (Ужарге да йошкар вӱдпорсын-влак да кушкыл-влак)
2. лат. *Unikonta* (амеба-влак, понго-влак да янлык-влак)
3. лат. *Excavata* (эрыкан-илыше да паразитик протист-влак)
4. лат. *SAR* (лат. *Stramenopiles*, лат. *Alveolates*, лат. *Rhizaria* гычын - тиде кудо-иктиже тудын член-влак )

Тиде ныл таксон-влаклан эше кок таксон-влакым ешараш кӱлеш:

Бактерий-влак
Архей-влак
Пытартыш филогенетик шымлымаш-влак тиде классификацийым эше вашталташ кертыт, 18 гыч 30 марте кугыжаныше-влакым ыштен.

## Чыла кугыжаныш-влак

| Линне Карыл 1735 2 кугыжаныш-влак | Хаекел 1866 3 кугыжаныш-влак | Чатон 1925 2 империй-влак | Копеланд 1938 4 кугыжаныш-влак | Витакер 1969 5 кугыжаныш-влак | Войс да весе 1977 6 кугыжаныш-влак | Войс да весе. 1990 3 домен-влак |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *(кучалтын огыл)* | Протист-влак (Protista) | Прокариота (Prokaryota) | Монера (Monera) | Монера (Monera) | Бактерий (Eubacteria) | Бактерий (Bacteria) |
| Архей (Archaebacteria) | Архей (Archaea) |
| Эукариот (Eukaryota) | Протист (Protista) | Протист (Protista) | Протист (Protista) | Эукариот (Eukarya) |
| Кушкыл (Vegetabilia) | Кушкыл (Plantae)

 | Поҥго (Fungi) | Поҥго (Fungi)
 |
| Кушкыл (Plantae) | Кушкыл (Plantae) | Кушкыл (Plantae)
 |
| Янлык (Animalia) | Янлык (Animalia)
 | Янлык (Animalia) | Янлык (Animalia) | Янлык (Animalia)
 |

## Важ-влак
# Янлык

Тӱрлӧ янлык-влак
**Янлык** (лат. *Animalia* але лат. *Metazoa*) — тӱҥ тӱшка-влак коклаште ик шукоилпарчакын эукариот организм-влакын тӱшка. Янлык шке биологий кугыжаным негызла. Кап-кылже, кушкын годым пеҥгыдемеш да варажым ок вашталт, тылеч посна метаморфоз лийын кертеш. Шуко янлык-влак кошташ кертыт. Чыла янлык-влак гетеротроф-влак улыт, вес семын манаш гын - янлык-влак илаш манын вес янлык-влакым але кушкылым кочкыт.

Янлык-влакым зоологий шанче шымла.
# Шӧр пукшышо

| Шӧр пукшышо Fossil range: Late Triassic – Recent, 220–0 Ma
PreЄ

Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
 |
| --- |
|  |
| Шӧр пукшышо тӱрлӧ тӱча-влак, тӱча нерген увераҥарым шымланлаш сӱретым темдал да ӱлкӧ пӱтырӧ. |
| Биологий классификаций |
| Кугыжаныш: | Янлык  |
| Пӧлка: | Хордан *(Chordata)*  |
| Ӱлылпӧлка: | Тупрӱдан *(Vertebrates)*  |
| Инпрапӧлка: | Пӱйдӱҥумшан *(Gnathostomata)*  |
| (рангдыме): | Eugnathostomata  |
| (рангдыме): | Teleostomi  |
| Кӱшылкласс: | Нылйолан *(Tetrapoda)*  |
| (рангдыме): | Mammaliaformes  |
| Класс: | **Шӧр пукшышо** Линне Карыл, 1758 |
| Ӱлылтӱшка-влак |
| * Ӱлылкласс †**Allotheria Ӱлылкласс **Протоянлыквусо (Prototheria) Ӱлылкласс **Янлыквусо (Theria)**
	+ Инпракласс Metatheria
	+ Инпракласс Сӱван (Eutheria)
 |

**Шӧр пукшышо** (лат. *Mammalia*) — юж-шӱлышӧ тупрӱдӧ янлык класс. Ӱп, кум покшел пылышыш лу да ӱжырамашын шӧр ту уло. Игым шӧр дене пукшат.
# 1904

**Йоҥылыш: "{" пунктуационный символым кучылташ ок лий.**

|  |  |
| --- | --- |
|  | 1904 Викиклатыште? |

## Мо лийын

## Кӧ шочын

* 21 идым — Мичурин-Ятман, марий серызе, почеламутчо, кусарыше, туныктышо, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1934).

## Кӧ колен
# Сомали

**СомалиSoomaaliya, الصومال*|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Сомалиын тистыже | Сомалиын ойыпшо |

 |
|  |
|
Чапмуро: *Qolobaa Calankeed* |
| **Кугыжаныш йылме** | сомали, араб |
| **Рӱдола** | Могадишо |
| **Виктем йӧн** | президент республика |
| **Президент** | Хасан Шейх Махмуд |
| **Премьер-министр** | Хамза Абди Барре |
| **Кумдык** вӱд ӱмбал % | 41-ше тӱняште 637 657 км² 0 |
| **Калык чот** чаклык | 73-шо тӱняште 15 443 000 (2022) 25 еҥ/км² |
| **Валюта** | сомали шиллинг |
| **Интернет-домен** | .so |
| **Телефон-код** | +252 |
| **Шагат ӱштӧ** | UTC +3 |

**Сомали** (Кышкар:Lang-so, арабла الصومال‎ *эс-Сумаль*) — Африкыcе эл.

Рӱдолаже Могадишо.
# Эфиопий

**Эфиопийየኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ*|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Эфиопийын тистыже | Эфиопийын ойыпшо |

 |
|  |
|
Чапмуро: *ወደፊት ገስግሺ ውድ እናት ኢትዮጵያ* |
| **Кугыжаныш йылме** | амхар |
| **Рӱдола** | Аддис-Абеба |
| **Виктем йӧн** | парламент республика |
| **Президент** | Сахле-Ворк Зевде |
| **Премьер-министр** | Абий Ахмед Али |
| **Кумдык** вӱд ӱмбал % | 28-ше тӱняште 1 104 300 км² 0,7 |
| **Калык чот** чаклык | 12-шо тӱняште 116 462 712 (2022) 105,46 еҥ/км² |
| **Валюта** | эфиоп быр |
| **Интернет-домен** | .et |
| **Телефон-код** | +251 |
| **Шагат ӱштӧ** | UTC +3 |

**Эфиопий** (Кышкар:Lang-am) — эл Африкыште.

Рӱдолаже Аддис-Абеба.
# Эритрей

**Эритрейሃገረ ኤርትራ, دولة إرتريا*|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Эритрейын тистыже | Эритрейын ойыпшо |

 |
|  |
|
Чапмуро: *ኤርትራ ኤርትራ ኤርትራ* |
| **Кугыжаныш йылме** | тигринья, араб |
| **Рӱдола** | Асмэра |
| **Виктем йӧн** | президент республика |
| **Президент** | Исайяс Афеверки |
| **Кумдык** вӱд ӱмбал % | 102-ше тӱняште 117 600 км² 14,1 |
| **Калык чот** чаклык |  тӱняште 6 081 196 (2022) еҥ/км² |
| **Валюта** | накфа |
| **Интернет-домен** | .er |
| **Телефон-код** | +291 |
| **Шагат ӱштӧ** | UTC +3 |

**Эритрей** (Кышкар:Lang-ti, арабла دولة إرتريا‎) — эл Африкыште.

Рӱдолаже Асмэра.