# Famonoan-tena

| Famonoan-tena |
| --- |
|  |
| *The Suicide* by Édouard Manet |
|  |
| Manam-pahaizana manokana momba ny | Psychiatry |
| Fanombohana mahazatra | >70 and 15–30 years old |
| Antony | Hanging, pesticide poisoning, firearms |
| Antony mety hampidi-doza | Depression, bipolar disorder, autism, schizophrenia, personality disorders, anxiety disorders, alcoholism, substance abuse |
| Fisorohana | Limiting access to methods of suicide, treating mental disorders and substance misuse, careful media reporting about suicide, improving social and economic conditions |
| Hatetika | 12 per 100,000 per year |
| Fahafatesana | 793,000 / 1.5% of deaths (2016) |

Ny **famonoan-tena** dia ny fanaovana fanahy iniana hahahafaty ny tena. Ireo aretina ara-tsaina — anisan'izany ny fahaketrahana, ny fikorontanana bipolary, ny aotisma, ny sizofrenia, ny fikorontanan'ny toetra, ny fikorontanan'ny tebiteby, ary ny fidorohana zava-mahadomelina — anisan'izany ny fisotroan-toaka sy ny fampiasana benzôdiazepinina — dia anton-javatra mety hampidi-doza. Ny famonoan-tena sasany dia fihetsika tampoka vokatry ny adin-tsaina, toy ny olana ara-bola, olana ara-pifandraisana toy ny fisarahana, na fampijaliana. Ireo izay efa nanandrana namono tena teo aloha dia atahorana kokoa ny hanao izany amin'ny ho avy. Ny ezaka mahomby amin'ny fisorohana ny famonoan-tena dia ahitana ny famerana ny fidirana amin'ny fomba famonoan-tena—toy ny basy, zava-mahadomelina ary poizina; fitsaboana ny aretina ara-tsaina sy ny fampiasana tafahoatra ny zava-mahadomelina; tatitra amim-pitandremana momba ny famonoan-tena ataon'ny media ; ary fanatsarana ny toe-karena. Na dia mahazatra aza ny laharana finday hotline amin'ny krizy, dia mbola tsy dia nodinihina tsara izy ireo.

Miovaova arakaraka ny firenena ny fomba famonoan-tena ampiasaina matetika indrindra, ary misy ifandraisany amin'ny fisian'ny fomba mahomby izany. Anisan'ny fomba mahazatra amin'ny famonoan-tena ny fanantonana, ny fanapoizinana amin'ny fanafody famonoana bibikely, ary ny basy. Nahafaty olona 828.000 maneran-tany ny famonoan-tena tamin'ny taona 2015, fitomboana raha oharina amin'ny fahafatesana 712.000 tamin'ny taona 1990. Izany no mahatonga ny famonoan-tena ho antony faha-10 mahatonga fahafatesana maneran-tany.

Manodidina ny 1.5%-n'ny olona no maty noho ny famonoan-tena. Ao anatin'ny taona iray dia eo amin'ny 12 isaky ny olona 100.000 eo ho eo izany. Amin'ny ankapobeny, avo kokoa ny tahan'ny famonoan-tena tanteraka eo amin'ny lehilahy noho ny eo amin'ny vehivavy, manomboka amin'ny in-1.5 heny any amin'ny firenena an-dalam-pandrosoana ka hatramin'ny in-3.5 any amin'ny firenena mandroso. Ny famonoan-tena dia matetika hita indrindra amin'ireo mihoatra ny 70 taona; na izany aza, any amin'ny firenena sasany, ireo eo anelanelan'ny 15 sy 30 taona no tena atahorana ho faty. I Eoropa no nanana ny tahan'ny famonoan-tena ambony indrindra araka ny faritra tamin'ny taona 2015. Tombanana ho eo amin'ny 10 ka hatramin'ny 20 eo ho eo ny tapitrisa isan-taona ny andrana famonoan-tena tsy mahafaty. Mety hiteraka ratra sy fahasembanana maharitra ny andrana famonoan-tena tsy mahafaty. Any amin'ny tontolo tandrefana, ny andrana dia mahazatra kokoa amin'ny tanora sy ny vehivavy.

Ny fomba fijery momba ny famonoan-tena dia voataonan'ny lohahevitra mivelatra momba ny fisiana toy ny fivavahana, ny voninahitra ary ny dikan'ny fiainana. Ny fivavahana Abrahamika dia mihevitra ny famonoan-tena ho toy ny fandikan-dalàna amin'Andriamanitra, noho ny finoana ny fahamasinan'ny aina. Nandritra ny vanim-potoanan'ny samurai tany Japon, ny karazana famonoan-tena fantatra amin'ny anarana hoe seppuku ( *harakiri* ) dia nohajaina ho toy ny fomba fanonerana ny tsy fahombiazana na ho toy ny endrika fanoherana. Ny Sati, fomba fanao voararan'ny Raj Britanika, dia nanantena fa hamono tena amin'ny afo fandevenana ny vadiny ilay mpitondratena Indiana, na an-tsitrapo izany na noho ny faneren'ny fianakaviany sy ny fiaraha-monina. Ny famonoan-tena sy ny fikasana hamono tena, na dia tsy ara-dalàna aza taloha, dia tsy toy izany intsony any amin'ny ankamaroan'ny firenena tandrefana. Mbola heloka bevava ihany izany any amin'ny firenena sasany. Tamin'ny taonjato faha-20 sy faha-21, ny famonoan-tena dia nampiasaina indraindray ho endrika fihetsiketsehana, ary ny kamikaze sy ny baomba famonoan-tena dia nampiasaina ho tetika ara-miaramila na fampihorohoroana.

## Loharano