# Tônga

Sainan' i Tônga
Ireo nosy Tônga eo amin' ny bolantany
I **Tônga** dia firenena nosy ao Pôlinezia, anisan' i Ôseania any amin' ny faritra andrefana amin' ny Ranomasimbe Pasifika atsimo. 744 km atsinanana-atsimo-atsinanan' ny nosy Fiji sy 875 km atsimon' i Wallis-Futuna ity firenena ity. Eo amin' ny fehintany 20° Atsimo sy zarahasina 175° Andrefana, ity vondonosy ity, izay nantsoina taloha hoe *Nosin' ny Mpinamana*. Atao hoe **Tonga** /ˈtoŋa/ na **Pule'anga Fakatu'i 'o Tonga** ("Fanjaka-mpanjakan' i Tônga) ity fitenena ity amin' ny fiteny tôngiana; fa **Tonga and Kingdom of Tonga** kosa amin' ny teny anglisy.

**Jeôgrafia**

Mizara ho vondronosy telo lehibe ity firenena ity sady ahitana nosy sy nosikely 171 ilay firenena - ka ny 45 amin' ireo no misy mponina. Toetanin-jana-pehin-tany mafana sy mando ny toetany any; mety hahatratra 2 000 mm isan-taona ny rotsak' orana. Manana velarana mirefy 748 km2 i Tônga ary miparitaka amin' ny velarana mihoatra ny 700 000 km2 any amin' ny faritra atsimo amin' i Ôseana Pasifika ny nosy mamorona azy ary mivelatra amin' ny halavana 800 km eo ho eo avy avaratra mianatsimo. I Nukuʻalofa (midika hoe "tanindrazan' ny fitiavana" amin' ny fiteny tôngana), izay ao amin' ny nosy Tongatapu, nosy lehibe indrindra any, no renivohiny.

Voahodidin' i Fijy sy i Wallis-et-Futuna (an' i Frantsa) any avaratra-andrefana, i Samôa any avaratra-atsinanana, i Nouvelle-Calédonie (an' i Frantsa) ary i Vanoato any andrefana, i Nioe (fizaràn-tanim-pirenena hafa akaiky indrindra) any atsinanana, ary i Kermadec (an' i Zelandy Vaovao) any atsimo-andrefana. I Tônga eo amin' ny 1 800 km eo ho eo avy eo amin' ny North Island -an' i Zelandy Vaovao).

Ny toetany any dia trôpikaly, mafana sy mando; mety mahatratra 2 000 mm isan-taona ny rotsak' orana.

**Mponina**

Tamin' ny taona 2021, araka ny *Johnson's Tribune*, dia nisy mponina 104 494 ny tao Tônga, ka ny 70 % amin' izy ireo no mipetraka ao Tongatapu izay nosy lehibe indrindra any.

**Tantara**

I Tônga dia nisy ny Sivilizasiônan' i Lapita 2 500 taona teo ho eo voalohany i Tônga, izay Pôlineziana mpiavy izay namolavola tsikelikely ny maha-izy azy sy ny fiteny ary ny kolontsaina manokana sy matanjaka amin' ny maha vahoaka Tôngana azy. Vetivety izy ireo dia nanangana toeram-pamaharana matanjaka tao manerana an' i Pasifika Atsimo, ary io vanim-potoan' ny fanitaran-tany hanjakazakana sy fanjanahantany tôngana io dia fantatra amin' ny anarana hoe Empira Tuʻi Tonga.

I Tāufaʻāhau, mpanjakan' i Tônga (1845–1893)
Nanomboka tamin' ny fitondran' ny mpanjaka tôngiana voalohany, atao hoe ʻAhoʻeitu, dia nanjary natanjaka tao amin' ny faritra misy azy i Tônga. Izy no fanjakana nanjakazaka an-dranomasina izay naharesy sy nifehy ny faritra ao Pasifika tsy mbola nisy toy izany, nanomboka tamin' ny ampahany maro amin' ny Vondronosy Sôlômôna sy i Nouvelle-Calédonie manontolo ary i Fijy any andrefana ka hatrany Samôa sy Nioe ary hatrany amin' ny ampahany amin' i Pôlinezia Frantsay ankehitriny any atsinanana. Nanjary nalaza noho ny fajnakazakany ara-toekarena sy ara-poko ary ara-kolotsaina tao Pasifika i Tuʻi Tonga, izay natanjaka hatrany na dia taorian' ny Revôlisiôna Samôana tamin' ny taonjato faha-13 sy tamin' ny nahitan' ny Eorôpeana ireo nosy ireo tamin' ny taona 1616.

Sarin-tanin' i Tonga
Nanomboka tamin' ny taona 1900 ka hatramin' ny 1970 dia nanana ny satan' ny fanjakana arovan' ny britanika (prôtektôrata) i Tônga. Ny Fanjakana Mitambatra dia nisahana ny raharaham-bahiny tany Tônga tao anatin' ny fifanaraham-pisakaizana, saingy i Tônga dia tsy nanary ny fiandrianany ho an' ny firenena vahiny.

Ny mpanjaka Tupou VI nandritra ny fametrahana azy eo amin' ny seza fiandrianana tamin' ny 4 Jolay 2015
Dihy tôngana (atao hoe *tauʻolunga*)
Tamin' ny taona 2010 dia nandray fepetra hentitra ka niala amin' ny fanjaka-mpanjaka tsy refesi-mandidy i Tônga ary lasa fanjaka-mpanjaka manaraka tapany ny lalàmpanorenana, taorian' ny fanavaozana ny lalàna izay nanokatra lalana ho amin' ny fifidianana antenimiera voalohany.

I Tônga dia mpikambana ao amin' ny Commonwealth of Nations, ao amin' ny Firenena Mikambana, ao amin' ny Pacific Islands Forum, ary ao amin' ny Alliance of Small Island States.

**Toekarena**

Ny toekaren' i Tônga dia toekarena somary tsy dia misy fampiasana vola firy, voamariky ny maha firenena nosy azy, izay miankina amin' ny fandefasana vola avy amin' ny zanaka am-pielezana, sy amin' ny fambolena voly fanondrana sy ny jono ary amin' ny hetsika isan-karazany toy ny filatelia.

## Jereo koa

* **Firenena ao Ôseania**: Aostralia - Nosy Koky - Fijy - Kiribaty - Nosy Marsaly - Mikrônezia - Naoro - Nioe - Zelandy Vaovao - Palaô - Papoazia-Ginea-Vaovao - Nosy Sôlômôna - Samôa - Tônga - Tovalo - Vanoato.

* **Ny kôntinenta:** Afrika - Azia - Eorôpa - Amerika - Ôsania