# Ganà

|  |
| --- |
|  |
|  **Republic of Ghana** ((en)) |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  **Repoblikan' i Ganà ((mg))**  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Antsipirihany) | (Antsipirihany) |

 |
| Teny filamatra *: Freedom and Justice Fahalalahana sy Fahamarinana* |
|  |
| **Teny ofisialy** | Anglisy |
| **Renivohitra** | Accra 5°33′N, 0°15′W |
| **Tanàna ngeza indrindra** | Accra |
| **Fitondrana sy governemanta**  - Filoha | Repoblika Nana Akufo-Addo |
| **Velarantany**  - Tontaliny  - Rano (%) | faha 78 238 540 km² 3,5 |
| **Isam-ponina**  - Tontaliny (2008)  - hakitroka | faha 48 23 382 848 mpo. 88 mpo./km²
{{{1}}} |
| **Anaran'ny mponina** | Ghaneana |
| **Sandam-bola** | Cedi (`GHS`) |
| **Faritr'ora** | UTC +0 |
| **Hiram-pirenena** | *Hail the name of Ghana* |
| **Valan-tsehatra internet** |
| **Antso an-tariby** | `+233` |

Ny **Ganà** na **Repoblikan' i Ganà** dia firenena any Afrika andrefana ao amin' ny faritry ny Helodranon' i Ginea, izay manana velaran-tany mirefy 238 540 km². Ny firenena manodidina azy dia i Kôtidivoara any andrefana, i Borkina Fasô any avaratra ary i Tôgô any atsinanana. Nisy mponina 29 340 248 tao tamin' ny taona 2020. Ny renivohiny dia ny tanàn' i Accra ary **Ganeana** no anaran' ny mponina ao aminy.

Firenena be lembalemba iva eo afovoan' ny lemaka amorontsiraka ao atsimo i Ganà. Izany lemaka izany dia tondrahan' ireo Volta telo, dia i Volta Mainty sy i Volta Fotsy izay mihaona ka manome an' ny ony Volta; miampy ny ony Oti. Namorona ny farihy Volta ny fanamboarana ilay tohadranon' i Akosombo tamin' ny taona 1966 ao atsimo, izay tohadrano voatr' olombelona fahefatra lehibe indrindra maneran-tany. Mandrakotra ny ampahatelon' ny velaran-tanin' ilay firenena ny fatrana nirian-kazo. Mampihena ny zavamaniry ao amin' ity firenena ity anefa ny haintany sy ny fitrandrahana ala tafahoatra.

Vondrom-poko mihoatra ny dimampolo no mandrafitra ny vahoaka ganeana. Maro anisa ny Kristiana nefa misy ihany koa ny manaraka ny fivavahan-drazana sy ny fivavahana silamo.

Miompana amin' ny fambolena sy ny fiompiana ny toekaren' i Ganà, ka volena amin' izany ny kakaô (izay maha laharana fahatelo an' ity firenena ity manetan-tany), ny kafe, ny landihazo, ny katsaka ary ny ampemba; ompiana any ny omby. Mitrandraka hazo koa ny mponina any. Mandroso ny fanjonoana. Manana harena an-kibon' ny tany i Ganà ka ny baoksita sy ny diamondra (izay maha laharana fahavalo azy maneran-tany) ary ny volamena no tena trandrahana any. Mandroso ny sehatry ny taozava-baventy raha mitaha amin' ny an' ireo firenena hafa aty Afrika. Firenena mpikambana ao amin' ny CEDEAO i Ganà. Ny sandam-bola dia ny Cédi.

Tsy misy fifandraisana ara-jeôgrafia na ara-tantara amin' ny Empiran' i Gana i Ganà ankehitriny. I Ganà ankehitriny, izay nantsoina hoe Côte-de-l'Or taloha, dia novain' i Kwame Nkrumah anarana ho fahatsiarovana ny Fanjakan' i Ganà taloha tamin' ny fahaleovan-tena. Ny anarana *Côte-de-l'Or* dia avy amin' ny habetsaky ny volamena.

Ny fiteny ôfisialy dia fiteny anglisy, ny teny ampiasain' ny be sy ny maro dia ny fiteny toy.

## Fiavian'ny anarana

Ny anarana hoe "Ganà" dia azo avy amin'ny Wagadu, empira tany andrefan'i Afrika tamin'ny taonjato faha-3 ka hatramin'ny faha-12. Nantsoin'ny mpivarotra Arabo nandray anjara tamin'ny varotra trans-Sahara i Wagadu. Heverina fa avy amin'ny anaram-boninahitra hoe Kaya Maghan an'ny mpitondra ao Wagadu i Ghana, izay midika hoe mpitondra volamena. Rehefa niomana ho amin'ny fahaleovan-tena ny zanatanin'ny Gold Coast, ny mpitarika ny firenena sy ny praiminisitra voalohany taty aoriana dia ny filoha voalohany Kwame Nkrumah izay niaraka tamin'ny dimy hafa fantatra amin'ny anarana hoe The Big Six, nitarika an'i Ghana ho amin'ny fahaleovan-tena, dia nanorim-ponenana tao Ghana, mikendry ny hampisy firaisankina sy fanafahana eo amin'ny vahoaka Ghaneana. Ny anarana dia fampahatsiahivana mahery ny lova iombonan'izy ireo sy ny lova navelan'ny empira fahiny izay niroborobo tany amin'ny faritra midadasika kokoa. Nandrakotra ny hetahetan'ny vahoaka Ghaneana ho amin'ny fitantanan-tena, ny fandrosoana ary ny hoavy voamariky ny fahamendrehana sy ny faharetana izany.

## Rafitra fitantanana

Ghana, administrative divisions 2018
Nanomboka tamin'ny Febroary 2019, nizara ho faritra 16 i Ghana, izay samy tarihin'ny "Minisitry ny Faritra" avy.

| Faritra | Renivohitra | Velarantany (km²) | mponina 2019 |
| --- | --- | --- | --- |
| Ahafo | Goaso | 5.193 | 599.900 |
| Ashanti | Kumasi | 24.389 | 5.792.200 |
| Bono | Sunyani | 11.107 | 1.142.500 |
| Bono East | Techiman | 23.257 | 1.108.200 |
| Central | Cape Coast | 9.826 | 2.563.200 |
| Eastern | Koforidua | 19.323 | 3.244.800 |
| Greater Accra | Accra | 3.245 | 4.943.100 |
| North East | Nalerigu | 9.074 | 575.600 |
| Northern | Tamale | 25.448 | 1.905.600 |
| Oti | Dambai | 11.066 | 742.700 |
| Savannah | Damongo | 35.862 | 581.400 |
| Upper East | Bolgatanga | 8.842 | 1.273.700 |
| Upper West | Wa | 18.476 | 849.100 |
| Volta | Ho | 9.504 | 1.865.300 |
| Western | Sekondi-Takoradi | 13.847 | 2.165.200 |
| Western North | Wiawso | 10.074 | 928.000 |

## Jereo koa

* Vahoaka ao Ganà
* Fiteny ao Ganà

* **Firenena ao Afrika:** Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla - Benîno - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana - Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia - Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy - Jibotỳ - Kamerona - Kapvera - Kenia - Kômôro - Kôtidivoara - Lezôtô - Liberia - Libia - Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika - Namibia - Nizera - Nizeria - Oganda - Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Repoblikan' i Afrika Afovoany - Repoblikan' i Kôngô - Roanda - Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy - Tanzania - Tôgô - Tonizia - Tsady - Zambia - Zimbaboe
* **Foko ao Ganà**: Sefoy (vahoaka)

**Kôntinenta eto an-tany Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika

|  |
| --- |
|  |