# Epifania

*Fitsaohan' ny Magy*, sary nataon' i Matthias Stom, taona 1600-1650.
Ny **Epifania** dia fety kristiana ankalazana ny Mesia izay avy sy tonga nofo eto an-tany sady notsidihin' ny Magy. Amin' ny 6 Janoary no tokony hanatanterahana io fety io. Ny Ôrtôdôksa dia mankalaza ny Epifania amin' ny 6 Janoary ary ny Katôlika amin' ny Alahady manakaiky an' izany. Na any Andrefana na any Atsinanana, ny Epifania dia ahatsiarovana fahagagana nataon' i Jesoa tao Kanà araka ny Evanjelin' i Joany (Joa. 2.1-11) izay nanovany ny rano ho divay.

Ao amin' ny Fiangonana tandrefana dia ahatsiarovana ny fahatongavan' Andriamanitra ho nofo ao amin' ny maha olombelona an' i Jesoa ny Epifania, izay tandindomin' ny fahatongavan' ny Magy telolahy araka ny Evanjelin' i Matio (Mat. 2.1-12). Hatramin' ny taona 1971 dia azo ankalazaina amin' ny Alahady faharoa aorian' ny Noely (izany hoe ny Alahady voalohany manaraka ny 1 Janoary) ny Epifania ao amin' ny firenena tsy manao io 6 Janoary io ho andro tsy iasana. Ao amin' ny Fiangonana tatsinanana dia ankalazana ny fanaovam-batisa an' i Jesoa ny Epifania ka mifanojo amin' ny fankalazana ny fahaterahan' i Jesoa.

## Ny amin'ny teny hoe *Epifania*

#### Fiforonan-teny

Ny teny hoe *Epifania* dia fanagasiana ny teny latina hoe *Epiphania* izay avy amin' ny teny grika hoe *Ἐπιφάνεια* / *Epipháneia* izay midika hoe "fisehoana", "fiharihariana". Avy amin' ny matoanteny hoe φαίνω / *phaínō* izay midika hoe "miseho" "miharihary" io teny io. Ny mpamari-toetra avy amin'io, dia ny hoe *epiphanês* izay midika hoe "mamirapiratra".

Azo antsoina hoe τα Θεοφάνια / *τα Theopháneia*, izay midika hoe "fisehoan' Andriamanitra" (gasina hoe: *Teôfania*), na ny hoe *η Ημέρα των Φώτων* / *hē Hēméra tōn Phṓtōn*, izay midika hoe "ny Andron' ny Fahazavana", na ny hoe τα Φώτα / *ta Phóta*, "ny Fahazavana" koa ny teny hoe *Epifania*.

#### Fampiasana ilay teny tao amin' ny asasoratra grika

Efa tany alohan' ny nisianan' ny fivavahana kristiana ny fampiasana ny teny hoe *epiphaneia* ka ireo andriamanitra roa ambin' ny folo tao amin' ny tendrombohitra Olimpo izay ninoana araka ny lovantsofina fa niseho tamin' ny olombelona no notondroina amin' izany, ka ilay andriamanitra Zeosy no lohalaharana. Nisy koa ireo mpanjaka nitondra ny anarana hoe *Epifanesy* (grika: *Epiphanês*) tahaka an' i Antiôkôsy IV Epifanesy.

Amin' ny fiteny grika klasika dia ampiasaina hilazana ny fisehoan' ny mazava atsinanana, ny fisenoan' ny fahavalo amin' ny fotoanan' ny ady ny hoe *epifania*, nefa ampiasaina manokana koa hilazana ny fisehoan' ny andriamanitra iray amin' ny mpivavaka aminy (ka azo antsoina hoe *teofania*). Ao amin' ny Baiboly jiosy amin' ny teny grika (Septoajinta) dia ampiasaina io teny io hilazana ny fisehoan' ny Andriamanitr' i Israely, araka ny hita ao amin' ny Boky faharoan' ny Makabeo (2Maka. 15.27). Ao amin' ny Testamenta Vaovao amin' ny teny grika dia miseho indroa io teny io ao amin' ny Epistily faharoa ho an' i Timôty (2Tim. 1.10) mba hampahatsiahivan' ny mpanoratra ny fahaterahan' i Kristy na ny ny fisehoany taorian' ny fitsanganany tamin' ny maty, ary indimy mba hampahatsiahivana ny fiaviany fanindroany.

## Tantaran'ny Epifania

### Tao Rôma jentilisa

#### Fetin' ny fahazavana

Tamin' ny voalohany dia tao anatin' ny fari-potoan' ny Noely ny Epifania ary ny heviny dia avy amin' ny fety jentilisa ankalazana ny Fahazavana. Ny Noely mantsy dia fari-potoana izay mahatratra ny fara tampony amin' ny fotoana mampitovy ny halavan' ny andro sy ny alina, amin' ny 22 Desambra izany. Ny alina mifanandrify amin' io, izay lava indrindra, dia manambara ny fanombohan' ny fihalavan' ny andro sy ny fahaterahan' ny Fahazavana indray izay fiandohan' ny zavatra rehetra.

Niitatra nankaty amin' ny 25 Desambra izany fankalazana izany nandritra ny 12 andro sy 12 alina. Tapitra amin' ny 6 Janoary izany fari-potoana izany. Amin' io fotoana io no anombohan' ny fihalavan' ny andro tsapan' ny olona ary io daty io no nosafidin' ny Rain' ny Fiangonana atao hoe Epifaniôsy avy any Salamisy, ao amin' ny asa sorany mitondra ny lohateny hoe *Panarion*, ho daty nahaterahan' i Jesoa Kristy, mba hanoherana ny daty hafa mifaninana amin' io, izay natolotry ny sekta gnôstikan' ny Alogoi. Nankalazaina noho izany ny Epifania, izay fihariharian' ny Fahazavana. Tsara ho marihina koa fa amin' io andro io (araka ny tetiandro joliana fa tsy gregôriana) no nankalazan' ny Rômana ny fetin' ny andriamanitra roa ambin' ny folon' ny tendrombohitra Olimpo.

#### Fetin' ny Satornaly

Ny datin' ny Epifania dia mifandraika amin' ny fety jentilisa tany ampiandohany: tamin' ny Andro Taloha, ny Rômana dia nankalaza ny Satornaly maharitra fito andro izay andravana na akana tahaka amin' ny fomba feno tsikera ny ambaratongam-piarahamonina sy ny filaminan' ny zavatra rehetra. Amin' izany, ohatra, dia manao antsapaka ho an' ny voaheloka ho faty ny miaramila ka izay voafidy no atao hoe "mpanjaka" amin' io fotoam-pifaliana io, nefa rehefa vita ny fetin' ny Satornaly dia ampiharina amin' ilay voaheloka amin' izay ny didy manameloka azy; fidina amin' ireo miaramila zandriny ny ho mpanjaka izay afaka mibaiko ny amin' ny zavatra tiany ho tanterahina; azo ovana ny anjara asan' ny olona tsirairay mandritra ny Satornaly ka avahina ny "tompo" sy ny "mpanompo" amin' ny alalan' ny antsapaka na fomba hafa.

### Niova ho fety kristiana

Hatramin' ny taonjato faha-4 dia ny Epifania no fety lehibe sady tokan' ny Kristiana ankalazany ny fihariharian' i Kristy eto amin' izao tontolo izao. Izany fisehoana na fiharihariana izany dia hita tamin' ny fiavian' ny Magy sy ny tantara manaraka izany, dia ny fahaterahan' ny Mpamonjy, ny feon' ny Ray ("inty no Zanako malalako izay sitrako ...") sy ny fanatrehan' ilay tahaka ny domohina (Fanahy Masina) tamin' ny fanaovam-batisa an' i Jesoa tao amin' ny ony Jordana (na Joridany), ny fahagagana tao Kana, sns. Misy Rain' ny Fiangonana sahala amin' i Joany Krizôstôma izay nandraikitra ny fomba fanao hahatsiarovana amin' ny andro iray ireo zava-nitranga telo amin' ny fetin' ny Teôfania: ny fitsaohana nataon' ireo Magy, sy ny fanaovam-batisa (na batemy) an' i Jesoa tao Jordana izay niseho 30 taona taty aoriana, ary ny fampakaram-bady tao Kana izay niseho 31 taona naty aoriana. Nanomboka tamin' ny Andro Antenatenany dia nakamban' ny litorjia kristiana ireo zavatra telo ireo nefa ny finoan' ny vahoaka sy ny mpanao zavakanto dia nanome tombony ny fitsaohana nataon' ny Magy.

Hatramin' ny nampidirana ny fetin' ny Noely izay tanterahina amin' ny 25 Desambra dia manana heviny manokana ny Epifania arakaraka ny fiangonana sy ny karazam-kolontsaina.

Hatramin' ny taonjato faha-19 no ho mankaty koa dia atao hoe "Adron' ny Mpanjaka" ny Epifania izay mampahatsiahy ny fiavian' ny Magy sy ny fitsaohana nataony.

## Hevitry ny Epifania ho an' ny fiangonana kristiana

Ny Teôfania (fanaovam-batisa an' i Jesoa) araka ny sarimasina rosiana ao amin' ny Monasteran' i Kirillo-Belozersky, 1497
Ny Epifania kristiana dia ankalazana ny fisehoana imasom-bahoaka nataon' ny Zanak' Andriamanitra tonga nofo teto amin' izao tontolo izao, tamin' ny endrika zazakely teraka ao amin' ny fotoana ara-tantara (fa tsy ara-pedrà toy ny an' ireo andriamanitra grika), teo anivon' ny vahoaka jiosy (ao amin' ny taranak' i Davida).

#### Ao amin' ny Fiangonana latina

Fety fahefatra amin' ireo dimy lehibe indrindra ao amin' ny taom-piangonana katôlika ny Epifania. Ankalazaina ny famangiana sy ny fitsaohana an' i Jesoa zazakely nataon' ireo Magy (na Majy), araka ny tantaraina ao amin' ny Evanjelin' i Matio. Na dia tsy manambara ny isany sy ny anarany aza ny Baiboly ka tsy miresaka afa-tsy ny amin' ny olon-kendry avy any Atsinanana, ny lovantsofina dia nanao azy ireo hoe "Mpanjaka Magy telo" sady nanome anarana azy hoe Gaspara sy Melkiôra ary Baltazara.

Any amin' ny firenena sasany, ny fankalazana litorjikan' ny Epifania dia ahemotra Alahady, araka ny fanapahan-kevitry ny papa. Natao izany mba hahafahan' ny olona manao ny fankalazana raha tsy maintsy hiasa izy amin' ny 6 Janoary araka ny lalàm-panjakana raha andro fiasana io 6 Janoary io. Any Frantsa sy any Belzika, ohatra, dia mankalaza io fety io amin' ny Alahady manaraka ny Noely. Ny ao Espaina kosa, izay tena mankalaza ny Epifania, dia amin' io 6 Janoary io no anaovany izany.

Any Frantsa dia izany no natao hatramin' ny taona 1802, araka ny fitsipika natao tamin' ny didin' ny kardinaly Caprara, solontenan' ny papa Pio VII.

#### Ao amin' ny Fiangonana bizantina

Fanipazana hazofijaliana
Ao amin' ny Fiangonana bizantina, ny Epifania dia fety fahatsiarovana ny fanaovam-batisa (na batemy) an' i Kristy tao amin' ny ony Jordana, ny fidinan' ny Zanak' Andriamanitra teo anivon' ny zavaboariny, ny fahatalanjonan' izany zavaboary izany izay mahafantatra ny Mpamorona azy (niverin-dalana ny ony Jordana) ary ny fisehoan' ny Trinite masina (ny feon' ny Ray sy ny voromailala izay manome voninahitra ny Zanaka).

Amin' ny firenena manaraka fomba bizantina sasany, indrindra ny any Grisia, Bolgaria, Romania, Serbia, Okraina ary Rosia, dia manipy vokovoko any anaty renirano na any an-dranomasina ny eveka ary ny tanora mifaninana miroboka ao anatin' io rano io mba haka ilay vokovoko na dia mangatsiaka dia mangatsiaka aza ny andro.

Amin' ny ankapobeny dia atao hoe *Teophania* ny Epifania ao amin' ireo firenena ireo ary omanina amin' ny fifadian-kanina amin' ny 5 Janoary izany.

Ao Jerosalema, ao amin' ny tendrombohitra Athos, ao Rosia, ao Serbia ary ao Jeôrjia dia ankalazaina amin' ny 6 Janoary ny Epifania izay manaraka ny tetiandro joliana ka mifanandrify amin' ny 19 Janoary amin' ny tetiandro gregôriana amin' izao fotoana izao izany.

#### Ao amin' ny Fiangonana armeniana

Ao amin' ny Fiangonana armeniana, ny fetin' ny Epifania dia iray amin' ireo fety lehibe ao amin' ny taona satria tsy amin' ny 25 Desambra no ankalazana ny fahaterahan' i Jesoa, fa ny 6 Janoary.

Mifanandrify amin' ny fanaon' ny fiangonana kristiana tany am-piandohana (talohan' ny fiovan' ny Fanjakana rômana ho amin' ny kristianisma) sy amin' ny fanaon' ny fianakaviana tamin' izany fotoana izany, izay mametraka fa tsy tonga zanaky ny rainy ny ankizy iray raha tsy amin' ny andro anehoana azy aminy sy aneken' ny rainy azy, ary amin' io andro io dia anehoana fankasitrahana koa ny renin' ilay zaza neken-drainy ho zanaka sady manaiky ny sitrapony.

Io fanaovam-batisa an' i Jesoa tao Jordana io no fanehoana ny Zanaka amin' ny Ray, izany koa no manambara ny faneken' i Jesoa ny sitrapon' Andriamanitra ary io koa no daty anambaran' ny Ray ny tenany amin' ny Zanaka. Misy heviny ara-teôlôjia kokoa ny fankalazana ny nahaterahan' i Jesoa ao amin' ny Fiangonana armeniana raha mitaha amin' ny fankalazana izany ao amin' ny Eglizy katôlika rômana, satria io no daty, araka ny lovantsofina, nandraisan' ny Ray ny fanambaràna ny asam-panirahana hanao faminaniana: izay ankalazaina dia ny fahaterahan' i "Kristy Mpamonjy" sy ny fisehoan' Andriamanitra (Teôfania), fa tsy ny fahaterahan' i Jesoa zazakely, na dia mifandray mivantana amin' ny fahaterahany aza izany fankalazana izany. Manao fitsofan-drano amin' ny rano ny Fiangonana armeniana sahala amin' ny fanaon' ny Fiangonana bizantina.

## Jereo koa

* Advento na Fiaviana
* Noely
* Paska
* Pentekôsta

## Loharano