# Soratra

Mpandika tamin' ny Andro Antenatenany
Ny **soratra** dia fomba fametrahana an-tsary ny feon' ny fiteny iray, amin' ny alalan' ny endrika soratana na natao sary (eo amin' ny taratasy, ohatra), hahafahana mifanakalo fampahalalana haingana kokoa sy tsy mila ny feon' olombelona. Manasaraka ny vanim-potoana talohan' ny Tantara sy ny vanim-potoan' ny Tantara ny fotoana namoronana ny soratra.

Ny endri-tsoratra voalohany indrindra fantatra eto amin' izao tontolo izao dia ny endri-tsoratra hierôglifika hita tany Abydos (400 km miala ao Kahira, Ejipta) teo amin' ny vilany tany hita tanaty fasan' ny mpanjaka taloha. Tamin' ny taona 3400 tal JK ireo soratra ireo no nampiasaina. Taona maromaro taty aoriana vao nipoitra ny soratra miendri-pantsika an' ny Someriana, tamin' ny taona 3300 tal JK teo ho eo.

## Fitaovana itahirizana fampahalalana

Ny fanoratana, hoy i Wells, dia fahafahana "mametraka fifanekena sy lalàna ary ny didy."

### Soratra lôgôgrafika

Soratra manana endrika fantsika
Ny lôgôgrama dia soratra maneho hevitra na zavatra. Betsaka ny lôgôgrama ilaina rehefa handika an-tsoratra fiteny iray, ary ny olana lehibe amin' ny soratra lôgôgrafika dia ny fianarana azy mandritra ny taona maro dia maro. Tombontsoa lehibe anefa no azo rehefa avy nianatra an' ilay soratra. Olana lehibe amin' ny soratra lôgôgrafika koa ny tsy fahafahany maneho feo misaraka.

Ny soratra lôgôgrafika mbola ampiasaina ankehitriny dia ny soratra sinoa (sinôgrama) ampiasaina hanoratana ny fiteny sinoa sy ny fiteny japôney.

### Silabera

Ny silabera dia soratra maneho vanin-teny. Noho izany izay soratra ampiasain' ny fiteny rehetra mampiasa silabera dia renifeo arahin' ny zanapeo iray. Tsy voatery manaraka ny zanapeo. Ao anaty silabera dia tarehin-tsoratra iray ny vanin-teny iray: tsy misy fifandraisana amin' ny vanin-teny *ki* izao ohatra ny vanin-teny *ka*: miavaka noho ny fisian' ny *a* ny vanin-teny *ka* ary ny soratra *k*, raha misy, dia tsy hanana fifandraisana amin' ireo vanin-teny voatono taloha ireo.

Raha mora ny firafitra ara-banin-tenin' ny fiteny mampiasa silabera, dia ny silabera no tsara ampiasaina: ny fiteny japôney ohatra dia mampiasa silabera miaraka amin' ny soratra lôgôgrafika. Ny fiteny nampiasa na mampiasa silabera dia ny Lineary B, ny fiteny grika mikenianina, ny fiteny tsalakia ary ny fiteny njuka.

### Abidy

 Misy zavatra tsy ampy anatin'ity fizaràna ity. Ilaina mandray anjara ianao !
## Tantaran' ny soratra

Kalama anoratana eo amin'ilay taniditra
Efa maherin' ny dimy arivo taona izay ny soratra no ampiasain' ny olombelona, samihafa avokoa ny endriny araka ny toerana nipoirany, ny sivilizasiôna izay mahay mamboly efa hatry ny ela ary izay efa mipetraka anaty tanàna no nanomboka namorona ny soratra: tany Ejipta nanomboka tamin' ny taona 3400 tal JK, tany Mezôpôtamia tamin' ny taona 3300 tal JK, tany Kipra tamin' ny taona 2200 tal JK, tany Kreta tamin' ny taona 1900 tal JK, tany Sina tamin' ny taona 1400 tal JK ary tany Amerika Afovoany tamin' ny taona 900 tal JK. Ireo soratra ireo no loharanon' ny endri-tsoratra rehetra izay fantatra sy ampiasaina amin' izao fotoana izao.

Fanoratana eo amina taratasy
Ireto no mety antony namoronana ny soratra: nilaina ny fifanekena rehefa mifanalavitra ny toerana misy ny mpivarotra sy ny mpividy. Ilay fifanekena dia mbola tany poakaty misy vatokely, manana endrika telo: kibory sy kitsoloha ary varingarina. Ampifanampiana ireo endrika telo ireo hanononana ny zavatra tandindominy. Rehefa misy tsy manaiky dia vakiana ilay bola maina nametrahana ny sonia ary ampitahaina amin' ny isan' ny vatokely ny isan' ny entana voatitra.

Noho ny fifanakalozana mihasarotra, mbola notazonina ihany ilay vatokely fa, mba hitadidiana ny fifanekena dia nasiana sarisary eo amin' ilay bola poakaty mbola mando, mba hanoroana ny votoatin' ilay bola. Ampiasiana ny kalama, izay kibaikely hanoratana ny endrika eo amin' ilay bola.

Taona vitsivitsy taty aoriana dia nivadika ho takelaka tanimanga tsotra izao ilay bola, ary soratra fotsiny sisa no apetraka.

## Jereo koa

### Rohy ivelany

* ((fr)) *L'aventure des écritures*, BNF
* ((fr)) *Brève chronologie de l’écriture, BNF*
* ((fr)) *Des calculi à l’écriture*

### Boky

* Calvet (Louis-Miruel), (1996), *Histoire de l’écriture*, Hachette (rééd. de 1998), ISBN 2-01-278887-4
* James Février, *Histoire de l’écriture*, Payot.
* Marcel Cohen et Jérôme Peignot, *Histoire et Art de l’Écriture*, Bouquins, Robert Laffont, ISBN 2-221-10225-8
* "Histoire de l’écriture, de l’idéogramme au multimédia", Flammarion, 2001, traduction anglaise 2002, édition arabe Bibliotheca Alexandrina, 2005, 432 p. 400 ill.

### Tsiahy

|  |
| --- |
|  |