# Haisoratra

Ny **haisoratra** na **literatiora**, amin' ny heviny mivelatra, dia vondron' asa vita amin' ny teny, fa amin' ny heviny mifintina kokoa dia sehatry ny zavakanto izay mampiasa teny voarafitra sy voarindra ho fitaovana hamoronana zavakanto an-tsoratra. Soratana ny ankamaroan' izy ireo fa misy ihany koa ny tenenina. Asa fanaovana tononkalo sy haisoratra tsara endrika ny literatiora. Anisan’ ny endrika enti-maneho hevitra, fahatsapana, tantara, na fomban-drazana ny literatiora, izay matetika aseho amin' ny endrika tononkalo, tantara foronina, tantara an-tsoratra, drama, ary koa tantara marina.

## Niaviany sy ny teny hoe *literatiora*

Avy amin' ny teny latina hoe *litteratura* ny teny hoe "literatiora", izay midika hoe "zavatra voasoratra". Tamin' ny voalohany dia natao hitahirizana fahalalana sy lova ara-kolontsaina ny literatiora. Taty aoriana dia nivoatra ho sehatra iray miseho amin' ny endrika famoronana sy fanehoan-kevitra ara-javakanto izy io.

## Sokajin' ny literatiora

Ny literatiora dia azo sokajiana ho literatiora am-bava sy literatiora an-tsoratra:

* Literatiora am-bava ny angano, ny ohabolana, ny tononkalo nentin-drazana, sns; izy ireo dia entina amin' ny vava sy tantaraina amin' ny fomba ifandovana.
* Literatiora an-tsoratra kosa ny asa soratra voarakitra anaty taratasy, boky na endrika nomerika, toy ny tantara foronina, ny tononkalo nosoratana, ny tantara lava, ny lahatsoratra manakiana, sns.

## Anjara asan' ny literatiora

Manana anjara toerana lehibe ny literatiora amin'ny:

* fampitana kolontsaina sy soatoavina
* fanabeazana sy fandalinana
* fampahafantarana ny tantaran' ny vahoaka iray
* fanehoana ny fihetseham-po sy ny zava-misy ara-tsôsialy
* fampialamboly sy fanabeazana amin' ny alalan' ny zavakanto
* anjara asa fampivoarana ny saina : manampy ny olona hampivelatra ny fisainana
* Vakoka

## Literatiora malagasy

Manana harena manokana sy manan-karazany ny literatiora malagasy, na amin’ny endriny am-bava, na amin’ny endriny an-tsoratra:

* Hainteny, kabary, ohabolana, ary angano no fototra amin’ny literatiora nentin-drazana.
* Jean-Joseph Rabearivelo no heverina ho *rain’ny literatiora malagasy an-tsoratra*, noho ny fahaizany nanambatra ny fomba tandrefana sy ny fomban-drazana malagasy.
* Maro ireo mpanoratra hafa toa an-dry Esther Nirina, Elie Rajaonarison, David Jaomanoro, izay nitondra fanavaozana amin’ny endrika sy votoatin’ny asa soratra malagasy.

## Literatiora eran-tany

Ny literatiora maneran-tany dia ahitana asa soratra avy amin’ny kolontsaina sy firenena samihafa. Anisan’ny malaza amin' izany:

* i William Shakespeare (Anglisy)
* i Victor Hugo (Frantsay)
* i Leo Tolstoy (Rosiana)
* i Gabriel García Márquez (Kolombiana)
* i Chinua Achebe (Nizeriana)
* ¡ jean joseph rabearivelo ( Malagasy )

## Fampianarana sy fikarohana literatiora

Amin'ny sehatra akademika, ny literatiora dia sahanina amin'ny alalan’ny fandalinana ara-jeografia (literatiora frantsay, literatiora afrikana, literatiora angilisy...), sy amin’ny alalan’ny fomba fijery ara-pisainana, ara-tsosialy, na ara-pinoana. Misy koa ny literatiora an-kolaka, izay mamakafaka sy mandinika ny literatiora avy amin’ny vahoaka tsy dia nisy feo hatramin’izay, toy ny vehivavy, ny vitsy an'isa, na ny zanatany teo aloha

## Jereo koa

* Angano

* Asa soratra
* Fiteny sy zavakanto
* Kabary
* Kolontsaina
* Literatiora malagasy
* Poety
* Soratra
* Tantara foronina

## Rohy ivelany

* "Mombamomba an'ilay nahazo ny Loka Nobel-n' ny literatiora, Pablo Neruda, mahatonga adihevitra momba ny fanolanana any Shili", *mg.globalvoices.org*
* "Ahoana ny fomba ataon'ny literatiora nentindrazana nepaley hametraka marika eo amin'ny sehatra erantany?", *mg.globalvoices.org*
* "Maoritania: mpisava làlana amin'ny fahalalahana maneho hevitra ao Afrika", *mg.globalvoices.org*
* "Fihenàna goavan'ny fahalalahana maneho hevitra ao Ginea Bisao", *mg.globalvoices.org*

## Loharano sy fanamarihana