Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bandar Seri Begawan

﻿ / ﻿

| **Bandar Seri Begawan**

|  |
| --- |
|  |

 |
|  |
| **Velarantany** | 100,36 km2 |
| **Haavo** |  |
| Isan'ny mponina | 140,000 |
| Ben'ny tanàna |  |
| Firenena | Boroney |
| Fanjakana |  |
| Faritany |  |
| Faritra |  |
| Tanàna mifanolo-bodirindrina | Bandar Seri Begawan |

I **Bandar Seri Begawan** dia tanàna renivohitr'i Boroney.

## Jereo koa

* Boroney
# Carol Reed

|  |
| --- |
|  |
| **Carol Reed**

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Ankapobeny |
| **Anarana** | Carol Reed |
| **Teraka** | 30 Desambra 1906 |
| **Toerana** | *-* |
| **Maty** | 25 Aprily 1976 |
| Fiaviana sy ny andraikitra |
| **Firenena** | Fanjakana Mitambatra |
| **Asa :** | * talen-koronantsary
* mpamoaka horonantsary
 |
| Fiainana manokana |
|  |

**Carol Reed** dia talen-koronantsary, mpamoaka horonantsary mizaka ny zom-pirenen'i Fanjakana Mitambatra teraka ny 30 Desambra 1906 ary maty ny 25 Aprily 1976

## Jereo koa

* Biôgrafia

### Rohy ivelany

* Ao amin'i Freebase: Archived Desambra 15, 2015 at the Wayback Machine
# Jang Sun-woo

|  |
| --- |
|  |
| **Jang Sun-woo**

|  |
| --- |
|  |

 |
| Ankapobeny |
| **Anarana** | Jang Sun-woo |
| **Teraka** | 20 Martsa 1952 |
| **Toerana** | *-* |
| Fiaviana sy ny andraikitra |
| **Firenena** | Korea Atsimo |
| **Asa :** | * talen-koronantsary
 |
| Fiainana manokana |
|  |

**Jang Sun-woo** dia talen-koronantsary mizaka ny zom-pirenen'i Korea Atsimo teraka ny 20 Martsa 1952

## Jereo koa

* Biôgrafia

### Rohy ivelany

* Ao amin'i Freebase:
# Borsa

Ny tao hoe **borsa** dia, trano an'olona na tsia, ahafahana mifanakalo zavatra na tao ara-bola ary mametraka ny vidiny. Samihafa :

* Ny borsa fivarotana, toerana ifanankalozana ny entam-barotra ;
* Ny borsan'ny sanda, isian'ny sandan'ny orinasa.

Raha ampiasaina fotsiny amin'izao, ny teny *borsa* dia midika borsa ny sanda.

Ny ohatra borsa malaza eto amin'izao tontolo izao dia ny NASDAQ, manana ny foibeny any New York, any Etazonia.
# Maôisma

Sarivongan' i Mao ao Shenyang.
Ny **maôisma** dia kômonisma novolavolaina tamin' ny taonjato faha-20 avy amin' i Mao Zedong, mpitarika ny Antoko Kômonista Sinoa, izay tonga teo amin' ny fitondrana tao Sina tamin' ny taona 1949, taorian' ny ady an-trano naharitra ela tamin' i Kuomintang sy ny ady tamin' ny Empiran' i Japàna. Tahaka ny nilazan' i Lenin fa nampifanaraka ny fotokevitr' i Karl Marx tamin' i Rosia izy, nilaza i Mao fa nampifanaraka ny fotokevitr' i Marx sy Lenin tamin' ny toe-draharaha ara-pôlitika sy ara-toekarena tany Sina tamin' ny taonjato faha-20.

Tamin' ny fiafaran' ny Ady Lehibe Faharoa, nilaza i Mao fa te hanafaka ny vahoaka sinoa amin' ny imperialisma tandrefana sy ny kônfosianisma. Tamin' ny fotoana nisian' ny fisarahan' ny Sinoa sy ny Sôvietika, nilaza i Mao mandray ny marksisma-leninisma ho fa "fanoherana ny revisiônista" ary nandà ny hanaraka dingana mitovy amin' ny fanesorana ny fotokevitr' i Stalin, nanosika an' i Sina ho lasa lavitra kokoa amin' ny lalan' ny fifehezana tanteraka ny fiarahamonina amin' ny alàlan' ny Antoko kômonista sinoa sy ny fanandratam-bahoaka tafahoatra ny tenany.

Na dia mijanona aza ny fironana miandany amin' ny Sôvietika ao anatin' ny kôminisma maneran-tany ho an' ny ankamaroany, ny maôisma dia manomboka mifaninana aminy, ary vondrona maro eran' izao tontolo izao no milaza ho mpanara-dia an' i Mao sy ny fijeriny izay miandany amin' ny Andian-tany fahatelo sy ny manohitra ny imperialisma. Lasa firenena zanabolana an' i Sina mihitsy aza ny Albania teo ambany fitondran' i Enver Hoxha.

Taorian' ny nahafatesan' i Mao tamin' ny taona 1976, dia nesorina tsikelikely tamin' ny foto-pisainana maha izy azy ny maôisma tao amin' ny Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina, na dia mbola nitohy nilaza ny tenany amin' ny fomba ôfisialy ho manaraka ny "eritreritr' i Mao-Zedong” aza ny CCP. Etsy ankilany, ny vondrona maôista, izay tena tsy mitovy lanja, dia mbola misy manerana izao tontolo izao, indrindra fa ireo vondrona mitam-piadiana any India, Nepaly ary Amerika Latina. Tany amin' ny Tandrefana, tsy nahomby ny maôisma ara-tsaina, niova hevitra be ireo mpanaraka azy taorian' ny nahafatesan' i Mao, raha ny mpahay tantara ankehitriny kosa dia manaiky ao amin' io fotopampianarana io fa foto-pisainana tsy refesi-mandidy mitovy amin' ny stalinisma.

## Jereo koa

* Sôsialisma

* Kômonisma
# Hô-Chi-Minh-Ville

﻿ / ﻿

| **Hô-Chi-Minh-Ville**

|  |
| --- |
|  |

 |
| **Velarantany** | 2,095 km2 |
| **Haavo** |  |
| Isan'ny mponina | 8,993,082 |
| Ben'ny tanàna |  |
| Firenena | Vietnam |
| Fanjakana |  |
| Faritany |  |
| Faritra |  |
| Tanàna mifanolo-bodirindrina | Hô-Chi-Minh-Ville |

**Hô-Chi-Minh-Ville** (*Saigon*) dia tanàna any atsimon'i Vietnam 360 kilometatra any atsimo andrefan'i Hanoi.
# Sagrada Família

﻿ / ﻿

| **Sagrada Família**

|  |
| --- |
|  |

 |
| **Velarantany** | NC |
| **Haavo** |  |
| Isan'ny mponina | 51 623 |
| Ben'ny tanàna |  |
| Firenena |  Espaina |
| Fanjakana |  |
| Faritany | Catalonia |
| Faritra |  |
| Tanàna mifanolo-bodirindrina |  |

**Sagrada Família** dia tanàna ao amin'ny faritr'i Catalonia ao amin'ny Espaina.

## Jeografia

Ny isam-ponina dia 51623 mponina tamin'ny taona 2017.

### Toe-tany

 Misy zavatra tsy ampy anatin'ity fizaràna ity. Ilaina mandray anjara ianao !
## Jereo koa

* Espaina
	+ Catalonia

## Tsiahy
# Java

Sarin-tany maneho ny nosy Java, any Indônezia
I **Java** dia nosin' i Indônezia ao Insolindia, izay manana moron-tsiraka ao amin' ny Ranomasimbe Indiana ao atsimo sy ao amin' ny Ranomasin' i Java ao avaratra, hodidinin' i Sumatra ao avaratra-andrefana, ny nosy Bali ao atsinanana ary i Borneo ao avaratra. Atao hoe Jawa izy amin' ny teny indôneziana. Misy mponina manodidina ny 150 tapitrisa izy (60 % amin' ny mponina any Indônezia), ka izy no nosy be mponina indrindra eto an-tany. Mahatratra 1 000 km ny halavany ary 128 300 km2 ny velarany miaraka amin' ny nosy manakaiky azy atao hoe Madura sy ny nosy madinika maro hafa koa. Ny toetany misy ao aminy dia toetanim-pehibe. Ao amin' ny morontsiraka avaratr' i Java ao amin' ny ilany andrefana no misy an' i Jakarta renivohitr' i Indônezia.

## Jereo koa

* Tambanosy Indôneziana
# Hans Bethe

|  |
| --- |
|  |
| **Hans Bethe**

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Ankapobeny |
| **Anarana** | Hans Bethe |
| **Teraka** | 2 Jolay 1906 |
| **Toerana** | *-* |
| **Maty** | 6 Martsa 2005 |
| Fiaviana sy ny andraikitra |
| **Firenena** | Alemaina, Etazonia |
| **Asa :** | * mpahaikintana
* mpahay fizika
 |
| Fiainana manokana |
|  |

**Hans Bethe** dia mpahaikintana, mpahay fizika mizaka ny zom-pirenen'i Alemaina, Etazonia teraka ny 2 Jolay 1906 ary maty ny 6 Martsa 2005

## Jereo koa

* Biôgrafia

### Rohy ivelany

* Ao amin'i Freebase:
# Tontolo Sinoa

Tontolo Sinoa na Sinôsfera
Ny **Tontolo Sinoa** na **Sinôsfera** dia mahafaoka firenena maro any Azia Atsinanana sy Azia Atsimo-Atsinanana izay nandray ny kolontsaina sinoa teo amin' ny tantara. Ahitana an' i Sina Lehibe, i Japôna, i Kôrea ary i Vietnamy ny Tontolo Sinoa. Ny famaritana hafa dia mety hahitana ny faritr' i Môngôlia sy ny an' i Singaporo ankehitriny, noho ny fitaomana sinoa teo amin' ny tantara na ny fitaoman' ny Sinoa any ampitan-dranomasina ankehitriny. Tsy mitovy amin' ny tontolo miteny sinoa, izay manondro faritra ampiasana ny fiteny sinoa, ny Tontolo Sinoa.

I Sina Imperialy dia fahefana lehibe tao amin' ny faritra nisy azy tany Azia Atsinanana ary nanitatra ny kolontsainy sy ny heriny tamin' ny fanjakana maro mpifanolo-bodirindrina aminy sy tamin' ny firenena manodidina, anisan' izany i Japana sy i Kôrea, ary i Vietnamy. Izany fifaneraserana izany dia nisy fiantraikany arak' ideôlôjia sy ara-kolontsaina niorina tamin' ny kônfosianisma sy ny bodisma ary ny taôisma. Ireo kolontsaina efatra ireo dia nofehezin' ny emperorany tamin' ny alalan' ny rafitra imperialy mitovy. Ny famoronan-javatra sinoa dia nisy fiantraikany tamin' ny fanavaozana ny kolontsaina hafa teo amin' ny fitantanana, ny filôzôfia, ny siansa ary ny zavakanto. Lasa *lingua franca* an-tsoratra ho an' ny birôkrasia sy ny fifandraisana ny fiteny sinoa literera, ary ny tarehin-tsoratra sinoa dia lasa *kanji* any Japana, *hanja* any Kôrea, ary *chữ Hán* any Vietnamy.

Tany amin' ny tapany farany amin' ny vanim-potoan' ny tantara klasika dia nihena ny lanjan' ny fiteny sinoa klasika teo amin' ny literatiora satria samy nanana ny fomba fanoratany manokana i Japana sy i Kôrea ary i Vietnamy. Namolavola ny tarehin-tsoratra *katakana* sy *hiragana* i Japana, namorona ny *hangul* i Kôrea, ary i Vietnamy dia nanamboatra ny *chữ Nôm* (tsy dia ampiasaina intsony ankehitriny fa nosoloan' ny abidy vietnamiana miorina amin' ny abidy latina). Ny literatiora klasika nosoratana tamin' ny tarehin-tsoratra sinoa anefa dia mbola lova manan-danja amin' ny kolontsaina japôney sy kôreana ary vietnamiana. Tamin' ny taonjato faha-21, ny fitaomana arak' ideôlôjia sy ara-kolontsainan' ny taôisma sy ny kônfosianisma ary ny bodisma dia mbola hita ao amin' ny kolontsaina avo sy ny eo amin' ny foto-pampianarana sôsialy.
# Le Caravage

|  |
| --- |
|  |
| **Le Caravage**

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Ankapobeny |
| **Anarana** | Le Caravage |
| **Teraka** | 29 Septambra 1571 |
| **Toerana** | *-* |
| **Maty** | 18 Jolay 1610 |
| Fiaviana sy ny andraikitra |
| **Firenena** | Italia |
| **Asa :** | *Tsy fantatra* |
| Fiainana manokana |
|  |

**Le Caravage** dia mizaka ny zom-pirenen'i Italia teraka ny 29 Septambra 1571 ary maty ny 18 Jolay 1610

## Jereo koa

* Biôgrafia

### Rohy ivelany

* Ao amin'i Freebase:
# Fahafatesana

Ny karandohan'olombelona dia ampiasaina ho fanoharana lehibe an'ny fahafatesana.
Kuoleman puutarha, Hugo Simberg (1906).
Ny **fahafatesana** dia fitsaharan' ny aina na tsy fisian' ny aina intsony ao amin' ny zavamananaina lazaina hoe "maty". Izany toetran' ny fahafatesana izany dia isehoan' ny tsy fiverenan' ny firindrana eo amin' ny fiasan' ny vatana izay tokony ho afa-miantoka ny fahavelomana, toy ny fihinanan-kanina, ny fifohan-drivotra, ny fisotroan-drano, sns.

Eo amin' ny sela dia miseho amin' ny alalan' ny fijanonan' ny anjara asa fototra sahanin' ny sela ny fahafatesana. Ao amin' ny zavamananaina maro sela dia mety vokatry ny fahasimban' ny sela izay mitarika amin' ny fahafatesan-tsela aloham-potoana izany, na vokatry ny famerana, na voalahatra mialoha ka miteraka ny famonoan-tenan' ny sela manoloana fisehon-javatra iray mibaiko izany.

Eo amin' ny olombelona kosa, ny fijanonan' ny fo tsy mitepo maharitra alohan' ny hihetsehana indray dia mampametraka fanontaniana ny amin' ny fetra na ny tetezamita eo amin' ny fiainana sy ny fahafatesana. Manoloana io fanontaniana io dia mihevitra ny *Fikambanana maneran-tany momba ny fahasalaman' ny biby* fa ny fahafatesana dia "ny fanjavonana tsy mifodin' ny fiasan' ny atidoha abaribarin' ny fahaverezan' ny fihetsika hoazy ao amin' ny fototry ny atidoha": ity fikambanana ity dia mamaritra ny fahafatesana ho fahafatesan' ny atidoha, fa tsy fitsaharan' ny fitepon' ny fo sy ny fitsaharan' ny fikorianan' ny ra.
# Vatosoa

Safira tsy voasa
Ny **vatosoa** dia vato tsara, sarobidy na fanaovana haingo na akora tena mafy na miloko manana ny endrik' ireo vato ireo ary ampiasaina ho haingo. Ny vatosoa dia mety mineraly na vato na akora ôrganika (avy amin' ny zavamanana aina) toy ny perla, ny ambra na ny vatohara), manintona (indrindra amin' ny lokony). Tsy mora simba na miova izy, ary mafy tsara ka mahatanty ny zavatra mety hianjady aminy amin' ny fampiasana na fikirakirana azy tsy tapaka ka tsy mety misy soritsoritra na simba.
Ny vatosoa dia matetika tapahin' ny mpiasa vatosoa mba hahafahana mametaka azy amin' ny peratra, amin' ny kavina na amin' ny firavaka hafa. Mety ho voajanahary na namboarin' olombelona ny vatosoa.
Ny jemôlôjia no siansa fandalinana ny vatosoa.

## Jereo koa

* Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara
* Safira
* Diamondra
* Ametista
* Emeralda
* Vatomena
* Berila
* Agata
* Tôpazy

## Metaly

* Volamena
# Andron' ny Vy

Ny **Andron' ny Vy** dia vanimpotoana miavaka noho ny fahefehezan' ny olombelona ny fanefena vy, izay nandimby ny Andron' ny Alimo. Miovaova be ihany anefa ny fari-potoan' ny Andron' ny Vy arakaraka ny faritra eto an-tany sy ny faritra misy ny kolontsaina resahina. Noho izany dia azo heverina ho mbola ao amin' ny vanipotoana alohan' ny tantara na ao amin' ny vanimpotoan' ny tantara ny Andron' ny Vy arakaraka ny faritra eto ambonin' ny tany resahina. Ny Andron' ny Vy dia manomboka amin' ny taona 11000 tal. J.K. ao amin' ny faritra mediteraneana, fa amin' ny taona 800 na 700 tal. J.K. izany any amin' ny tapany avaratr' i Eorôpa, ary amin' ny taona 1000 tal. J.K. aty Afrika. Ny fanefena vy dia mila hafanana ambony dia ambony noho ny an' ny alimo, izay tratra noho ny fivoaran' ny fahaizana momba ny lafaoro.

## Jereo koa

* Andron' ny Varahina

* Andron' ny Alimo
# Tontolo Kristiana

Kristianisma - Isanjaton' ny mponina isam-pirenena (taona 2914)
Ny **Tontolo Kristiana** ara-tantara dia manondro ny fanjakana kristiana sy ny firenena ahitana Kristiana maro anisa ary ny firenena anjakan' ny kristianisma na mifandray amin' ny kolontsaina kristiana.

Hatramin' ny nielezan' ny kristianisma avy any Ampiposahana ka hatrany Eorôpa sy Afrika Avaratra nandritra ny Empira Rômana tany am-boalohany, dia nizarazara ny Tontolo Kristiana tany amin' ny Atsinanana Grika sy Andrefana Latina efa nisy taloha. Noho izany dia nisy endrika samihafan' ny fivavahana kristiana nipoitra niaraka tamin' ny finoany sy ny fanaony manokana avy, nanana ny foibeny manodidina ny tanànan' i Rôma (dia ny kristianisma tandrefana, izay nantsoina hoe Tontolon' ny kristianisma tandrefana na Tontolon' ny kristianisma latina ny fianakaviambe kristiana ao aminy) sy Kônstantinôpla (ny kristianisma tatsinanana, izay nantsoina hoe Tontolo kristiana tatsinanana ny fianakaviambe kristiana ao aminy). Nanomboka tamin' ny taonjato faha-11 ka hatramin' ny taonjato faha-13, ny Tontolo kristiana latina dia nitana toerana ivon' ny tontolo tandrefana. Ny tantaran' ny Tontolo Kristiana dia naharitra 1 700 taona eo ho eo ary ahitana karazana fivoarana ara-tsôsialy sy ara-pôlitika, ary koa fandrosoana eo amin' ny zavakanto, ny maritrano, ny haisoratra, ny siansa, ny filôzôfia ary ny teknôlôjia.

Matetika ny hoe "Tontolo Kristiana" dia manondro ny Andro Antenatenany sy ny vanim-potoana môderna tapany voalohany izay nanehoan' ny Tontolo Kristiana hery ara-jeôpôlitika nifandona tamin' ny paganisma ary indrindra ny Tontolo Mozilmana.
# Mpitifitra Tsipìka (antokon-kintana)

Antokon-kintan' ny Mpitifitra Tsipìka
Antokon-kintan' ny Mpitifitra Tsipìka
Ny **Mpitifitra Tsipìka** dia antokon-kintan' ny zôdiaka andalovan' ny masoandro amin' ny 19 Desambra hatramin' ny 20 Janoary. Ny antokon-kintan' ny Bibilava no eo andrefany fa ny an' ny Tandrok' Osy kosa no eo antsinanany.

Avy amin' ny teny arabo dia atao hoe اقوس / *Al-Kaus* ("mpitifitra tsipìka") io antokon-kintana io, izay niavian' ny anaran' ny vintana sy ny volana malagasy hoe *Alakaosy.* Io antokon-kintana io dia atao amin' ny teny latina sy anglisy hoe Sagittarius na amin' ny teny frantsay hoe *Sagittaire*. Amin' ny teny grika izy dia atao hoe *Τοξότης* / *Toksotês*. Amin' ny teny soahily dia atao hoe *Kausi* na *Mshale* io antokon-kintana io. Amin' ny teny maley dia atao hoe *Kaus* na *Pemanah* ihany koa izy.

Ny evan' ny zôdiaka Mpitifitra Tsipìka, mitovy anarana aminy, izay ampiasaina ao amin' ny fanandroana mahazatra ny Tandrefana, dia andalovan' ny masoandro amin' ny 23 Novambra hatramin' ny 21 Desambra.

## Jereo koa

**Antokon-kintan' ny zôdiaka: Ondrilahy - Ombilahy - Kambana - Foza - Liona - Virijiny - Mizana - Maingoka - Bibilava - Mpitifitra Tsipìka - Tandrok' Osy - Mpitondra Rano - Trondro

**Evan' ny zôdiaka: Ondrilahy - Ombilahy - Kambana - Foza - Liona - Virijiny - Mizana - Maingoka - Mpitifitra Tsipìka - Tandrok' Osy - Mpitondra Rano - Trondro

**Vintana ao amin' ny fanandroana malagasy: Alahamady - Adaoro - Adizaoza - Asorotany - Alahasaty - Asombola - Adimizana - Alakarabo - Alakaosy - Adijady - Adalo - Alohotsy
# Bamban-tsiriana

Bamban-tsiriana
Ny **bamban-tsiriana** dia fitambaran-javamaniry hita eo amin' ny toerana iray. Avahana ny bamban-tsiriana voajanahary izay ahitana zavamaniry maniry hoazy, sy ny bamban-tsiriana nataon' olombelona ahitana zavamaniry novolena. Misy ny maniry an-tanety, ny maniry an-dranomasina, ny amaniry an-dranomamy sns. Ny bamban-tsiriana dia mitana anjara toerana lehibe amin' ny famokarana sy ny fiarovana ny tany sy ny zezi-pako, ny tsingerin' ny karbôna ary ny famokarana ôksizenina.
# Tetiandro gregôriana

I Christophorus Clavius
Ny **tetiandrogregôriana** na **kalandriegregôriana** dia tetiandro manara-masoandro noforonina tamin' ny faraparan' ny taonjato faha-16 izay natao mba hanitsiana ny fahadisoan' ny tetiandro joliana nampiasaina tamin' izay. Ny Papa Gregôrio XIII no nampanao azy ka i Christophorus Clavius (manam-pahaizana zezoita alemàna sy matematisiana ary mpahay kintana) no nanomana ny fototry ny tetiandro vaovao nanomboka tamin' ny taona 1579. Noraisin' i Gregôrio XIII izany tetiandro izany tamin' ny taratasin' ny Papa atao hoe "*Inter gravissimas*" tamin' ny 24 Febroary 1582.

Natao indrindra io tetiandro io mba hanarenana ny fahadisoan' ny tetiandro joliana izay efa tsy nampifanandrify intsony ny fizaran-taona tamin' ny tonon' andro tena izy ka nahitana fahadisoana 10 andro vokatry ny taona manara-masoandro (taona trôpika) izay tsy mahafeno 365,25 andro fa latsaka kely noho izany. Ao amin' ny tetiadro joliana dia mihoatra 11 mn sy 14 s noho ny taona manara-masoandro ny iray taona. Nitambatambatra izany elanelana izany ka tamin' ny taona 1582 dia nisy fihoarana 10 andro ny daty ao amin' ny tetiandro joliana raha miohatra amin'ny tokony ho daty marina tamin' izany araka ny masoandro sy ny fizaran-taona. Nanapaka i Gregôrio fa foanana ny 10 andro amin' izany tetiandro izany. Nampiasaina ilay tetiandro tamin' ireo Fanjakana katôlika tamin' ny 15 Ôktôbra 1582 ka izany andro izany dia lasa niova ho 4 Ôktôbra 1582.

Ny Papa Gregôrio XIII
Ny taona lava dia nesorina isaky ny tsingerin-taonjato afa-tsy ireo izay mifanandrify amin' ny anarivon-taona azo zaraina 400. Ny taona 1600 dia taona lava fa ny taona 1700 sy 1800 kosa dia taona tsotra.

Niely tsikelikely tamin' ny firenena protestanta koa izany sy tamin'ny ankamaroan'ny firenena eto an-tany hatramin'ny taonjato faha-20. Misy tetiandro hafa koa anefa ampiasaina amin'ny fivavahana na ara-pomban-drazana. Tamin' ny taona 1752 no nandraisan' i Britaina Lehibe an' ilay tetiandro ka ny voalohan' ny volana Janoary no nataony andro voalohany amin' ny taona. Tamin' ny taona 1918 vao nandray an' io tetiandro io i Rosia. I Grisia kosa tamin' ny taona 1923 nefa tsy navelany ny tetiandro joliana, indrindra fa ao amin' ny Fiangonana any aminy.

## Jereo koa

* Tetiandro hebreo
* Tetiandro joliana
* Tetiandro
* Volana (fotoana)
# Aostralia Atsimo

I **Aostralia Atsimo** dia fanjakana ao Aostralia izay hita ao afovoan'ny ilany atsimon'ny nosin'i Aostralia. Amin'ny teny anglisy dia atao hoe *South Australia* izy. Ao amin'ny faritra maina indrindra ao amin'io nosy io izy ka manana velarana 984 377 km2, izany hoe izy no fanjakana laharana fahefatra ao Aostralia raha ny velaran-tany no heverina. i Aostralia Andrefana no ao adrefany, ny Northern Territory sy i Queensland no ao avarany, i Queensland sy i New South Wales ary ny fanjakan'i Victoria no ao atsinanay, ary ny Helodrano Aostraliana Lehobe (anglisy: *Great Australian Bight*) sy ny Ranomasimbe Indiana (izay ataon'ny Aostraliana hoe Antarktika) no ao atsimony. Misy mponina miisa 1,7 tapitrisa ny ao amin'io fanjakana io, ka latsaky ny 10% amin'izany ny mponina aostraliana ary laharana fahadimy izy ao amin'ireo fanjakana aostraliana. Ny ankamaroan'ny mponina dia monina ao Adelaisa (misy mponina 1 140 000), ny ankamaroan'ireo mponina hafa dia monina ao amin'ny faritra lonaka manamorona ny morontsiraka atsimo atsinanana sy ny ony Murray. Ny toekaren'io fanjakana io dia mifototra amin'ny fambolena, ny indostria, ny fitrandrahana harena an-kibon'ny tany. Ny sehatra ara-bola koa dia mandray anjara amin'io toekerena io.
# Famolahana ho fihary

Ny alika sy ny ondry dia anisan' ny biby voalohany nokolokoloina ho fiompy, fara fahakeliny, 15 000 sy 11 000 taona lasa izay.
Ny **famolahana ho fihary** ny karazam-biby na karazan-javamaniry dia fikarakarana azy ireo mba hahazoana na hahaverezana na hivoaran' ny toetra ara-batana na ara-pihetsika vaovao sy ifandovana ao aminy, amin' ny alalan' ny fifampikasohana maharitra sy fanaraha-maso na fifantenana niniana nataon' ny olombelona. Raha biby dia **famolahana ho fiompy** fa raha biby dia **famolahana ho famboly**.

Ny famolahana dia miteraka fiovana lalina na tsia eo amin' ny lovam-pototarazon' ny karazan-javamananaina, na koa ny fiforonan' ny karazana misaraka ara-pototarazo (tsy mifampiteraka amin' ny karazana niandohana). Amin' ny lafiny biôlôjika, ireo fiovana rehetra ireo dia mahaforona ny fahasamihafan-karazan' ny zavamananaina ompiana na volen' ny olombelona sady nanaovany fifantenana. Ny fanovana dia manomboka amin' ny fitokanan' ny vondrona zavamananaina iray (fitokanana tsotra amin' ny karazana dîa vokatry ny fampiterahana) amin' ny fiovan' ny fototarazo ka hatramin' ny famoronana karazana vaovao. Fiteny ny hoe karazana na zavamaniry na biby voafolaka hovolena na hompina.

Ny famolahana dia asa ataon' ny olombelona hatramin' ny ela, nialoha ny fonenana maharitra sy ny fambolena amam-piopiana (famolahana ny alika ho azo ompiana na ny aviavy ho azo volena nataon' ny mpihaza tamin' ny Paleôlitika).

Amin' ny heviny mivelatra dia iresahana momba ny viriosy nofolahina ho fiompy avy amin' ny viriosy taloha nampidirina ao anatin' ny zenôman' ny zavamananaina iray, izay tsy manana hery mitondra aretina intsony nefa ny fisian' ny fototarazo sasany dia mahasoa an' ilay zavamananaina.

## Jereo koa

* Fiompiana
* Fambolena
# Mômia

Maman'i Ramsesy I
Ny **mômia** dia olona maty na biby izay voatahiry ny taova sy taova malefaka noho ny fikasihan'ny zavatra simika na fanahy iniana na tsy nahy, ny hatsiaka tafahoatra, ny hamandoana ambany dia ambany, na ny tsy fisian'ny rivotra, mba tsy hiharatsy kokoa ny vatana sitrana raha tazonina ao anaty rano toe-javatra mangatsiaka sy maina. Ny manam-pahefana sasany dia mametra ny fampiasana io teny io ho an'ireo vatana niniana nodiovina tamin'ny zavatra simika, fa ny fampiasana ny teny mba hanarona vatana maty tsy nahy dia niverina tany amin'ny fara fahakeliny 1615 am.f.i.
# Diana (andriamanibavy)

Diana na Artemisy ao Versailles
I **Diana** dia andriamanibavy tao amin' ny fivavahana rômana sy helenista, izay heverina ho mpiaro ny faritra ambanivohitra sy ny natiora, ny mpihaza, ny bibidia, ny fiterahana sy ny fananahana (amin' ny maha andriamanitra reny azy), ny sampanan-dalana, ny fiandrianana, ny ny alina ary ny Volana. Ny toerana masina indrindra ao Ariccia (ao Italia ankehitriny) no foiben' ny kônfederasiôna latina talohan' ny nanjakan' i Rôma taminy. Nalaky lasa andriamanibavin' ny fihazana sy ny Volana amin' ny fedrà rômana izy, taorian' ny nampifangaroana azy amin' ny andriamanibavy Artemisy (*Artemis*) tao amin' ny panteôna grika nandritra ny lekisternio tamin' ny taona 399 tal. JK.

Mitovy amin' ny andriamanibavy grika Artemisy izy, ary nandray ny ankamaroan' ny fedrà momba an' i Artemisy tany am-piandohan' ny tantaran' ny Rômana, anisan' izany ny nahaterahany tao amin' ny nosy Delos avy amin' ny ray aman-dreny Jopitera (*Jupiter*) sy Latôna (*Latona*), ary i Apôlôna (*Apollon*) anadahy kambana aminy, na dia nanana fiaviana mahaleo tena tany Italia izy.

Heverina ho andriamanibavy virjiny sy mpiaro ny fiterahana i Diana. Ara-tantara, i Diana dia namorona triada miaraka amin' andriamanitra rômana roa hafa: Egeria (*Egeria*) ilay nimfa an-drano, mpanompony sady mpanampy mpampivelona; sy i Virbiosy (*Virbius*), andriamanitry ny ala.

I Diana dia tompoina ao amin' ny neôpaganisma, anisan' izany ny neôpaganisma rômana, ny stregeria ary ny vikà. Tamin' ny Andro Taloha sy tamin' ny Andro Antenatenany ary ankehitriny dia noheverina ho andriamanitra telo sosona i Diana, mitambatra amin' ny andriamanibavin' ny Volana (*Luna* na Selene) sy ny tontolo ambanin' ny tany (amin' i Hekate, araka ny mahazatra).