Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Plantae

| Plantae / Zavamaniry |
| --- |
|  |
| Fanasokajiana ara-tsiansa |
| Fanjakana lehibe: | Eukaryota |
| *Klady*: | Diaphoretickes |
| *Klady*: | CAM |
| *Klady*: | Archaeplastida |
| Fanjakana: | **Plantae** |

Ny Plantae, izay matetika antsoina hoe "**zavamaniry"**, dia zavamananaina afaka mamorona akora ôrganika amin' ny fampiasana ny angovon-kazavana sy ny rano ary ny etona karbônika, sy amin' ny fanovana ny akora mineraly. Izy ireo dia iray amin' ny fanjakana ao amin' ny *Eukaryota* izay tsy azo raisina ho vondrona mônôfiletika intsony. Manana sela manokana (selan-javamaniry) tsy itoviany amin' ny an' ny biby sy ny zavamananaina hafa ny zavamaniry. Ny siansa momba ny zavamaniry dia atao hoe bôtanika, izay mandalina koa ny ahidrano sy ny sianôbakteria (izay tsy anisan' ny *Plantae*).

Sela bitika tamin' ny ravin-ny zavamaniry anaty rano *Elodea*
Sarotra ny hamaritana ny isan' ny karazan-javamaniry, saingy misy (tamin' ny taona 2015) maherin' ny 400 000 ny karazana voafaritra, ny ankamaroany dia zavamaniry mamelana (karazana 369 000 no voatanisa), satria manodidina ny roa arivo ny karazana vaovao hita isan-taona. Nanomboka tamin’ ny fiandohan’ ny taonjato faha-20 dia karazan-javamaniry telo no manjavona isan-taona, indrindra fa iharan’ ny fandripahana ala. Zavamaniry iray amin' ny dimy no atahorana ho lany tamingana.

## Kisary

* Borassus flabellifer
* Voankazo tamin'ny Palmyra Palm hazo, Borassus flabellifer amidy amin'ny tsena amin'ny Guntur, India.
* tamotamo faka
* batata, *Ipomoea batatas*, Maui Nui zaridaina
* *Pandanus amaryllifolius*
* California voapaza
* *Carica papaya*, cultivar 'Sunset'
* *Cymbopogon citratus*, veromanitra
* *Pachyrhizus erosus*, Situgede, Bogor, West Java, Indônezia
* paoma 'Fuji'
* laingony tamin'ny *Sauropus androgynus*
* *Cocos nucifera* voaniho

## Jereo koa

* Zavaboary - zavamananaina
* *Eukaryota*

* Zavamaniry - *Plantae*
* Holatra - *Fungi*
* Biby (*Animalia*)
* *Protista*
* *Chromista*
* Bakteria

* ahidrano - lomotra - ampanga -
* Ampahany sy taovan-javamaniry: ravina - sampana - taho - rantsana - vony - vavimbony - lahimbony - sela - sampaho - baby - sofim-boa - felan-dravina - felam-bony - tangozan-dravina - tangozam-bony - tangozam-boa - vondrombony - kiran-dravina - zana-pelana - famaitso - tangolika - tsilo - hodi-kazo -
* Fomba fiainan' ny zavamaniry: fisefoana - hatsembohana -
* Zavatra ilain' ny zavamaniry: rano - rivotra - hazavana - sira mineraly - etona karbônika - ôksizenina - zezika - mineraly - azôta -
* Akora hita ao amin' ny zavamaniry: mamimbony - vovobony - ranon-javamaniry - tavolo - gliokôzy - nofon-kazo - tsiraka -
* Fampitobona taranaka ny zavamaniry: botira - tsato-boly - famafazana - grefy -
* Endriky ny zavamaniry: hazo - hazo madinika - ahitra - vahy -
* Zavatra ilain' ny olombelona ao amin' ny zavamaniry: vitaminina - tavolo - menaka - tsiraka - ranomanitra - tambavy - raokandro - karbônina - tontolo iainana - tsingerin' ny rano -

## Loharano sy fanamarihana
# Tracheophyta

| Tracheophyta |
| --- |
| Fanasokajiana ara-tsiansa |
| Fanjakana: | Plantae |
| *Klady*: | Embryophyta |
| *Klady*: | Polysporangiophyta |
| *Klady*: | Tracheophyta |

Ny fisandrahaky ny lalan-dranon'ny ravin-tsaonjo (*Colocasia esculenta*), hita tsara amin' ny tara-pahazavana.
Ny Tracheophyta na Tracheobionta, dia fizaràn' ny zavamaniry (*Plantae*) misy lalan-dranon-kazo, izay ahitana:

* ny likôfita na *Lycopodiopsida* (*Lycopodiales* sy *Selaginella*);
* ny *Monilophyta* (ampanga (na *Filicophyta)* sy *Equisetum*);
* ny *Spermatophyta*: ahitana ny *Gymnospermae* (*Pinophyta*, *Cycadales*, *Ginkgo*, *Gnetophyta*.) sy ny *Angiospermae* (zavamaniry mamelana).

Ny tena mampiavaka ny *Tracheophyta* dia ny fisian' ny fakany sy ny fisian' ny fantsona mpitatitra (flôema sy ksilema misy trakeida, izay niavian' ny anarana hoe *Tracheophyta*) miantoka ny fivezivezen' ny ranon-javamaniry. Ny *Polysporangiophyta* dia zavamaniry niseho tamin' ny vanim-potoana Ôrdôvisiana, izay zavamaniry voalohany fantatra fa misy lalan-dranony. Ny World Flora Online (WFO) (22 Janoary 2024) dia manambatra ireo zavamaniry misy lalan-dranony izao ao amin' ny fanjakana Pteridobiotina.
# Spermatophyta

| Spermatophyta |
| --- |
|  |
| *Adansonia digitata* (karazana zaha na reniala) anisan' ny Angiospermae |
|  |
| *Pinus sylvestris* |
| Fanasokajiana ara-tsiansa |
| Fanjakana: | Plantae |
| *Klady*: | Tracheophyta |
| *Klady*: | Spermatophyta |

Ny Spermatophyta, izay antsoina taloha hoe *Phanerogame*, dia vondron-javamaniry misy lalan-dranon-kazo (*Tracheophyta*) mamokatra vihy, ka izany no mahatonga azy ireo hantsoina hoe zavamaniry misy vihy.

Dingana lehibe amin'ny tantaran' ny fivoaran' ny zavamaniry ny fisehoan' ny vihy. Ao amin' ny vihy no ahitana ny singa rehetra izay ahafahan' ny briôfita (*Bryobiotina*) sy pteridôfita (*Pteridophyta*) mitaranaka. Ny singa amin' ny fanaparitahana dia tsy ny spôra avy amin' ny spôrôfita intsony, fa ny gametôfita mivantana:

* gametôfita lahy tsy matoy amin' ny endrika vovobony;
* gametôfita vavy mitondra tsaika aorian' ny fitsaihana, ny gametôfita mihitsy no voarakitra ao amin' ny fonom-bihin' ny megaspôranjy, ny fitambarany dia vihy.

*Sciadopitys verticillata* - anisan' ny Gymnospermae
Amin' ny spermafita dia misy vihy miboridana (tsaika voahodidin' ny tahirim-bihy (fr: *albumen*) sy tambatsela mpiaro): ireo no Gymnospermae izay misy fisampanana 4 ankehitriny (*Pinophyta, Cycadales, Ginkgo*, ary *Gnetophyta*).

Ny hafa koa, izay namolavola fitsaihana indroa mamokatra tamba-tsela fanampiny mpanome sakafo, miaro ny vihiny ao anatin' ny fihary atodinaina izay hanome ny voany: ireo no atao hoe *Angiospermae* misy fisampananana *Magnoliophyta*.

Ireo fanavaozana ireo dia manazava ny fahombiazan' ny fivoarana mianfalan' ny zavamaniry misy vihy, anisan' izany ny *Angiospermae* (izay ahitana karazana 370 000) sy ny *Gymnospermae* (ahitana karazana 800) izay nivoatra mba hanome ny tarihan-taranaka maro isan-karazany indrindra eo amin' ireo zavamaniry misy lalan-dranon-kazo (*Tracheophyta*).
# Angiospermae

| Angiospermae |
| --- |
|  |
| Voahirana fotsy (*Nymphaea alba*) |
| Fanasokajiana ara-tsiansa |
| Fanjakana: | Plantae |
| *Klady*: | Tracheophyta |
| *Klady*: | Spermatophyta |
| *Klady*: | **Angiospermae** |
| Fanasokajiana ambany |
| * Amborellales
* Nymphaeales
* Austrobaileyales
* Klady
	+ Magnôliida
	+ Mônôkotiledôna
	+ Eodikôtiledôna
* Filaharana
	+ Chloranthales
	+ Ceratophyllales
 |

Ny Angiospermae dia zavamaniry misy lalan-dranon-kazo (*Tracheophyta*) ao amin' ny vondrona *Spermatophyta* (zavamaniry misy vihy), izay maniry voniny sy voany. Matetika antsoina hoe "**zavamaniry mamony**" na "**zavamaniry mamelana**" izy ireo. Avy amin' ny teny grika hoe ἀγγεῖον / *angeīon*, "fitahirizana", sy σπέρμα / *spérma*, "vihy" ny hoe "*Angiospermae*", ary midika hoe "vihy anaty fitoeran-javatra" - mifanohitra amin' ny *Gymnospermae* ("vihy miboridana") izay vondrona mifanila aminy.

Anisan' ny *Angiospermae* ny ankamaroan' ny karazan-javamaniry eto an-tany (90 % hatramin' ny 96 % amin' ny zavamaniry ivelan' ny ranomasina), izay ahitana karazana efa ho 319 000 voarakitra tamin' ny taona 2015, satria efa ho 2 000 ny karazana vaovao hita isan-taona. Mizara ho *Dicotyledonae* (roa ravin-tsimoka) sy *Monocotyledonae* (tokan-dravin-tsimoka) ny *Angiospermae*. Ireto ny fianakaviana lehibe indrindra: ny *Asteraceae* (na *Compositae*) izay mihoatra ny 10 % amin' ny zavamaniry mamelana, ny *Orchidaceae* (na ôrkide) efa ho 9 %, ny *Fabaceae* (na *Leguminosae*) mihoatra ny 6 %, ny *Rubiaceae* mihoatra kely ny 4 %, ny *Poaceae* 3,5 %, ny *Lamiaceae* (na *Labiaceae*) saika 2,5 % ary *Euphorbiaceae* 2%.

Tsy mitovy amin' ny zavamaniry misy vihy hafa ny *Angiospermae* noho ny fisian' ireto toetra manaraka ireto:

* ny fitambaran' ny taovam-pananahana ao amin' ny voninkazo;
* ny fisian' ny fihary atodinaina mandrakotra ny tsirivavy, izay mivoatra ho voa;
* ny fitsaihan' ny atody indroa, izay mahatonga ny fanjary tsaika sy ny tambatsela manome sakafo azy, ny tahirim-bihy (*albumen*).

Ny vony sy ny voa, izay mampiavaka an' ity vondrona ity, dia miteraka, ho an' ny karazana maro, fifaneraseran' ilay zavamaniry amin' ny biby, momba ny fananahana (ny famindrana vovobony ataon' ny bibikely, ny fanaparitahana ny vihy, sns.). Manjaka amin' ny tontolo voajanahary trôpikaly sy antonony, toy ny hivoka na ny ala, ny *Angiospermae*. Manome toerana ho an' ny kônifera (*Pinophyta*) sy ny volombato izy ireo, ao amin' ny biôtôpy mangatsiaka indrindra. Hita any amin' ny tontolo anaty rano (*Zostera*, sns.) koa izy ireo.

## Jereo koa

* Zavamananaina

* Zavamaniry
* *Gymnospermae*
# Tokan-dravin-tsimoka

| Tokan-dravin-tsimoka |
| --- |
|  |
| *Iris pseudacorus* |
| Fanasokajiana ara-tsiansa |
| Fanjakana: | Plantae |
| *Klady*: | Tracheophyta |
| *Klady*: | Angiospermae |
| *Klady*: | **Mônôkôtiledôna** |

Ny **zavamaniry tokan-dravin-tsimoka** na **mônôkôtiledôna** dia zavamaniry izay ny zanany, vokatry ny fitsimohan' ny voa iray, izay tsy manana amin' ny voalohany, afa-tsy raviny iray, antsoina hoe ravin-tsimoka na kôtiledôna. Amin' ny antsipiriany kokoa, ny **mônôkôtiledôna**, izay atao hoe Monocotyledoneae, izay ao amin' ny kilasin' ny Liliopsida araka ny fanasokajiana Cronquist, na ny reni-filaharana Lilianae araka ny fanasokajiana APG III sy APG IV, dia vondrona mônôfiletika anisan' ny zavamaniry mamony na *Angiospermae*. Ny mifanohitra amin' izy ireo dia ny zavamaniry roa ravin-tsimoka na dikôtiledôna.

Ao amin' ireo zavamairy tokan-dravin-tsimoka ireo dia ireto ny fianakaviana sy vondron-karazana fantatra indrindra:

* ny *Orchidaceae* (fianakavian' ny ôrkidea), izay ahitana voniny manana fomba fandonahana;
* ny *Arecaceae* (fianakavian' ny palmie)
* ny *Musa* (vondron-karazan' ny akondro, ao amin' ny fianakaviana *Musaceae*);
* ny *Poaceae* (fianakaviana ahitana ny vary sy ny katsaka ary bozaka isan-karazany):
* ary ny *Juncaceae*.

## Jereo koa

* Roa ravin-tsimoka
# Asparagales

*Beaucarnea recurvata*
Ny **Asparagales** dia filaharan-javamaniry mamony tokan-dravin-tsimoka nampidirin' ny fanasokajiana filôjenetika. Tafiditra ao anatin' izany ny fianakaviana izay maro amin' izy ireo no anisan' ny filaharan-javamaniry Liliales na vokatry ny fivakisan' ny fianakaviana *Liliaceae*.

## Lisitry ny fianakaviana

*Asparagus officinalis*
Inty ny lisitry ny fianakaviana ao amin' ny filaharana Asparagales arakany fanasokajiana APG III:

* *Amaryllidaceae* J.St.-Hil. (tafifitra ao ny *Agapanthaceae* F.Voigt sy ny *Alliaceae* Borkh.)
* *Asparagaceae* Juss. (tafifitra ao ny *Agavaceae* Dumort. [izay mampiditra koa ny *Anemarrhenaceae*, ny *Anthericaceae*, ny *Behniaceae* ary ny *Herreriaceae*], *Aphyllanthaceae* Burnett, ny *Hesperocallidaceae* Traub, ny *Hyacinthaceae* Batsch ex Borkh., ny *Laxmanniaceae* Bubani, ny *Ruscaceae* M.Roem. [izay mampiditra koa ny *Convallariaceae*] ary ny *Themidaceae* Salisb.)
* *Asteliaceae* Dumort.
* *Blandfordiaceae* R.Dahlgren & Clifford
* *Boryaceae* M.W. Chase, Rudall & Conran
* *Doryanthaceae* R.Dahlgren & Clifford
* *Hypoxidaceae* R.Br.
* *Iridaceae* Juss.
* *Ixioliriaceae* Nakai
* *Lanariaceae* R.Dahlgren & A.E.van Wyk
* *Orchidaceae* Juss.
* *Tecophilaeaceae* Leyb.
* *Xanthorrhoeaceae* Dumort. (tafiditra ao ny *Asphodelaceae* Juss. sy ny *Hemerocallidaceae* R.Br.), izay antsoina ankehitriny hoe *Asphodelaceae* Juss.
* *Xeronemataceae* M.W.Chase, Rudall & M.F.Fay

## Jereo koa

* Liliales

* *Liliaceae*
# Carl von Linné

|  |
| --- |
|  |
| **Carl von Linné**

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Ankapobeny |
| **Anarana** | Carl von Linné |
| **Teraka** | 23 Mey 1707 |
| **Toerana** | *-* |
| **Maty** | 10 Janoary 1778 |
| Fiaviana sy ny andraikitra |
| **Firenena** | Soeda |
| **Asa :** | * mpanoratra
* mpanoratra ny tantaran'ny fiainany
 |
| Fiainana manokana |
|  |

**Carl von Linné** dia mpanoratra, mpanoratra ny tantaran'ny fiainany mizaka ny zom-pirenen'i Soeda teraka ny 23 Mey 1707 ary maty ny 10 Janoary 1778

## Ny fiainany manokana

Ny zanany dia Carl Linnaeus the Younger, Elisabeth Christina von Linné.

## Jereo koa

* Biôgrafia

### Rohy ivelany

* Ao amin'i Freebase:
# Zavamaniry ahitra

*Lysimachia latifolia* (fianakaviana *Primulaceae*)
Ny **ahitra** na **zavamaniry ahitra** dia zavamaniry misy lalan-dranon-kazo izay manana taho malemy, tsy toy ny an' ny hazo. Ity vondrona ity dia ahitana karazana zavamaniry maro maharitra an-taonany, ary saika izy rehetra no maharitra iray na roa taona.

## Fanoritsoritana

Ny zavamaniry ahitra dia ahitana ny graminôida sy ny fôrba ary ny filikôfita (ampanga). Ny fôrba dia faritana amin' ny ankapobeny ho zavamaniry misy ravina mivelatra, fa ny graminôida kosa dia zavamaniry manana endrika tahaka ny bozaka, anisan' izany ny *Poaceae* (horona, tsimparifary) sy ny *Cyperaceae* (herana, harefo, zozoro, sns) ary ny *Juncaceae* (*Juncus effusus*).

Ny zavamaniry ahitra dia matetika zavamaniry fohy (tsy mitovy amin' ny hazo sy ny kirihitra) manana rantsana maitso malefaka ary ny fitomboan' izy ireo miala ny tany dia mihelina ary matetika maharitra fizaràn-taona.

*Setaria megaphylla* (fianakaviana *Poaceae*)
Mifanohitra amin' izany kosa ny zavamaniry tsy ahitra nefa misy lalan-dranon-kazo izay zavamaniry misy nofon-kazo manana taho ambonin' ny tany izay mitohy velona ​​na dia amin' ny vanim-potoana fatorianany aza, ary maniry tsimoka amin' ny taona manaraka ny faritra ambonin' ny tany - anisan' izany ny hazo, ny hazo madinika, zavamaniry mianika ary volotsangana. Heverina ho zavamaniry ahitra ihany koa ny akondro satria tsy misy tambatsela minofon-kazo ny tahony.

Ny zavamaniry ahitra sasany dia afaka mitombo ho somary lehibe, anisan' izany ny vondron-karazana *Musa*, izany hoe ny akondro.

Tsy anisan' ny zavamaniry ahitra koa ireto manaraka ireto:

* Zavamaniry tsy misy fakany sy tsy misy voniny, fa amin' ny ankapobeny dia manana taho sy ravina:
	+ ny *Bryophyta* (na volombato);
	+ ny *Marchantiophyta* (na hepatika)
* Zavamaniry tsy misy voniny, tsy misy taho, tsy misy ravina:
	+ ny "ahidrano maitso" sasany ao amin' ny fanjakan-javamaniry toy ny *Chlorophyta* sy ny *Charophyta*.
	+ ny "ahidrano mena" na *Rhodophyta*.
	+ ny *Glaucophyta*, zavamananaina tokan-tsela.

## Jereo koa

* Bozaka
* Ahidratsy
# Zavamaniry velona mihoatra ny roa taona

Zavamaniry afaka maniry mihoatra ny roa taona ny vomanga
Ny **Zavamaniry velona mihoatra ny roa taona** dia zavamaniry afaka miaina mandritra ny taona maromaro. Izy io dia afaka mivelona amin' ny ririnina amin' ny alalan' ny endrika taova manokana ambanin' ny tany voaaro amin' ny hatsiaka sady feno tahirin-tsakafo (faka, vody, rizôma). Zavamaniry maharitra ny zavamaniry hazo rehetra.

Afaka mitazona ny raviny amin' ny ririnina ny zavamaniry maharitra, fa matetika izany ravina izany dia mihamaina, tsy tokony ho velona ilay zavamaniry afa-tsy noho ny fotony sisa tavela amin' ny tany. Tsy manana izany toetra izany ny zavamaniry mandavan-taona sasany, raha tsy amin' ny toetany mifanaraka amin' ny toeram-paniriany tany am-boalohany. Ohatra, azo ambolena amin' ny faritra manana toetany antonony na mangatsiaka ny zavamaniry mandavan-taona avy amin' ny faritra trôpikaly, nefa lasa zavamaniry isan-taona, na atao zavamaniry ahiboka anaty hafanana mandritra ny fizaràn-taona mangatsiaka.
# Faritra Atsimo ao Afrika

Sarintany maneho ny Faritra Atsimo ao Afrika
Ny **Faritra Atsimo ao Afrika** dia ny tapak' i Afrika ao atsimo izay fitambaran' ny firenana sy tany ao atsimon' ny alam-pehibe afrikana. Tanisaina ao amin' io faritra io ny nosy afrikana ao atsimo-andrefan' ny Ranomasimbe Indiana manodidina an' i Madagasikara (avy ao amin' ny Lakandranon' i Môzambika ka hatrany amin' ny nosy Maorisy sy ny nosy La Réunion) ary ny nosy afrikana ao atsimo-atsinanan' ny Ranomasimbe Atlantika.

Ireto avy ny firenena ao amin' ny Faritra Atsimo amin' i Afrika: i Afrika Atsimo, i Angôla (indraindray tafiditra ao Afrika Afovoany), i Bôtsoana, i Kômôro, i Esoatiny (Soazilandy), i Lezôtô, i Madagasikara, i Malaoy, i Maorisy, i Môzambika, i Namibia, i Zambia (indraindray tafiditra ao Afrika Afovoany) ary i Zimbaboe.

## Jereo koa

Fizaram-paritra ao Afrika:

* Afrika Avaratra
* Afrika Andrefana
* **Faritra Atsimo ao Afrika Afrika Atsinanana
* Afrika Afovoany

Faritra hafa:

* Tandrok' i Afrika
* Sahara
* Sahely
* Afrika atsimon' i Sahara
* Magreba
# Wikispecies

Sary sy soratra famanratana ny *Wikispecies*
Ny **Wikispecies** dia tetikasa an-tserasera mifototra amin' ny wiki, tohanan' ny Wikimedia Foundation. Ny tanjony dia ny hamorona katalôgim-botoaty misokatra feno amin' ny karazan-javamananaina rehetra; ity tetikasa ity dia miantefa amin' ny mpahay siansa, fa tsy amin' ny besinimaro. Nilaza i Jimmy Wales fa tsy voatery handefa ny diplômany amin' ny alalan' ny fax ny mpandray anjara, fa tsy maintsy mandalo amin' ny fepetran' ny mpamaky teknika kosa ny lahatsoratra. Azo alaina eo ambanin' ny GNU Free Documentation License sy ny CC BY-SA 4.0 ny Wikispecies.

Tahaka ny Wikipedia koa dia fananan' ny Wikimedia Foundation ny Wikispecies, ary ny votoatiny, izay azo hatsaraina malalaka, dia arovan' ny lisansa Creative Commons "Attribution-ShareAlike". Nanomboka tamin' ny Septambra 2004, niaraka tamin' ny biôlôjista maneran-tany nasaina handray anjara, dia lasa rafitra iray mirakitra ny taksônômian' i Linné miaraka amin' ny rohy mankany amin' ny lahatsoratra Wikipedia momba ny karazan-javamananaina tsirairay, ilay tetikasa tamin' ny Avrily 2005.

## Jereo koa

* All Species Foundation
* Catalogue of Life
* Encyclopedia of Life
* Tree of Life Web Project
* The Plant List

## Rohy ivelany

* Tranonkala ôfisialy:
# Germplasm Resources Information Network

Ny **Germplasm Resources Information Network** (na **GRIN**) dia mpizara tranonkala fitahirizana ao anisan' ny National Genetic Resources Programme (NGRP) an' ny United States Department of Agriculture (USDA) izay mitantana tanteraka ny angon-drakitra an-tsolosaina ho an' ny fitrandrahana ny fototarazo rehetra nangonin' ny National Plant Germplasm System (NPGS). Nitarina ho amin' ny fitantanana ny angom-baovao momba ny fametrahana ny ADN an' ny bibikely (tsy manana hazondamosina) sy karazam-biby ary karazana mikrôba ny anjara asany.

## Tetikasa tohanany

Ny iraka ôfisialy sahanin' ny tetikasa GRIN dia ny hanohana ireto tetikasa manaraka ireto:

* National Animal Germplasm Program (NAGP);
* National Plant Germplasm System (NPGS);
* National Microbial Germplasm Program (NMGP);
* National Invertebrate Germplasm Program (NIGP).

## Rohy ivelany

* Tranonkala ôfisialy:
# Fanasokajiana APG IV

Ny **Fanasokajiana APG IV** (2016) no endrika fahefatry ny fanasokajiana bôtanika filôjenetika ny zavamaniry mamony (*Angiospermae*) nataon' ny *Angiosperm Phylogeny Group*. Io no fanovana ny Fanasokajiana APG III (2009).

## Jereo koa

* Fanasokajiana Klasika

* Fanasokajian' i Cronquist

* Angiosperm Phylogeny Group

* Fanasokajiana APG (1998)
* Fanasokajiana APG II (2003)
* Fanasokajiana APG III
# Kôrsa

Sarintany maneho an'i Frantsa ahitana ny nosy Kôrsa (miloko mena).
I **Kôrsa** na **Kôrsika** dia nosy iray any amin' ny Ranomasina Mediteranea ary vondrom-bahoaka frantsay manambatra ny fahefàm-paritra sy ny fahefàn-departemanta. Atao hoe **Corse** izy amin' ny teny frantsay, **Corsica** amin' ny teny italiana sy amin' ny teny kôrsika.

Sarin-tanin' i Corse
Nosy fahefatra ao amin' ny Ranomasina Mediteranea i Corse izay nifamatotra efa ho efa-jato taona tamin' ny Repoblikan' i Genova talohan' ny fahaleovantena fohy amin' ny maha Fanjakan' i Corse azy nanomboka tamin' ny 15 Aprily 1736 ka hatramin' ny Desambra 1740. Tamin' ny 1755, dia nandray ny lalàm-panorenana demôkratika voalohany teo amin' ny tantara môderna tao amin' ny firenena izy io ary voalohany manome ny zo hifidy ho an' ny vehivavy. Tamin' ny 15 May 1768, dia natolotry ny Repoblikan' i Genova ho an' i Frantsa io nosy io, na dia voafetra ihany aza ny fitanan' i Genova an' ilay nosy hatramin' ny nanambaràna ny fahaleovantenan' ny Repoblika Kôrsika (*République Corse*, amin' ny teny frantsay, na *Ripubblica Corsa* amin' ny teny italiana ary *Republica Corsa*, amin' ny teny kôrsika) tamin' ny taona 1755. Resin' ny tafiky ny Fanjakan' i Frantsa izy io tamin' ny ady natao tao Ponte-Novo, tamin' ny 9 May 1769.

Departemanta tokana i Corse tamin' ny namoronana azy ho departemanta tamin' ny taona 1790, nefa nizara roa tamin' ny taona 1793 tamin' ny fananganana ny departemantan' i Golo sy Liamone. Lasa mahaleo tena amin' ny ampahany indray izy teo ambany fiarovan' ny Britanika nanomboka tamin' ny taona 1794 ka hatramin' ny 1796 tamin' ny fananganana ny Fanjakana Anglô-Kôrsika. Tamin' ny 1796 dia lasan' ny Frantsay tanteraka i Corse, ary nitambatra indray ho departemanta tokana tamin' ny taona 1811, avy eo nizara indray tamin' ny taona 1975 tamin' ny fananganana ny Departemantan' i Haute-Corse sy ny Departementan' i Corse-du-Sud. Ny Faritr' i Corse dia noforonina tamin' ny taona 1982 (amin' ny maha vondrom-bahoaka azy) ary tamin' ny 1991, taorian' ny fanambaràna fitakiana teo an-toerana, dia nahazo ny satan' ny vondrom-paritra manana sata manokana antsoina hoe "Collectivité Territoriale de Corse".

Farany, nanomboka tamin' ny 1 Janoary 2018, ho fampiharana ny lalàna momba ny fikambanan' ny tany vaovaon' ny Repoblika tamin' ny 7 Aogositra 2015 (*loi no 2015-991 du 7 août 2015 portant nouvelle organisation territoriale de la République*), i Corse dia lasa vondrom-bahoaka manana sata manokana araka ny andininy faha-72 amin' ny Lalàm-panorenana, isan' ny karazana vondrom-bahoakam-paritra tokan-tena, antsoina hoe "Collectivité de Corse".

I Corse dia misy mponina 350 273 tamin' ny taona 2021 araka ny tombantomban' ny *Institut National de la Statistique et des Etudes Economiques* (INSEE), na dia 340 440 aza ny isa ôfisialy farany tamin' ny 1 Janoary 2019. Ity isam-bahoaka ambany ity dia mahatonga ilay nosy ho faritra faran' izay vitsy mponina indrindra ao Frantsa any Eorôpa.
# Açores

Sainan'i Asaoro
toerana misy an'i Asaoro ao amin'ny Ranomasimbe Atlantika
Ny **Açores** (amin' ny fiteny pôrtogey *Açores*) dia tamba-nosy pôrtogey 1 500 km mianadrefana avy ao Lisboa (Lisbonne), ary 3 900 km mianatsinanana avy amin' ny morontsirak' i Amerika Avaratra. Faritany mizaka tena amin' i Pôrtogaly ny tambanosin' i Açores.
# Vondronosy Canarias

Nosy Canarias
Ny **Vondronosy Canarias** dia vondronosy an' i Espaina, ao amin' ny Ranomasimbe Atlantika. Manana velarana 7 447 km2 sy misy mponina 2 101 924. Atao hoe Islas Canarias izy amin' ny teny espaniôla.

Ny tanan-dehibe dia i Santa Cruz de Tenerife sy i Las Palmas de Gran Canaria.

Ny nosy fito lehibe mamorona ilay vondronosy dia ireto:

* Tenerife
* Fuerteventura
* Gran Canaria
* Lanzarote
* La Palma
* La Gomera
* El Hierro
# Nosy Ascension

﻿ / ﻿

| **Nosy Ascension**

|  |  |
| --- | --- |
| - |  |

 |
|  |
| **Velarantany** | 88 km2 |
| **Haavo** |  |
| Isan'ny mponina | 806 |
| Ben'ny tanàna | Charles III. |
| Firenena |  Fanjakana Mitambatra |
| Fanjakana |  |
| Faritany |  |
| Faritra |  |
| Tanàna mifanolo-bodirindrina |  |

Ny **Nosy Ascension** dia nosy volkano mitoka-monina, 7°56′ atsimon'ny Ekoatera ao amin'ny Ranomasimbe Atlantika Atsimo. Tokony ho 1,540 km miala ny morontsirak'i Afrika izy io ary 2,300 km miala ny morontsirak'i Amerika Atsimo..