Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tômasy avy any Akoino

|  |
| --- |
|  |
| **Tômasy avy any Akoino**

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Ankapobeny |
| **Anarana** | Tômasy avy any Akoino |
| **Teraka** | 28 Janoary 1225 |
| **Toerana** | *-* |
| **Maty** | 7 Martsa 1274 |
| Fiaviana sy ny andraikitra |
| **Firenena** | Italia |
| **Asa :** | * filôzôfy
* mpanao asa soratra
* teolojiana
 |
| Fiainana manokana |
|  |

*Super libros de generatione et corruptione*
I **Tômasy avy any Akoino** na **Tômà avy any Akoino** dia filôzôfa sy teôlôjiana, mpanao asa soratra italiana, teraka tamin' ny 28 Janoary 1225 ary maty tamin' ny 7 Marsa 1274.

## Jereo koa

* Biôgrafia

### Rohy ivelany

* Ao amin'i Freebase: Archived Aprily 30, 2014 at the Wayback Machine
# Brassicaceae

Ny zavamaniry *Matthiola incana* ao amin' ny fianakaviana *Brassicaceae*
Ny Brassicaceae dia fianakavian-javamaniry ahitana karazany miisa 3 200. Any amin' ny ila-bolantany avaratra no tena ahitana azy ireo maniry hoazy, na ambolena hahazoana menaka (ampiasaina amin' ny sakafo na amin' ny taozavatra), ho hanin' ny olombelona sy ny biby, na atao haingon-toerana. Anisan' ny zavamaniry ao amin' io fianakaviana io ny laisoa (*Brassica oleracea*), ny nave (*Brassica rapa* subsp. *rapa*), ny kôlza (*Brassica napus*), ny sinapy (*Sinapis*), ny anandrano (*Nasturtium officinale*), sy ny maro hafa.

Indreto ny vondron-karazana sasany amin' izay hita eto Madagasikara:

* *Cardamine*

* *Geranium*, ahitana ny *Geranium simense* (mahatanandofotsy), ny *Geranium sinense* (anantsonganala na lavatanana)

* *Asplenium trichomanes* (farahimpa na ampangamalemy)

* *Brassica*, ahitana ny *Brassica oleracea* (laisoa) sy ny *Brassica rapa* subsp. *rapa* (nave) ary ny motarda (*Sinapis alba, Brassica nigra, Sinapis arvensis, Brassica juncea*).
* *Raphanus*, ahitana ny *Raphanus sativus* (rady na radisa).

## Ny vondron-karazana lehibe ao amin' ny *Brassicaceae*

Indreto ny vondron-karazana ao amin' ny *Brassicaceae*:

### Ny vondrona sy karazana volena

#### Legioma

* *Arabidopsis* : *Arabidopsis thaliana*
* *Armoracia*
* *Barbarea*: *Barbarea verna*
* *Brassica* : ny laisoa, ny motarda, ny nave, ny kôlza, ny petsay,
* *Crambe*
* *Diplotaxis*
* *Eruca* : *Eruca vesicaria*
* *Erysimum*
* *Eutrema* : *Eutrema Japonica*
* *Lepidium* : *Lepidium sativum*)
* *Nasturtium* : *Nasturium officinalis*
* *Raphanus* : *Raphanus Sativus*

#### Zavamaniry misy menaka

* *Brassica napus* : ny kôlza,
* *Brassica rapa* : ny navety,
* *Camelina sativa*
* *Sinapis alba*

#### Zavamaniry fanao sakafom-biby

* *Brassica oleracea*
* *Brassica napus*
* *Brassica rapa subsp. rapa*
* *Raphanus sativus*
* *Sinapis alba*

#### Zavamaniry fanao haingo

* *Aubrieta*
* *Alyssum*
* *Erysimum cheiri*
* *Hesperis matronalis*
* *Iberis*
* *Lunaria annua*
* *Matthiola longipetala*
* *Parrya*.

### Vondrona tsy volena

* *Alliaria*
* *Cakile*
* *Capsella*
* *Cardamine*
* *Cochlearia*
* *Pringlea*
* *Rorippa*, *Rorippa columbiae*.
* *Sinapis* (arvensis)
* *Sisymbrium*

## Jereo koa

**Fianakavian-javamaniry hafa: *Acanthaceae*

* *Aizoaceae*
* *Annonaceae*
* *Apocynaceae*
* *Araceae*
* *Arecaceae*
* *Asparagaceae*

* *Asteraceae,*

* *Brassicaceae*

* *Cannabaceae*
* *Celastraceae*
* *Compositae na Compositaceae*
* *Convolvulaceae*
* *Cucurbitaceae*
* *Cyperaceae*
* *Didiereaceae*
* *Dioscoreaceae*
* *Euphorbiaceae*

* *Fabaceae*

* *Juncaceae*

* *Malvaceae,*
* *Mimosaceae*

* *Moraceae,*

* *Nympheaceae*
* *Orchidaceae*
* *Pedaliaceae*
* *Poaceae na Gramineae*
* *Rhamnaceae*
* *Rosaceae*

* *Rutaceae*
* *Sapotaceae*

* *Solanaceae,*

* *Typhaceae*
* *Ulmaceae*
# Jean-Baptiste de Lamarck

|  |
| --- |
|  |
| **Jean-Baptiste de Lamarck**

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Ankapobeny |
| **Anarana** | Jean-Baptiste de Lamarck |
| **Teraka** | 1 Aogositra 1744 |
| **Toerana** | *-* |
| **Maty** | 18 Desambra 1829 |
| Fiaviana sy ny andraikitra |
| **Firenena** | Frantsa |
| **Asa :** | *Tsy fantatra* |
| Fiainana manokana |
|  |

**Jean-Baptiste de Lamarck** dia mizaka ny zom-pirenen'i Frantsa teraka ny 1 Aogositra 1744 tao Bazentin ary maty ny 18 Desambra 1829 tao Paris

## Jereo koa

* Biôgrafia

### Rohy ivelany

* Ao amin'i Freebase:
# Thomas Henry Huxley

|  |
| --- |
|  |
| **Thomas Henry Huxley**

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Ankapobeny |
| **Anarana** | Thomas Henry Huxley |
| **Teraka** | 4 Mey 1825 |
| **Toerana** | *-* |
| **Maty** | 29 Jiona 1895 |
| Fiaviana sy ny andraikitra |
| **Firenena** | Fanjakana Mitambatra |
| **Asa :** | *Tsy fantatra* |
| Fiainana manokana |
|  |

**Thomas Henry Huxley** dia mizaka ny zom-pirenen'i Fanjakana Mitambatra teraka ny 4 Mey 1825 ary maty ny 29 Jiona 1895

## Ny fiainany manokana

Ny vadiny dia Henrietta Anne Heathorn Huxley. Ny zanany dia Leonard Huxley.

## Jereo koa

* Biôgrafia

### Rohy ivelany

* Ao amin'i Freebase:
# Bakteria

*Escherichia coli*, bakteria hita amin' ny mikrôskôpy elektrônika.
Ny **bakteria** dia zavamananaina bitika sy prôkarIôta sasany hita amin' ny toerana rehetra. Tokan-tsela ny ankamaroany, nefa misy koa indraindray ny maro sela (amin' ny ankapobeny miendrika taditady), miara-miaina sy mifampifikitra amin' ny alalan' ny vohony ao anatin' ny tsiloly ny ankamaroan' ny karazana bakteria. Atao hoe Bacteria ny naran' izy ireo ara-tsiansa.

Azo jerena amin' ny maso ny bakteria lehibe indrindra. Mandra-pahatongan' ny fiandohan' ny taonjato faha-21 dia nihevitra ny manam-pahaizana fa ny kely indrindra dia mirefy 0,2 μm, saingy misy manana refy latsaka noho io. Manana endrika maro ny bakteria: ao ny boribory, ao ny lava na miendrika tsorakazo ary ao ny manana endrika miolikolika. Ny bakteriôlôjia no taranja fandalinana ny bakteria, iray amin' ny mikrôbiôlôjia.

Karazana bakteria 10 000 eo ho eo no fantatra hatramin' izao, nefa mety ho betsaka kokoa noho izany ny tena isan' ny karazana bakteria rehetra. Eo anelanelan' ny 5 sy 10 tapitrisa ny tombantombana momba ny isan' ny karazana bakteria.

Hita eny rehetra eny ny bakteria ary misy amin' ny karazana biôtôpy rehetra eto an-tany. Ny bakeria dia mety ho hita eo amin' ny tany, amin' ny ranomamy, amin' ny ranomasina na rano masirasira, amin' ny rivotra, amin' ny fanambanin' ny ranomasimbe, amin' ny fako radiôaktifa, ao anatn' ny hoditry ny tany, amin' ny hoditra sy ny tsinain' ny biby na ny olona. Manan-danja lehibe eo amin' ny tsingerina biôjeôsimika toy ny tsingerin' ny karbônina sy ny famikirana azôta amin' ny atmôsfera ny bakteria.

Betsaka ny bakteria mivelona ao amin' ny tenan' olombelona, ​​mifanahantsahana amin' ny habetsahan' ny sela mandrafitra ny olombelona, fa lehibe kokoa ny vesatry ny selan' olombelona. Tsy manimba na koa mahasoa ny vatana ny ankamaroan' ireo bakteria ireo. Na izany aza dia maro ny karazana bakteria miteraka areti-mifindra.

Ny bakteria dia mety ho tena ilain' ny olombelona amin' ny fikarakarana rano maloto, sy eo amin' ny indostrian' ny sakafo mandritra ny fanamboarana iaorta na frômazy, ary amin' ny famokarana indostrialin' ny taharo simika maro.

## Jereo koa

* Zavamananaina

* Zavamaniry - *Plantae*
* Holatra - *Fungi*
* Biby (*Animalia*)
* *Protista*
* *Chromista*
* *Archaea*
# Eukaryota

| Eukaryota |
| --- |
|  |
| *Eukaryota* |
| Fanasokajiana ara-tsiansa |
| Fanjakana lehibe: | **Eukaryota** |

Ny Eukaryota dia sehatra mampivondrona ny zavamananaina rehetra, tokan-tsela na maro sela, izay manana vihy (*nucleus*) ary amin' ny ankapobeny manana ôrganita na ôrganela miasa manokana amin' ny fisefoana, indrindra ny mitôkôndria ao amin' ny aerôbia sy ny hidrôzenôzôma amin' ny anaerôbia sasany. Amin' ny teny malagasy izy ireo dia atao hoe **eokariôta**. Ny *Eukaryota* dia miavaka amin' ny sehatra na fanjakana roa hafa, dia ny *Bacteria* sy ny *Archaea*.

Mamondrona ny dimy amin' ny fanjakana fito ao amin' ny tontolon' ny zavamananaina ny *Eukaryota*:

* ny *Animalia* (biby),
* ny *Plantae* (ny zavamaniry manao fôtôsentezy),
* ny *Fungi* (anisan' ny holatra sasany),
* ny *Chromista* (krômista),
* ary ny *Protozoa* (prôtôzôa, tao anatin' ny *Protista* miaraka amin' ny *Protophyta*).

Indraindray ny *Eukaryota* tokan-tsela dia avondrona amin' ny teny hoe "*Protista*", ary ny tokan-tsela tsy *Eukaryota* amin' ny anarana hoe "*Prokaryota*", nefa parafiletika ireo vondrona roa ireo.

Afaka mitombo taranaka ara-pananahana (amin' ny alalan' ny meiôzy sy fitambaran' ny selam-pananahana na gameta) na tsia (amin' ny alalan' ny mitôzy) ny *Eukaryota*. Ao amin' ny mitôzy dia mizara ny sela iray mba hamokatra sela roa mitovy ara-pototarazo. Ao amin' ny meiôzy dia arakarahin' ny fizaràn' ny sela misy tsingerina roa ny dika mitovin' ny ADN mba hamokatra zana-tsela haplôida efatra. Miasa ho selam-pananahana (gameta) ireo zana-tsela ireo. Tsy manana afa-tsy andian-krômôzôma iray ny gameta tsirairay, ary fifangaroana tokana amin' ny krômôzôman' ny ray aman-dreny vokatry ny fikambanana ara-pototarazo mandritra ny meiôzy ny andiana tsirairay.

## Jereo koa

* Zavamananaina

* Zavamaniry - *Plantae*
* Holatra - *Fungi*
* Biby (*Animalia*)
* *Protista* (*Protozoa* - *Protophyta*)
* *Chromista*
* *Archaea*
* Bakteria
# Ernst Haeckel

|  |
| --- |
|  |
| **Ernst Haeckel**

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Ankapobeny |
| **Anarana** | Ernst Haeckel |
| **Teraka** | 16 Febroary 1834 |
| **Toerana** | *-* |
| **Maty** | 9 Aogositra 1919 |
| Fiaviana sy ny andraikitra |
| **Firenena** | Repoblikan'i Weimar |
| **Asa :** | * Dokotera
* filôzôfy
* mpahaisiansan-javaboahary
 |
| Fiainana manokana |
|  |

**Ernst Haeckel** dia Dokotera, filôzôfy, mpahaisiansan-javaboahary mizaka ny zom-pirenen'i Repoblikan'i Weimar teraka ny 16 Febroary 1834 ary maty ny 9 Aogositra 1919

## Jereo koa

* Biôgrafia

### Rohy ivelany

* Ao amin'i Freebase:
# Prokaryota

*Prokaryote* isan-karazany
Ny Prokaryota dia zavamananaina bitika misy sela tokana izay tsy misy vihy ny firafitry ny sela ary saika tsy misy ôrganela manana elabakaka (ny hany maningana dia ny *Thylakoide* ao amin' ny *Cyanobacteria*). *Bacteria* sy *Archaea* no *Prokaryota* ankehitriny.

Tsy mahaforona taksôna manan-kery amin' ny fomba fijery filôjenetika ny *Prokaryota*. Ao amin' ny fanasokajiana ny zavamananaina ho fanjakana fito (*Animalia, Archaea, Bacteria, Chromista, Fungi, Plantae, Protozoa*) dia namorona taksôna parafiletika ny *Prokaryota*, izay manambatra zavamananaina mitovy firafi-tsela sy tsotra.

Ny fiheverana momba ny *Prokaryote* dia mifanohitra amin' ny *Eukaryota*, izay fantatra amin' ny fisian' ny vihy sy ôrganella maro hafa; noheverina ho tena fototra io fizaràna ny vondron' ny zavamananaina ho roa io. Inoana fa niforona tamin' ny alalan' ny fidiran' ny *Prokaryota* kely tao anatin' ny lehibe kokoa ny *Eukaryota* amin' ny ankapobeny.

Ny razambe iraisana farany dia *Prokaryota*. Azo inoana fa efa nisy nandritra ny Eoarkeana (3,6 lavitrisa taona mahery lasa izay) ireo zavamananaina bitika ireo. Ny fandalinana momba ny *Prokaryota* dia nivoatra indrindra tamin' ny taonjato faha-19, tamin' ny asan' i Louis Pasteur tany Frantsa sy i Robert Koch tany Alemaina. Niseho tamin' ny taompolo 1950 ny teny hoe "prokaryota", rehefa nampiseho ny tsy fisian' ny tena vihy ao amin' ny sela ny mikrôskôpy elektrônika.

## Jereo koa

* *Protista*
* *Chromista*
* *Bacteria*
* *Archaea*
# Chromista

*Chromista*
Ny Chromista dia "fanjakana" biôlôjika pôlifiletika, voadio avy amin' ny *Chromalveolata*, ahitana karazana eokariota tokan-tsela sy maro sela, izay manana toetra itoviana ao amin' ny ôrganela na ôrganita manao fôtôsentezy (atao hoe plasta na plastida). Tafiditra ao anatin' ity fanjakana ity ny eokariôta rehetra izay manana plastida misy famaitso c sady voahodidina fonontsela efatra. Efa nanana klôrôplasta avy amin' ny fiaraha-miaina anatin' ny ahidrano mena ny razambeny, nahavery ny fahafahana manao fôtôsentezy anefa ny *Chromista* tsy afaka manao izany ankehitriny. Mety ho nipoitra amin' ny fomba tsy mifampiankina ny mpikambana ao aminy izay vondrona nivoatra miandalana amin' ny fomba misaraka avy amin' ny razambe eokariôta iraisana farany.

Noforonin' ilay biôlôjista britanika Thomas Cavalier-Smith tamin' ny taona 1981 ny maha taksôna ny *Chromista* mba hanavahana ny *Stramenopiles* sy ny *Haptophyta* ary ny *Cryptophyta*. Araka ny voalazan' i Cavalier-Smith dia ahitana eokariôta manao fôtôsintezy (ahidrano) ny ampahany be amin' ny fanjakana *Chromista*, saingy nampiditra heterôtrôfa (*Protozoa*, mivelona amin' ny akora ôrganika) maro tao amin' ilay vondrona izy tatỳ aoriana. Tamin' ny taona 2018, ity fanjakana ity dia saika mitovy fisian-karazana samifaha amin' ny fanjakana *Plantae* sy *Animalia*, izay misy sampana valo. Ny ahidrano an-dranomasina, ny karazan-kolatra *Phytophthora infestans* (miteraka ny aretin' ny ovy sy ny voatabia), ny *Dinoflagellata*, ny *Paramecium*, ny katsentsitry ny atidoha *Toxoplasma*, ary ny katsentsitry ny tazomoka *Plasmodium* no mpikambana fantatra indrindra ao.

Na izany aza, ny fiheveran' i Cavalier-Smith momba ny mônôfilian' ny *Chromista* dia nolavin' ny mpikaroka hafa izay mihevitra fa azo inoana kokoa fa nahazo ny plastidany tamin' ny fampidirana *Chromista* hafa ny *Chromista* sasany fa tsy nandova izany tamin' ny razambe iraisana. Heverina fa niverimberina matetika izany ka nahatonga ny fiparitahan' ny plastida mena avy amin' ny vondrona iray mankamin' ny iray hafa. Ny plastida, satria tsy mampiray ny mpampiantrano azy ao amin' ny klady tokana, dia manana tantara hafa tsy iraisany amin' ny mpampiantrano isan-karazany. Toa avy amin' ny *Rhodophytina* izy ireo, ary niampita nankany amin' ny *Cryptophytina* ary avy amin' izy ireo nankany amin' ny *Ochrophyta* sy amin' ny *Haptophyta*, ary amin' ny farany nankany amin' ny *Myzozoa*.

## Jereo koa

* Zavamananaina
* *Eukaryota*
* Zavamaniry - *Plantae*
* Biby (*Animalia*)
* Holatra - *Fungi*
* *Protista* (*Protozoa* sy *Protophyta*)
* Bakteria
# Zôôlôjia

Jirafa (*Giraffa camelopardalis*)
Ny **zôôlôjia** na **haiain' ny biby** dia siansa mandinika ny biby. Ny manam-pahaizana manokana amin' ity taranja ity dia antsoina hoe zôôlôjista na zôôlôga na mpahay ain' ny biby.
# Elefanta aziatika

Elefanta aziatika
Ny **elefanta aziatika** (*Elephas maximus*), antsoina koa hoe elefanta aziatika, no hany karazana Elefas velona. Izy no biby an-tanety lehibe indrindra any Azia ary elefanta faharoa lehibe indrindra eran-tany. Izy io dia miavaka amin'ny vatany lava miaraka amin'ny fanodinana mitovy amin'ny rantsantanana; tusks lehibe amin`ny lahy; sofina lehibe mivalona amin'ny sisiny ary hoditra volondavenona miketrona izay mipoitra amin'ny ampahany amin'ny vatan-kazo, sofina na tenda. Ny lahy efa lehibe dia 4 t (4,4 taonina fohy) ny lanjany ary ny vavy 2,7 ​​t (3,0 taonina fohy).