Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Evôlisiôna

Ny hazom-piainana maneho ny valan-karazan-javamananaina telo eto an-Tany.
Rafitra fa fanova amin'ny karazana zavamiaina, rafitra fa famorona karazana zavamiaina, sy fifandraika daholo karazana zavamiaina eto amin'ny planeta ny evolisiona.

Nanazava ny evolisiona amin'ny folo taona 1850 Charles Darwin sy Alfred Russel Wallace.

Zava-dehibe:

* Misy fiova amin'ny karazana zavamiaina
* Handova ny fiova ny zanany
* Hanana indrindra zanany ny tsara indrindra nampifanaraka amin'ny tontolo iainana zavamiaina

Tena tsotra ny voalohany zavamiaina. Mahary pitsipitsiny, nefa tsy isak'izao mihetsika izao, ny evolisiona.

Tsy mitovy fanatsarana amin'ny toe-javatra rehetra evolisiona. Tsy mifindra amin'ny tsipika mahitsy. Midika ny tsara kokoa namboarina ny tontolo iainana ny evolision. Ohatra, nivoatra lasa kely kokoa amin'ny maro nosy ny elefanta. Sady ohatra, nivoatra kelikely antidoha kokoa ny razambe ny hylobatidae. Lasa lehibe kokoa ny antidoha ho an'ny ankamaroan'ny tantaran'ny olombelona, nefa lasa kelikely kokoa tamin'ny iray alina taon-dasa.

## Lalana

* Kankana amin'ny ranomasimbe niteraka an i oran-dranomasina; oran-dranomasina niteraka an i maingoka, hala sy bibikely.
* Tunicata niteraka an i trondro; trondro niteraka an i amphibia; amphibia niteraka an i androngo; androngo niteraka an i dinosaur; dinosaur niteraka an i vorona.
* Tunicata niteraka an i trondro; trondro niteraka an i amphibia; amphibia niteraka an i androngo; androngo niteraka an i biby mampinono; biby mampinono niteraka an i primates; primates niteraka an i rajako; rajako niteraka an i olombelona.
* Tunicata niteraka an i trondro; trondro niteraka an i amphibia; amphibia niteraka an i androngo; androngo niteraka an i biby mampinono; biby mampinono niteraka an i biby tony ny hipopotama; biby toy ny hipopotama niteraka an i trozona
* Mouloucs amin'ny ranomasimbe niteraka an i sifotra, kalamara, cocquillage sy horita
* Volontany niteraka an i lycopodiopsida; lycopodiopsida niteraka an i equisetaceae sy ny ampanga; ampanga niteraka an i zavamaniry toy ny vafaha; zavamaniry toy ny vafaha niteraka an i Angiospermae (zavamaniry vonikazo)

## Citation
# Fongana

Ny **fongana** dia ny famaranana karazan-javamananaina na vondron-karazany, matetika karazana iray. Ny fotoana lany tamingana dia heverina ho fahafatesan'ny olona farany amin'ny karazany, na dia mety ho very talohan'io fotoana io aza ny fahafaha-miteraka sy mitraka. Satria mety lehibe dia lehibe ny halavan'ny karazan-javamananaina iray, sarotra ny mamaritra an'io fotoana io, ary matetika dia atao any aoriana.
# Charles Darwin

|  |
| --- |
|  |
| **Charles Darwin**

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
| Ankapobeny |
| **Anarana** | Charles Darwin |
| **Teraka** | 12 Febroary 1809 |
| **Toerana** | *-* |
| **Maty** | 19 Aprily 1882 |
| Fiaviana sy ny andraikitra |
| **Firenena** | Fanjakana Mitambatra |
| **Asa :** | * mpanao politika
* mpanao asa soratra
* mpanoratra
 |
| Fiainana manokana |
|  |

**Charles Darwin** dia mpanao politika, mpanao asa soratra, mpanoratra mizaka ny zom-pirenen'i Fanjakana Mitambatra teraka ny 12 Febroary 1809 ary maty ny 19 Aprily 1882

## Ny fiainany manokana

I Robert Darwin no rainy. Ny vadiny dia Emma Darwin. Ny zanany dia Anne Darwin, Francis Darwin, William Erasmus Darwin, Henrietta Darwin, George Darwin, Leonard Darwin, Horace Darwin, Charles Waring Darwin. Ny rahalahiny sy/na ny rahavaviny dia Erasmus Alvey Darwin.

## Jereo koa

* Biôgrafia

### Rohy ivelany

* Ao amin'i Freebase: Archived Aprily 24, 2016 at the Wayback Machine
# Biôlôjia

Ambony ankavanana: bakteria *Escherichia coli*, ambony ankavia: holatra *Amanita muscaria*, ambany ankavanana: *Oxalis pes-caprae*, ambany ankavia: *Crocodylus niloticus*
Ny **biôlôgia** dia siansa mikasika ny zavamananaina. Mahafaoka ny ampahany amin' ny siansan' ny zavaboary sy ny tantaran' ny zavamananana izy io. Avy amin' ny teny grika hoe βίος / *bios* ("aina) sy λόγος / *logos* ("lahateny") io teny io. Satria misy amin' ny endriny maro ny aina ary amin' ny ambaratonga samy hafa, dia mivelatra manomboka amin' ny môlekiola, mankany amin' ny sela, avy eo amin' ny sehatry ny zavamananaina, hatramin' ny rohivoary (ekôsistema) ny biôlôjia.

## Biby

* Fanihy - foza - maingoka - sifaka - soavaly - trondro - varika - vitsika

* Hala
* Maky: Boengy, gidro, komba
* Vorona: boloky
* Biby mandady sy mikisaka: tana - androngo - bibilava
* Voana: voangory sy ny voatraika.
* Ny biby modaka: sifotra.
* Vorona

## Zavamaniry

* Adabo - renala - avoko

## * *Bos primigenius taurus* (Animalia)
* Triticum (*Plantae*)
* *Morchella esculenta* (Fungi)
* *Fucus serratus* (Stramenopila/Chromista)
* *Gemmatimonas aurantiaca* (*Bacteria*)
* *Halobacteria* (Archaea)
* *Gamma phage* (Virus)
# Fiteny grika taloha

Fanombohan' ny tantara *Odisey* (*Odisseia)*
Ny **fiteny grika taloha** dia fiteny notenenina tany Grisia tamin' ny Andro Taloha nanomboka tamin' ny 800 tal. J.K. hatramin' ny taona 400 tal. J.K. Any Eorôpa, ny fiteny grika miaraka amin' ny fiteny latina no fiteny taloha mbola ampiasaina indrindra ho an' ny mpiteny eorôpeana ankehitriny. Ireo fiteny mampiasa teny grika taloha dia ny fiteny latina sy ireo fiteny avy amin' ny fiteny latina (fiteny frantsay, fiteny anglisy, fiteny espaniôla, fiteny italiana).

Betsaka ny firokin' ny fiteny grika taloha, izany hoe ny endrika isam-paritra isehoan' io fiteny io, fa heverin' ny mpahay siansa rehetra fa ny fiteny atikianina no madio indrindra amin' ireo firoky ireo. Niely manerana ny tany manana morontsiraka amin' ny Ranomasina Mediteranea ny fiteny grika taloha. Nanaparitaka ilay fiteny tany Azia i Aleksandra Lehibe, ary elaela taoriana mandritra ny Empira Rômana dia nianatra teny grika taloha ny Rômana ao amin' io fanjakambe io, ohatr' ireo mpianatra teny anglisy ankehitriny.

Ny tononkalo lehibe malaza indrindra amin' ny fiteny grika taloha dia ireo izay nataon' i Hômera.

Miova araka ny fandrosoan' ny fotaona ny fiteny rehetra, ary niova imbetsaka ny fiteny grika mandritra ny taonjato 25 manasaraka ny fiteny grika taloha sy ny fiteny grika ankehitriny. Ankehitriny dia eken' ny mpandinika fiteny rehetra fa tamin' ny taona 453 ny fiteny grika ankehitriny no nanomboka nisy. Izany hoe ny fiteny grika ankehitriny dia vokatry ny fivoaran' ny fiteny grika taloha nandritry ny taonjato 25.

## Firoky

 Misy zavatra tsy ampy anatin'ity fizaràna ity. Ilaina mandray anjara ianao !
Ireo firoky ny fiteny grika taloha
Nandritra ny Andro Taloha dia tsy nanana firoky tokana ny fiteny grika. Ny fiteny iônianina-atikita, firokin' i Atenay, no firokim-piteny grika taloha tena fantatra ankehitriny. Io no fototry ny fiteny grika ankehitriny ary tamin' io firoky io no nanoratan' ny mpanoratra toa an-dry Platô sy Aristôfanesy.

## Fanoratana

 Misy zavatra tsy ampy anatin'ity fizaràna ity. Ilaina mandray anjara ianao !
Ny tarehin-tsoratra voalohany indrindra nanoratana ny fiteny grika taloha dia ny abidy lineary B, izay silabera tsy misy ifandraisana amin' ny abidy grika taloha na ankehitriny, izay nanoratana ny firokin' ny fiteny grika nampiasaina tany Grisy an-kôntinenta ary tany Kreta tamin' ny taonjato faha-14 sy faha-13 tal. J. K.

## Endrika

 Misy zavatra tsy ampy anatin'ity fizaràna ity. Ilaina mandray anjara ianao !
### Fitsipi-pitenenana

 Misy zavatra tsy ampy anatin'ity fizaràna ity. Ilaina mandray anjara ianao !
## Jereo koa

* Fiteny grika kôine
* Fiteny grika ankehitriny
# Fomba fiasa siantifika

Ny **fomba fiasa siantifika** dia fitambarana fitsipika ankapobeny mitari-dalana na natao hitari-dalana ny fizotran' ny famokarana fahalalana siantifika, na fandinihana izany, na fanandramana, na fanjohian-kevitra, na kajy teôrika.

Matetika ny teny hoe "fomba fiasa" na "paika voasaina" dia ahitana ny hevitra an-kolaka momba ny maha tokana azy, na eo amin' ny sarambabem-bahoaka na eo amin' ny mpikaroka sasany, izay indraindray mampifangaro azy amin' ny fomba fiasa misy petra-kevitra aman-tsoa-kevitra fotsiny. Ny fandalinana ny fomba fanaon' ny mpikaroka anefa dia maneho ny fisian' ny fomba fiasa sy fitsipi-pifehezana ara-tsiansa samihafa izay mahatonga ny fiheverana momba ny firaisan' ny fomba fiasa ho olana tokoa.

Tsy tokony ho raisina ho fisian' ny samy maka ho azy amin' ny lafiny epistemôlôjia anefa io filazana ny zava-misy io. Manahirana ny fanontaniana momba ny firaisan' ny fomba fiasa, izany anefa tsy mamerina ny fanontaniana momba ny fisian' ny vondrom-pitsipika marobe mifehy ny fomba fiasa izay tsy maintsy arahin' ny mpikaroka eo amin' ny fomba fanaony ara-tsiansa.
# Zavamananaina

Karazana zavamananaina
Ny **zavamananaina**, amin' ny biôlôjia sy ny ekôlôjia, dia zavatra voajanahary izay miaina sy mizatra ny zava-misy, be pitsiny sy misy lamina anatiny ary vokatry ny fiovana nifandimby nandritra ny fivoarana miandalana (evôlisiôna). Miaina sy mitombo, mihetsika, miteraka, ary mampiasa angovo ny zavamanaina. Sela velona iray na maromaro no mamorona azy (misy noho izany ny zavamananaina tokan-tsela na maro sela). Ny zavamananaina saro-drafitra, maro sela, dia voaforon' ny sela samihafa samy manana ny anjara asany. Manana ny asany manokana ireo sela ireo ary miara-miasa mba hisian' ny fiarahana marin-toerana.

Ny ao anatin' ny zavamananana dia misy fiota simika isankarazany mahaleo tena sady voatazona amin' ny alalan' ny famatsiana otrikaina (indraindray koa amin' ny alalan' ny angovon-kazavana), manome azy ny akora sy ny angovo ilainy, miantoka ny fanesorana ny akora sisa tsy ilaina.

Rafitry ny vatan' olombelonaNy zavamananaina maro sela dia matetika fitambarana taova, ny taova dia fitambarana tambatsela, ny tambatsela dia fitambarana sela, ny sela dia fitambarana ôrganela, ny ôrganela dia fitambarana môlekiola, ary ny môlekiola dia fitambarana atôma. Ankoatra izany dia mamorona soperôrganisma ny zavamanaina sasany (ohatra ny vitsika, ny vitsikazo na aboaly, ny tantely).

Misy sokajy (atao hoe "sehatra") maro ny zavamananaina:

* ny *Archaea* (tokan-tsela),

* ny *Bacteria* (tokan-tsela na maro sela indrandray),
* ny *Eukaryota* (tokan-tsela na maro sela), izay mitsinjara toy izao:
	+ ny *Protista* (misy tokan-tsela, misy marosela),
	+ ny *Chromista,*
	+ ny *Fungi* (izay ahitana ny holatra, maro sela),
	+ ny *Plantae* (zavamaniry manao fôtôsentezy, maro sela na tokan-tsela),
	+ ny *Animalia* (na biby, maro sela).

Selan-javamaniry
Manalasala ny momba ny viriosy (*Virus*) izay tsy misy sela, ka indraindray sokajina ho zavamananaina ary indraindray koa sokajina ho tsy zavamananaina.

## Sary

* maro loko bitika archaebakteria amin'ny lohataona mafana
* bitika bakteria *Vibrio tasmaniensis*
* bitika protista *Hydra sp.*
* holatra *Amanita pantherina*
* zavamaniry *Angraecum sesquipedale* ny vaditsamoina
* biby *Eulemur fulvus* ny varika

## Jereo koa

* Sela → Tambatsela → Taova → Fitaovana / Rafi-taova → Zavamananaina

* Zavaboary
* Mineraly

* *Archaea*

* *Bacteria*
* *Eukaryota*
* *Fungi -* holatra
* *Plantae -* zavamaniry
* *Animalia* (biby)
* *Virus*

## Loharano sy fanamarihana
# Fanasokajiana klasika

Ny **fanasokajiana klasika** na **fanasokajiana lineana**, ao amin' ny siansan' ny zavaboary, dia lamina izay anasokajiana ny zavamananaina araka ny fitoviana hita maso indrindra. Ity fanasoajiana ity dia novolavolaina tamin' ny fampidirana ny rafi-damin-kevitra natolotr' i Linné nanomboka tamin' ny taona 1735. Nahazo anarana latinina vaovao ny karazan-javamananaina, anarana izay ahitana teny roa (lamin-kevitra binômialy), ary nalamina araka ambaratonga ho "vondron-karazana", "fianakaviana", "filaharana", "kilasy", "fisampanana" (na "fizaràna", ao amin' ny mikôlôjia (fandalinana ny holatra), ary "fanjakana". Antsoina hoe "klasika" ity fanasokajiana ity, fa tsy mitovy amin' ny fanasokajiana filôjenetika izay natao tamin' ny fomba ôfisialy tamin' ny taona 1950 ary mifototra indrindra amin' ny kladistika sy nisolo ny fanasokajiana nentim-paharazana amin' ny ankamaroan' ny faribolana siantifika sy akademika.

## Jereo koa

* Fanasokajian' i Cronquist

* *Angiosperm Phylogeny Group*
* Fanasokajiana filôjenetika
* Fanasokajiana APG
* Fanasokajiana APG II
* Fanasokajiana APG III
* Fanasokajiana APG IV
# Hairafibatana

</ref></ref>Ny **hairafibatana** dia ny sampanan'ny siansa mandalina ny firafitry ny vatan'olombelona na ny vatan-javamananaina, amin'ny alalan'ny fandidiana ny fatin'izy ireo.

Ny tantaran'ny hairafibatana dia nanomboka tamin'ny 1600 tal. J.K, rehefa nanomboka nandinika momba ny hairafibatan'olombelona ny Ejipsianina . Nahita ny asan'ny taova maro toy ny aty, sarakaty, voa, fo zareo ary voalohany nahita ny rafitra sy ny asa ao amin'ny rafitra limfatika.

Ny mpahairafibatan'olombelona dia matetika miasa amin'ny oniversite, sekolin-dokotera na ny fampianarana toeram-pitsaboana. Matetika izy ireo mandray anjara amin'ny fampianarana hairafibatana, ary fikarohana mikasika ny rafitra sasany, taova, sela.

## Jereo koa

* Siansa
* Rafi-batan'ny olombelona
# Ekôlôjia

Zavamaniry any amin'ny tampony Ruwenzori
Ny **ekôlôjia** dia fandalinana siantifika ny zavatra mitranga mametra ny fizaràna sy ny fahabetsan' ny zavamananaina. Avy amin' ny teny grika hoe "oikos" ("trano") sy λόγος / *logos* ("siansa") ny teny hoe *ekôlôjia*. Siansa biôlôjika ny ekôlôjia mianatra momba ny zavamananaina (biôsenôzy) sy ny taranja fizika (biôtôpy) io zavatra rehetra manome ny ekôsistema (i Transley no namorona azy). Mianatra momba ny topan' angôvo (*réseaux trophiques*) sy ny angôvo mandendeha ao anatin' ny ekôsistema ilay taranja. Manondro ny fikambanan' ny miaina sy ny tontolo manodidina tsy miaina ny ekôsistema.

## Tantara

lopy*Lahatsoratra antsipirihany* : Tantaran'ny Ekolojia.

## Loharano

### Bibliografia

**Teny Frantsay Roger Dajoz (2000) *Précis d'écologie*. Dunod, (Paris) 615 p.
* Paul Duvigneaud *La synthèse écologique : populations, communautés, écosystèmes, biosphère, noosphère* Doin éditeurs 1984  ISBN 2-7040-0351-3
* Patrick Matagne *Comprendre l'écologie et son histoire. La bibliothèque du naturaliste. Les origines, les fondateurs et l'évolution d'une science...*, Delachaux et Niestlé, 2002  ISBN 2-603-01268-1)

### Rohy ivelany

* ((en)) Ecolojia (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
* ((en)) Ecology Dictionary Archived Aogositra 3, 2008 at the Wayback Machine

| Faritra jeneraly ny biolojia |
| --- |
| Anatomia • Biosimia • Bioinformatika • Biolojia • Biolojia momban'ny Fivoarana • Biolojia momban'ny olombelona • Biolojia momban'ny ranomasina • Biolojia molekolary • Botanika • Ekolojia • Egzobiolojia • Jenetika • Siansa Jeobiololika • Mikrobiolojia • Fiavin'ny fiainana • Paleontolojia • Parasitolojia • Fisiolojia • Taksonomia • Zoolojia |
# Biby tsy manana hazondamosina

Biby tsy manana hazondamosina (*Invertebrata*)
Ny **biby tsy manana hazondamosina** dia biby tsy misy hazondamosina sy taolana amin' ny ankapobeny. Nofaritana teo aloha ho fisampanana iray izy io (Invertebrata) ka nampifanoherina amin' ny biby manana hazondamosina (*Vertebrata*) nefa raha ny marina dia mamorona vondrona parafiletika ary, vokatr' izany sy raha jerena ny fepetra fanasokajiana ankehitriny, dia tsy raisina ho taksôna ekena ao anatin' ny fanasokajiana ny zavamananaina intsony. Anisan' ny fisampanan' ny Invertebrata fantatra indrindra ny Arthropoda, ny Mollusca, ny Annelida, ny Echinodermata, ny Platyhelminthes (kankana fisaka), Cnidaria ary ny Porifera (spaonjy).

*Mesonychoteuthis hamiltoni*
Ny ankamaroan' ny karazam-biby dia tsy manana hazondamosina; ny tombantombana iray dia mametraka ny tarehimarika 97 %. Maro ny taksônan' ny biby tsy manana hazondamosina izay manana karazana be dia be sy isan-karazany kokoa noho ny fitambaran' ny karazana rehetra ao amin' ny zana-pisampanana Vertebrata. Miovaova be ny haben' ny karazana ao amin 'ny Invertebrata, manomboka amin' ny karazana Myxozoa izay mirefy 10 μm ka hatramin' ny angisy goavambe (*Mesonychoteuthis hamiltoni*) izay mirefy 9–10 m.

*Polycarpa aurata* (Chordata)
*Branchiostoma lanceolatum* (Cephalochordata)
Ny sasany amin' ireo antsoina hoe Invertebrata, toy ny Tunicata sy ny Cephalochordata, dia ao amin' ny zana-pisampanana Chordata izay mpihavana akaiky amin' ny Vertebrata, ka mifandray akaiky kokoa amin' ny Vertebrata noho ny amin' ny Invertebrata hafa. Izany dia mahatonga ny Invertebrata ho parafiletika, noho izany dia tsy misy heviny amin' ny taksônômia ny teny hoe *Invertebrata*.

## Jereo koa

* Lisitry ny anaran' ny biby tsy manana hazon-damosina amin' ny teny malagasy
# Akiho

Antsanta na akio isan-karazany
Ny **akiho** na **antsantsa** na **akio** (*Selachimorpha*) dia hazandrano, trondro isan-karazany miaina an-dranomasina, lava vatana sady matanjaka. Malaza ho masiaka ny antsantsa nefa tsy ny karazana antsantsa rehetra no toy izany fa ny sasany ihany. Ahitana azy ireo ny ranomasimbe rehetra sy ny ony lehibe sasantsasany. Ankehitriny dia miisa any amin' ny 500 ny karazana antsantsa izay voantsinjara ao amin' ny fianakaviana miisa 35, ankoatry ny fay izay heverina ankehitriny fa karazana antsantsa koa.

Miova eo anelanelan' ny 14 sm hatramin' ny 20 m na mihoatra ny halavan' ny antsantsa. Na dia ngeza indrindra aza ny antsantsa trozona (mihoatra ny 20 m) dia ny planktôna no sakafony izay alainy amin' ny alalan' ny fitantavanana ny ranomasina. Ny ankamaroan' ny antsantsa dia mpihaza ary mihinana ny biby an-dranomasina rehetra. Ahitana azy ireo ny ranomasina rehetra hatrany amin' ny 2 500 m any ambany. Tsy dia ahitana azy ireo firy ny ranomamy, nefa misy karazany afaka miaina an-dranomamy koa, dia ilay atao hoe "antsantsan' i Zambezi" (*Carcharhinus leucas*) sy ny "antsantsan-drenirano" (*Glyphis*).

Misefo amin' ny alalan' ny esasa mivaky dimy hatramin' ny fito ny antsantsa. Ny nifiny dia maniry amin' ny tandahatra maro izay miongotra sy misolo hatranihatrany. Na dia malaza ho masiaka aza ny antsantsa dia karazany dimy ihany no tena mampidi-doza. Ny iray ampahatelon' ny karazana antsantsa dia tandindomim-paharinganana ankehitriny vokatry ny fanaratoana azy tafahoatra, ny famonoana azy ireo, sns.

## Jereo koa

* Antsantsa fotsy
* Antsantsa tigra
* Antsantsa trozona

## Loharano
# Crocus

*Crocus albiflorus*
Ny Crocus dia karazana java-maniry mamony isan-taona ao amin'ny fianakaviana Iridaceae (fianakaviana iris) ahitana karazana zavamaniry 100 eo ho eo izay mitombo avy amin'ny voninkazo. Zavamaniry kely maniry izy ireo, izay mijanona ao ambanin'ny tany ny tahony, izay mitondra voniny fotsy, mavo, volomboasary na volomparasy lehibe ary matory rehefa mamony. Maro no ambolena ho an'ny voninkazo, miseho amin'ny fararano, ririnina, na lohataona. Mikatona ny voninkazo amin'ny alina sy amin'ny toetr'andro manjavozavo. Ny crocus dia fantatra nandritra ny tantara voarakitra, indrindra fa ny loharanon'ny safrona. Ny safrona dia azo avy amin'ny stigma maina an'ny *Crocus sativus*, karazana mamony amin'ny fararano. Sarobidy ho zava-manitra sy loko izy io, ary anisan’ny zava-manitra lafo vidy indrindra eran-tany. Iran no foiben'ny famokarana safrona. Ny crocus dia teratany amin'ny ala, kirihitra ary ahitra manomboka amin'ny haavon'ny ranomasina ka hatrany amin'ny tondra avy any Mediteranea, mamakivaky an'i Afrika Avaratra, afovoany sy atsimon'i Eoropa, ireo nosy Egea, Afovoany Atsinanana ary manerana an'i Azia Afovoany mankany Xinjiang any andrefan'i Shina. Ny crocuses dia azo ampitomboina avy amin'ny voa na avy amin'ny zana-kazo miforona eo amin'ny sakafo, izay mamokatra zavamaniry matotra amin'ny farany. Tonga tany Eorôpa avy any Tiorkia izy ireo tamin’ny taonjato faha-16 ary nanjary sarobidy ho toy ny zavamaniry voninkazo haingon-trano.
# Skôlastika

I Tômasy avy any Akoino, filôzôfa skôlastika (taona 1225-1274)
Ny **skôlastika** na **skôlastisisma** dia ny filôzôfia novolavolaina sy nampianarina tamin' ny Andro Antenatenany tany amin' ny oniversite: mikendry ny hampifanaraka ny filôzôfia grika (indrindra fa ny fampianaran' i Aristôty sy ny an' ny Peripatetisiana) amin' ny teôlôjia kristiana nolovaina tamin' ny Rain' ny Fiangonana sy tamin' i Anselme avy any Cantorbéry. Noho izany dia azo lazaina fa io no filôzôfian' ny Andro Antenatenany.
# Fungi

| Fungi |
| --- |
|  |
| *Fungi* |
| Fanasokajiana ara-tsiansa |
| Fanjakana lehibe: | Eukaryota |
| *Klady*: | Amorphea |
| *Klady*: | Obazoa |
| *Klady*: | Opisthokonta |
| *Klady*: | Holomycota |
| Fanjakana: | Fungi |

Ny Fungi, izay antsoina koa hoe Mycota, dia fanjakana misy zavamananaina eokariôta antsoina matetika hoe "**holatra**". Io fanjakana io dia ahitana zavamananaina isan-karazany, mamondrona holatra bitika, tsy hita maso, tokan-tsela *microfungi* (holatra bitika, leviora) na maro sela (bobongolo), hatramin' ny "holatra lehibe" matetika manana karazana tongotra sy satroka.

Ny ankamaroan' ny fahombiazan' ny *Fungi* teo amin' ny evôlisiôna dia vokatry ny fahamoran' ny fiovaovana endrika ara-pototarazo miaraka amin' ny toetra biôlôjika tena maro isan-karazany, manomboka amin' ny fomba fiainany (fiaraha-miaina sahala amin' ny an' ny savoronala na ny an' ny mikôriza, fiainana katsentsitra mihinana avy amin' ny sela velona, avy amin' ny sela novonoiny, na avy amin' ny sela maty) ka hatramin' ny fivoarany izay misy dingana isan-karazany: sporulation, fitsimohan' ny spôra, fitomboan' ny fitaovam-pitsiriana (miseliôma, fitaovam-pitsirian' ny holatra izay fitambarana hifa maro dia maro), ary ny fananahana tsy mampiasa na mampiasa fitaovam-pananahana (amin' ny alalan' ny fanavahana ny fitaovam-pananagana fananahana, atao hoe spôrôfôra).

Ny fisian' ny rindrin-tsela manodidina ivelany sy ny hobotsela feno ranoka ao amin' ny sesitsela dia mampifanakaiky kokoa azy ireo amin' ny zavamaniry manao fôtôsentezy (*Plantae*) izay nampifandraisina aminy taloha, fa ny vatany (*thale*) foronin-tsela tsy misy fanavahana anjara asa sy ny rindrina peptidô-pôlisakarida ao aminy kosa dia manavaka azy ireo amin' ny zavamaniry. Ny tsy fisian' ny klôrôplasta, famaitso (na klôrôfila) ary tavolo mahatonga azy ireo, toy ny biby (*Animalia*), ho zavamananaina mihinana akoran-javamananaina efa misy rahateo. Noho ireo toetra manokana ireo, tamin' ny taona 1959, ilay Amerikanina Robert Harding Whittaker dia nanasokajy ny holatra ao amin' ny fanjakana misaraka, dia ny *Mycota* na *Mycetes*. Araka ny akora mampiavaka ny fanjakan' ny *Animalia* hita ao amin' ny holatra nandritra ny fandalinana simiôtaksônômika (kitinina, melaninina, bofôteninina, sns) sy ny fanadihadiana ny tandahatra ADN, ny fanasokajiana filôjenetika amin' izao fotoana izao dia mahatonga azy ireo ho akaiky kokoa ny biby, mamorona miaraka amin' izy ireo ny ampahany be amin' ny renifanjakana *Opisthokonta*. Ny mikôlôjia no siansa mandalina ny holatra.

Manodidina ny 120 000 eo ho eo ny karazana *Mycota* voafariparitra hatramin' izao (1 300 karazana vaovao voafariparitra isan-taona), fa ny ankamaroany dia zavamananaina bitika tsy novolena ary ny fanombanan' ny mikôlôga ny isan' izy ireo, miorina indrindrandrindra amin' ny famakafakana ny karazana nofon-tany maro, dia eo anelan' ny 0,5 sy 10 tapitrisa, ny fananana lisitry ny holatra dia haharitra arivo taona maro raha amin' ny hafaingan' ny famariparitana ankehitriny,

## Jereo koa

* Zavamananaina

* Zavamaniry - *Plantae*

* Savoronala
* Volombato
* Holatra
* Biby (*Animalia*)
* *Protista*
* *Chromista*
* Bakteria
# Al-Damiri

|  |
| --- |
|  |
| **Al-Damiri**

|  |
| --- |
|  |

 |
| Ankapobeny |
| **Anarana** | Al-Damiri |
| **Teraka** | 1 Janoary 1344 |
| **Toerana** | *-* |
| **Maty** | 1 Janoary 1405 |
| Fiaviana sy ny andraikitra |
| **Firenena** | Ejipta |
| **Asa :** | * mpahaisiansan-javaboahary
 |
| Fiainana manokana |
|  |

**Al-Damiri** dia mpahaisiansan-javaboahary mizaka ny zom-pirenen'i Ejipta teraka ny 1 Janoary 1344 tao Kairo ary maty ny 1 Janoary 1405 tao Kairo

## Jereo koa

* Biôgrafia

### Rohy ivelany

* Ao amin'i Freebase: