Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Fiainana

Ny **fiainana** dia izay mahasamihafa ireo zavatra mahakojakoja ny tenany (ny zavatra manana aina) sy ireo zavatra izay tsy mahakojakoja ny tenany, satria na efa nitsahatra ny fikojakojana ny tena (maty), na satria zavatra tsy manana aina.

Fizika hahatakatra dia voafaritra famphenana tamin' ny entrôpia (fikorontanana) sy fitombo tamin'ny pitsipitsini ny fiainana. Mampiely fikorontanana raha manjary abo pitsipitsini ny fiainana.

## Tsipelina

Ny zavatra manana aina dia atao hoe "*zavamananaina*".

## Loharano sy fanamarihana
# Tetiandro manara-masoandro

Ny **tetiandro manara-masoandro** dia tetiandro ahitana volana roa ambin' ny folo nefa tsy miankina amin' ny fihodinan' ny Volana amin' ny Tany fa ahitana fampifanandrifiana ny tsingerin-taona amin' ny tsingerim-pihodinan' ny Tany amin' ny Masoandro na amin' ny tsingerin' ny fizaran-taona.

Ao amin' ny tetiandro manara-masoandro dia tsy mifanaraka amin'ny faharetan' ny tsingerim-pihodinan' ny Volana ny iray volana. Ny faharetan' ny iray taona no kendrena hanakaiky indrindra ny tsingerim-pihodinan' ny Tany amin' ny Masoandro izay maharitra 365,242201 andro. Tetiandro manara-masoandro tanteraka ny tetiandro egiptiana sy ny tetiandro joliana ary ny tetiandro gregoriana.

## Ny tetiandro egiptiana

Nisy 365 andro ny iray taona tao amin' ny tetiandro egiptiana sady nitsinjara ho 12 volana (ahitana 30 andro avy) sy 5 andro fanampiny. Nampiasaina nandritra ny 4 500 taona izany tetiandro izany.

## Ny tetiandro joliana

Misy 365,25 andro ny salam-paharetan' ny iray taona ao amin' ny tetiandro joliana nefa nihoatra 3 andro izany isaky ny taonjato 4 raha ampitahaina amin' ny tsingerim-pihodinan' ny Tany amin' ny Masoandro, ka nahatonga ny fihoarana 10 andro eo ho eo tamin' ny taonjato faha-16 izay nitarika ho amin' ny fampiasana ny tetiandro gregôriana tamin' ny fanitsiana azy tamin' ny taona 1582 yamin' ny andron' ny Papa Gregorio XIII.

## Ny tetiandro gregôriana

Ny salam-paharetan' ny taona ao amin' ny tetiandro gregôriana dia misy 365,2425 andro eo ho eo. Na ny tetiandro gregôriana aza dia mbola ahitana elanelana 3 andro amin' ny tsingerim-pihodinan' ny Tany amin' ny Masoandro isaky ny 10 000 taona.

Ny ankamaroan' ny anaram-bolana ao amin' ny tetiandro gregôriana dia anarana nanomezam-boninahitra ny andriamanitry ny Rômana sy ny emperora na kaisara fony izy ireo nanaraka ny paganisma. Na dia lasa kristiana aza i Rôma dia tsy afaka nanova ireo anaram-bolana ireo. Tsy nanova koa iny antokom-pivavahana kristiana na hafa, eny fa na dia ireo tsy te hanan-javatra ifandraisana amin' ny paganisma aza.

## Jereo koa

* Tetiandro manara-bolana

* Tetiandro manara-bolana sy masoandro
# Fizaràn-taona

Sary mihetsika avy amin' ny satelita maneho ny vokatry ny fifandimbiasan' ny fizaran-taona eto ambonin' ny Tany.
Ny **fizaràn-taona** dia fari-potoana ao anatin' ny taona izay ahatsapana tsy fiovana firy eo amin' ny toetrandro (fisian' ny orana na tsia, rivotra mifofofofo na tsia, orampanala na tsia, hazavana sy hafanan' ny masoandro na tsia, sns) izay mifandray amin' ny tsingerim-piainan' ny zavaboary (fitsirin' ny zavamaniry, fiovan-toetran' ny biby, sns). Ampifadraisin' ny olona amin' ny asa fivelomany koa ny fizaran-taona, indrindra ny fambolena sy ny fiompiana.

Tsy mitovy ny isan' ny fizaràn-taona arakaraka ny toetany na ny firenena na ny kolontsain' ny mponina ka ao ny mizara ny taona ho roa (toetany trôpikaly: asara sy asotry), ny mizara azy ho telo, ny mizara azy ho efatra (toetany antonony: lohataona, fahavaratra, fararano, ririnina) ary ny mizara azy ho enina (fizaràn-taona indiana), sns.

## Fizaràn-taona efatra

Raha ahitana fizaran-taona efatra ny taona dia ireto avy izy ireo: ny lohataona, ny fahavaratra, ny fararano ary ny ririnina.

### Ny lohataona

Ny lohataona no fizaràn-taona voalohany amin' ny taona. Manomboka mitsiry avokoa ireo zava-maniry nihintsin-dravina nandritra ny ririnina.

Raha zaraina efatra mitovy ny taona iray ao amin' ny ila-bolantany avaratra dia mahafaoka ny volana Marsa sy Avrily ary Mey ny lohataona fa ao amin' ny ila-bolantany atsimo kosa dia manambatra ny volana Septambra sy Oktobra ary Novambra.

### Ny fahavaratra

Ny fahavaratra dia fizaràn-taona mifanandrify amin' ny vanim-potoana filatsahan' ny orana sy famokarana vokatra sy fambolena.

Raha zaraina efatra mitovy ny taona iray ao amin' ny ila-bolantany avaratra dia mahafaoka ny volana Jona sy Jolay ary Aogositra ny fahavaratra fa ao amin' ny ila-bolantany atsimo kosa dia manambatra ny volana Desambra sy Janoary ary Febroary.

### Ny fararano

Ny fararano no fizaràn-taona manaraka ny fahavaratra. Efa manomboka mihena ny orana amin'io, ka izay no nahatonga io fiantsoana azy io.

Raha zaraina efatra mitovy ny taona iray ao amin 'ny ila-bolantany avaratra dia mahafaoka ny volana Septambra sy Oktobra ary Novambra ny fararano fa ao amin' ny ila-bolantany atsimo kosa dia manambatra ny volana Marsa sy Avrily ary Mey io fizaran-taona io.

### Ny ririnina

Ny ririnina no fizaràn-taona manaraka ny fararano, izay vanim-potoana mangatsiaka; fohy ny andro ary rako-drahona matetika; ianjadian' ny fanala ny hazo ka mihintsan-dravina.

Raha zaraina efatra mitovy ny taona iray ao amin' ny ila-bolantany avaratra dia mahafaoka ny volana Desambra sy Janoary ary Febroary ny ririnina fa ao amin' ny ila-bolantany atsimo kosa dia manambatra ny volana Jona sy Jolay ary Aogositra io fizaran-taona io.
# Tetiandro manara-bolana

Ny **tetiandro manara-bolana** dia tetiandro ahitana volana mitovitovy faharetana amin' ny tsingerim-pihodinan' ny Volana amin' ny Tany (29 na 30 andro) nefa tsy mampifanandrify ny tsingerin-taona amin' ny tsingerim-pihodinan' ny Tany amin' ny Masoandro na amin' ny tsingerin' ny fizaran-taona. 29,5305882 andro ny faharetan' ny tsingerim-pihodinan' ny Volana nefa tsy maitsy misy andro maromaro feno (samy maharitra 24 ora) ny iray volana fa tsy mitovy amin' io isa eo ambony io. Ny tetiandro miozolmana no tetiandro manara-bolana tanteraka.

## Ny volana

Amin' ny ankapobeny dia misy 29 na 30 andro ny iray volana ao amin' ny tetiandro manara-bolana (amin' ny heviny hentitra) sady tsy maintsy miisa 12 ao anatin' ny iray taona.

## Ny taona

Maharitra 354,3670584 andro ny salam-paharetan' ny taona iray ao amin'ny tetiandro manara-bolana, nefa noho ny taona tsirairay izay tokony hisy andro feno dia maharitra 354 na 355 andro izany, izany hoe latsaka 10 na 11 andro raha mitaha amin' ny taona amin' ny tetiandro gregôriana.

## Jereo koa

* Tetiandro manara-bolana sy masoandro

* Tetiandro manara-masoandro