# Eorôpa

Sarin-tanin' i Eorôpa sy ny tany manodidna azy
I **Eorôpa** dia kôntinenta hita manontolo ao amin' ny ila-bolantany avaratra sady manana ny ampahany be amin' ny taniny ao amin' ny ila-bolantany atsinanana, izay voafaritry ny kôntinentan' i Azia avy ao atsinanana, ny Ranomasina Mediteranea avy ao atsimo, ny Ranomasimbe Atlantika sy ny Ranomasin' i Nôrvezy avy ao andrefana, ary ny Ranomasimbe Arktika avy ao avaratra i Eorôpa. Matetika dia zaraina ho faritra efatra i Eorôpa ka ahitana an' i Eorôpa Avaratra, i Eorôpa Andrefana, i Eorôpa Afovoany, i Eorôpa Atsinanana ary i Eorôpa Atsimo.

I Eorôpa eo anivon' izao tontoloo izaoLazaina matetika fa anisan' ny kôntinenta enina misy eto an-tany i Eorôpa. Izy no tapany andrefana amin' i Eorazia na tapany avaratra ao amin' ny kôntinenta Afrô-Eorazia, arakaraka ny fomba fijery. Ny solon' arany dia hoe "Tontolo Tranainy", satria mifanohitra amin' ny "Tontolo Vaovao" (izany hoe i Amerika). Ao Eorôpa dia misy kolontsaina maromaro manana fianjadiana sy lova iraisana. Kôntinenta faharoa kely indrindra eto an-tany i Eorôpa amin' ny lafiny velaran-tany (10,18 tapitrisa km2), na 2 % amin' ny velaran' ny tany maina na 6,8 %n' ny velaran' ny Tany, raha atambatra ao ny velaran' ny ranomasina rehetra. Misy firenena dimampolo ao Eorôpa, ka i Rosia no ngeza indrindra amin' ireo na amin' ny lafiny isan' ny mponina na amin' ny lafiny velaran-tany, ary i Vatikàna no fanjaka kely indrindra amin' ireo, na amin' ny lafiny isan' ny mponina na amin' ny lafiny velaran-tany. I Vatikàna koa no firenena kely indrindra eto an-tany. Araka ny voalazan' ny Firenena Mikambana dia mety hihena 7 % ny tahan' ny isan' ny mponina ao Eorôpa amin' ny taona 2050 raha 25 % izany tamin' ny taona 1900.

Ny Tempolin'i Apollo
Any Eorôpa dia i Grisia Taloha no toerana nahaterahan' ny kolontsaina eorôpeana. Nahazo lanja ny firenena eorôpeana tamin' ny taonjato faha-16, indrindra taorian' ny fiantombohan' ny fanjanahan-tany. Teo anelanelan' ny taonjato faha-16 sy faha-20, ny firenena eorôpeana dia nanana zanatany tany Amerika (indrindra tamin' ny taonjato faha-17 sy faha-18), tao amin' ny ampahany be amin' i Afrika, tao Ôseania, ary tao amin' ny tapany avaratra sy atsimon' i Azia. Ny Ady Lehibe rehetra dia niainga avy ao Eorôpa, ka nampahazo lanja an' i Etazonia sy ny Firaisana Sôvietika teo antenatenan' ny taonjato faha-20. Nandritra ny Ady Mangatsiaka dia nizara roa i Eorôpa: ny faritra andrefana ao amin' ny OTAN sy ny faritra atsinanana tao amin' ny Dinan' i Varsôvia, nampihidy ny Fiaro Vy ("Rideau de Fer" amin' ny teny frantsay).

## Fizaràm-paritra ao Eorôpa

Mizara faritra lehibe dimy i Eorôpa, dia i Eorôpa Andrefana, i Eorôpa Avaratra, i Eorôpa Atsimo, i Eorôpa Afovoany, ary i Eorôpa Atsinanana.

### Eorôpa Andrefana

Faritra mamondrona ny firenena mananana morontsiraka ao amin' ny Ranomasimbe Atlantika i Eorôpa Andrefana. Amin' ny lafiny ara-tantara, i Eorôpa Andrefana dia fikambanan' ny firenena nanana fifandraisana diplômatika tamin' i Etazonia nandritra ny Ady Mangatsiaka, fa naitatra izy mba ho tafiditra ao ny firenena tsy momba ny atsy na ny aroa toa an' i Soisa; manomboka mifafa izany sary izany tamin' ny fanitarana ny Vondrona Eorôpeanina. Ireto avy ny firenena anisan' i Eorôpa Andrefana: i Alemaina, i Aotrisy, i Belzika, i Danemarka, i Espaina, ny Fanjakana Mitambatra, i Finlandy, i Frantsa, i Irlandy, i Islandy, i Italia, i Liektenstaina, i Loksemborga, i Nederlandy, i Nôrvezy, i Pôrtogaly, i Soeda, ary i Soisa.

### Eorôpa Avaratra

I Eorôpa Avaratra dia faritra ao amin' ny tapany avaratra amin' i Eorôpa izay ahitana ny firenena manana kolontsaina sy fiteny skandinaviana (Nôrvezy, Danemarka, Soeda sy Islandy) ary fiteny fenika (Finlandy sy Estônia).

### Eorôpa Atsimo

Faritra ara-jeôgrafia na ara-jeôpôlitika mahafaoka ny ampahany atsimo amin' i Eorôpa i Eorôpa Atsimo. Anisan' izany ny firenena sy fanjakana hita ao amin' ny saikanosy mediteraneana telo (ny Saikanosy Iberika sy ny Saikanosy Italiana ary ny Saikanosy Balkanika). Ireto avy ny firenena ao Eorôpa Atsimo: i Albania, i Andôra, i Bôsnia-Herzegôvina, i Espaina, i Gresy, i Italia, i Krôatia, i Makedônia Avaratra, i Malta, i Môntenegrô, i Pôrtogaly, i San-Marîno, i Serbia, i Slôvenia, ary i Vatikàna.

### Eorôpa Afovoany

Faritra ao Eorôpa eo anelanelan' i Eorôpa Atsinanana sy i Eorôpa Andrefana i Eorôpa Afovoany. Indreto ny firenena azo sokajina ao aminy: i Alemaina, i Aotrisy, i Hongaria, i Pôlônia, ny Repoblika Tseky, i Slôvenia ary i Krôasia. I Krôasia sy i Romania koa tsindraindray dia sokajiana ho anisan' ny firenen' i Eorôpa Afovoany, i Krôasia izay ao amin' ny faritra Balkana.

### Eorôpa Atsinanana

I Eorôpa Atsinanana dia ny faritra atsinanana ao Eorôpa izay faritan' ny tangoron-tendrombohitra Oraly, i Kaokazy, ny Ranomasina Kaspiana, ny Ranomasina Mainty, ny Ranomasina Marmara ary ny Ranomasina Egea avy ao atsinanana.

## Firenena ao Eorôpa

### Firenena eken' ny fianakaviambe iraisam-pirenena

Inty ny lisitry ny firenena sy fanjakana ao Eorôpa izay eken' ny rehetra ny fananany fiandrianana sy fahaleovan-tena:

* Albania - Alemaina - Andôra - Aotrisy - Azerbaijàna (misy ampahany ao Azia) -
* Belzika - Bielôrosia - Bolgaria - Bôsnia-Herzegôvina -
* Danemarka -
* Espaina - Estônia -
* Fanjakana Mitambatra - Finlandy - Frantsa -
* Gibraltara - Grisia (na Gresy) -
* Hôngria (na Hongaria) -
* Irlandy - Islandy - Italia -
* Jeôrjia -
* Kazakstàna (misy mpahany ao Azia) -
* Kipra (na Sipra na Kiprôsy) - Krôatia (na Krôasia) -
* Letônia - Liktenstaina - Litoania - Loksemborga -
* Makedônia Avaratra - Malta - Môldavia - Mônakô - Môntenegrô -
* Nederlandy - Nôrvezy -
* Okraina -
* Pôlônia - Pôrtogaly -
* Romania - Rosia -
* San-Marîno - Serbia - Slôvakia - Slôvenia - Soeda - Soisa -
* Torkia (misy ampahany ao Azia) - Tsekia (na Repoblika Tseky) -
* Vatikàna

### Ny firenena izay mbola misy tsy mankato

Ireto ny firenena ao Eorôpa izay mbola misy tsy mankato ny maha firenena mahaleo tena azy: Abkazia (misy tapany ao Azia) - Karabaga Ambony (misy tapany ao Azia) - Kipra  Avaratra (na Sipra Avaratra) - Kôsôvô - Ôsetia Atsimo - Transnistria

## Vahoaka sy kolontsaina ao Eorôpa

### Ny mponina ao Eorôpa

Ny ankamaroan' ny mponina any Eorôpa amin' izao fotoana izao dia heverina ho teratany any amin' ny fireneny na ny faritra misy azy. Tombanana ho 105 tapitrisa ny fitambaran' ny vahoaka vitsy anisa ao Eorôpa, na 14 % amin' ny Eorôpeana miisa 770 tapitrisa tamin' ny taona 2002 izany. Ny Rosiana, izay miisa 120 tapitrisa eo ho eo, no betsaka indrindra amin' ny Eorôpeana.

### Fiteny

Ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana ny ankamaroan' ny fiteny ao Eorôpa, manarakaraka azy ireo ny fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny finô-ogriana. Ahitana fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny torkika koa ao. Ao Kaokazy dia mitana anjara toerana lehibe ny fianakaviam-piteny abkazô-adigiana, ny fianakaviam-pteny nakô-dagestaniana ary ny fianakaviam-piteny kartveliana.

#### Fiteny indô-eorôpeana

Mitsinjara ho fianakaviam-piteny efatra ny fiteny indô-eorôpeana tenenina ao Eorôpa, dia ny fiteny jermanika (fiteny anglisy, fiteny alemàna, fiteny neerlandey, fiteny soedoà, fiteny danoà, fiteny nôrveziana, sns), ny fiteny rômana (fiteny romaniana, fiteny italiana, fiteny espaniôla, fiteny pôrtogey, fiteny frantsay sns), ny fianakaviam-piteny balta (fiteny litoaniana, fiteny letôna, sns) ary ny fiteny slava (fiteny rosiana, fiteny bielôrosiana, fiteny okrainiana, fiteny tseky, fiteny slôvaka, fiteny pôlôney, fiteny serbô-krôatiana, fiteny bolgariana, fiteny makedôniana, fiteny slôvena, sns), ny fianakaviam-piteny seltika (fiteny ekôsey, fiteny irlandey, fiteny galoà, fiteny bretôna, sns), fiteny manirery (fiteny albaney, fiteny armeniana, fiteny grika vaovao, fiteny rômany).

#### Fiteny tsy indô-eorôpeana

Ampiasain' ny olona monina ao Eorôpa koa ny fiteny maro tsy anisan' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana, dia ny fiteny maro ao amin' ny fianakaviam-piteny kaokaziana, ao amin' ny fianakaviam-piteny oraliana (fiteny hongariana, fiteny finoà, fiteny estôniana, fiteny môldaviana, sns), ao amin' ny fianakaviam-piteny semitika (fiteny maltey), ao amin' ny fianakaviam-piteny torkika (fiteny tiorka, fiteny kazàka, sns) ary ao amin' ny fianakaviam-piteny môngôliana.

## Jereo koa

* Vondrona Eorôpeanina
* Vondrom-poko ao Eorôpa

**Ny kôntinenta Afrika - Azia - Eorôpa - Eorazia - Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo) - Antarktika - Ôseania

**Ny faritra ao Eorôpa Eorôpa Avaratra Atsinanana
* Eorôpa Avaratra Andrefana
* Eorôpa Atsimo Atsinanana
* Eorôpa Atsimo Andrefana