Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Primates

Primates
Ny **Primates** dia filaharana ao amin' ny kilasin' ny biby mampinono (*Mammalia*) izay ahitana ny rajako sy ny gidro ary ny olombelona. Mampiavaka azy ireo ny fananany atidoha somary mivoatra tsara, ny fahitany mivohitra, ary ny fananany tanana afaka mandray sy ankihibe afaka mifanohitra amin' ny rantsan-tanana (na rantsan-tongotra) sisa.

Mihinana zavamaniry sy biby izy ireo amin’ ny ankapobeny, na dia miovaova arakaraka ny karazany aza izany, manomboka amin' ny voankazo sy ravina ka hatramin' ny bibikely. Ny ankamaroan' ny Primates dia miaina ambony hazo, na dia ny sasany aza, toy ny olombelona sy ny gôrila, dia miaina an-tany indrindra. Ny fananahany dia somary miadana, ary vitsy ny zanany indray teraka, fa ny fikarakaran' ny ray aman-dreny no maharitra ela.

Ny Primates dia fantatra amin' ny fitondran-tenany anaty fiarahamonina be pitsiny, matetika voarafitra ho vondrona misy ambaratonga. Mifandray amin' ny alalan' ny feo, ny fihetseika, ny fanetsehany ny tarehiny, ary indraindray aza ny fihetsika an' ohatra.

Misy zana-pilaharana roa lehibe ny Primates: ny Strepsirrhini (toy ny lemiora) sy ny Haplorrhini (toy ny rajako sy ny olombelona). Nivoatra mihoatra ny 60 tapitrisa taona lasa izay ny filaharana Primates, azo inoana fa avy amin' ny biby miaina ambony hazo mpihinana bibikely.

Tena ilaina ny fandalinana ny Primates mba hahatakarana bebe kokoa ny fivoaran' ny faharanitan-tsaina sy ny kolontsaina ary ny fitondran-tenan' ny olombelona.

## Fanasokajiana anatiny

Mizara ho zana-pilaharana roa ny Primates, dia ny Strepsirrhini sy ny Haplorrhini.

### Strepsirrhini

*Lemur catta*
Ny zana-pilaharana Strepsirrhini dia mizara ho zafim-pilaharana telo (Chiromyiformes sy Lemuriformes ary Lorisiformes) izay mizara ho fianakaviana.

#### Chiromyiformes

* *Daubentoniidae*

#### Lemuriformes

* *Cheirogaleidae*
* *Lemuridae*
* *Lepilemuridae*
* *Indriidae*

#### Lorisiformes

* *Galagidae*
* *Lorisidae*

### Haplorrhini

Bônôbô
Ity zana-pilaharana ity dia misy zafim-pilaharana roa (Tarsiiformes sy Simiiformes). Ny Simiformes indray dia mizara ho Platyrrhini sy Catarrhini izay izara ho fianakaviana.

#### Tarsiiformes

* *Tarsiidae*

#### Simiiformes

Platyrrhini

* *Cebidae*
* *Atelidae*
* *Callitrichidae*
* *Pitheciidae*
* *Aotidae*

Catarrhini

* *Cercopithecidae* (Cercopithecoidea)
* *Hylobatidae* (Hominoidea)
* *Hominidae* (Hominoidea)
# Liona

Liona
Lahatsary momba ny liona iray sy ny zanany ao amin'ny Phinda Reserve
Ny **liona** dia karazana ao amin' ny fianakaviana *Felidae* ary mpikambana ao amin'ny biby. Panthera leo ny anarany ara-tsiansa. Mahafantatra indrindra ny hozatry ny hozatry ny fony sy ny fony lalina, fohy, boribory, lohany boribory, sofina boribory ary tadivavarana volo eo amin'ny faran'ny rambony. Izany dia azo atao firaisana ara-nofo; Liona lahy matotra manana mane malaza. Miaraka amin'ny halavan'ny lohany amin'ny-vatana amin'ny 184-208 sm (72-72) dia lehibe noho ny vehivavy amin'ny 160-1818 cm (63-72).

## Jereo koa

* Tigra
* Leôparda
* Jagoara
* Linksa
* Piomà
* Kary
* Saka
# Ginea Vaovao

Ginea Vaovao
I **Ginea Vaovao** dia nosy ao amin' ny vondro-nosy Melanezia, ao Ôseania izay manakaiky ny Ranomasimbe Pasifika ao andrefana, manana velarana mirefy 775 210 km2, ka laharana fahatelo amin' ny nosy be velarana indrindra eto an-tany, aorian' i Aostralia sy i Groenlandy. Atao hoe **Pulau Papua** izy amn' ny teny indôneziana.

Nosy ao avaratr' i Aostralia i Ginea Vaovao, ao atsinanana-atsimo-atsinanan' ny tamba-nosy Môloka sy ao andrefan' i Britaina Vaovao, ao amin' ny faritry ny Ranomasimbe Pasifika atao hoe Melanezia. Ao atsimony ny andilan-dranomasina Tora sy ny Ranomasin' i Arafora, izay manasaraka azy amin' i Aostralia, ao atsinanana ny Ranomasin' ny Sôlômôna sy ny Ranomasin' i Bismarck, ary ao avaratra ny Ranomasimbe Pasifika. Mirefy 2 400 km any ho any ny halavany ary 700 km ny sakany. Misy tandavan-tendrombohitra mitsinjara roa saika mitovy ny atsinanana sy ny andrefana. Ny tany avo indrindra dia mirefy 4 884 m ao amin' ny tendro Puncak Jaya, ao amin' ny tendrombohitra Maoke, ao amin' ny tapany andrefan' io nosy io.

Firenena roa no mizara an' i Ginea Vaovao, dia i Ginea Vaovao Andrefana (izay ahitana faritany indôneziana roa: i Papoazia sy i Papoazia Andrefana), sy ny ampahany lehibe amin' ny fanjakana mahaleo tenan' i Papoazia-Ginea-Vaovao. Miisa 10 tapitrisa any ho any ny mponina ao amin' io nosy lehibe io tamin' ny taona 2014.

## Jereo koa

* Tambanosy Indonezia
# Great Plains

Ny **Great Plains** ("Lemaka Lehibe") dia tany lemaka midadasika dia midadasika any Amerika Avaratra. Eo atsinanan' ny Rocky Mountains no misy an' ilay faritra, ary rakotra tany anirian' ahitra amam-bozaka sy stepa ny ankamaroany. Ireo lemaka ireo dia ilany andrefan' ny Interior Plains, izay ahitana ny lemaka be ahitra eo anelanelan' ny Great Lakes sy i Appalachian Plateau, ary ny fari-tontolo iainan' ny Lemaky ny Taiga sy ny an' ny Lemaka Bôrealy any amin' ny avaratr' i Kanada. Anondroana ny fari-tontolo iainan' ny Great Plains, na koa ny ampahany andrefan' ny Great Plains, ny andian-teny hoe *Great Plains* ("Lemaka Lehibe") na *Western Plains* ("Lemaka Andrefana") koa dia a.

Ny fanjakana sy ny faritany ao amin' ny Great Plains. Mena, ny laharan-jarahasina faha-100 andrefana.
Ny Great Plains dia mamakivaky ny faritra afovoan' i Etazonia sy ny andrefan' i Kanada, izay mahafaoka:

* ny ampahany be na manontolo amin' ny fanjakan' i Kansas, ny fanjakan' i Nebraska, ny fanjakan' i North Dakota ary ny fanjakan' i South Dakota, any Etazonia;
* ny tsinanan' ny fanjakan' i Colorado, ny fanjakan' i Montana, ary ny fanjakan' i Wyoming, any Etazonia;
* Ampahany amin' ny fanjakan' i New Mexico, ny fanjakan' i Oklahoma, ny fanjakan' i Texas, any Etazonia;
* indraindray koa ny faritra andrefana amin' i Iowa, amin' i Minnesota, ary amin' i Missouri, any Etazonia;
* ny ampahany atsimo amin' ny faritanin' i Alberta, amin' ny faritanin' i Saskatchewan ary amin' ny faritanin' i Manitoba, any Kanada.
# Bison amerikanina

Bison amerikanina
Bison amerikanina
Ny **Bison amerikanina** (*Bos bison*, indraindray koa *Bison bison*), antsoina matetika hoe ombidia, dia omby avy any Amerika Avaratra ary biby mampinono an-tanety lehibe indrindra ao amin'ny faritra. Na mahaforona karazana bison (Bison) misaraka miaraka amin'ny Bison eoropeana mitovy aminy izy io dia mampiady hevitra amin'ny fikarohana.
# Paca

Paca
Distribution Paca
Ny **paca** (*Cuniculus paca*) dia karazana biby mpikiky anisan'ny karazana *Cuniculus* ao anatin'ny sokajy *Cuniculidae*

## Endrika

Ny paca, miaraka amin'ny capybara sy ny pacarana, dia iray amin'ireo biby mpikiky lehibe indrindra any Amerika Atsimo. Ny vatany matanjaka dia tena mahavariana, somary mampahatsiahy ny an'ny Kapibara, miavaka amin'ny loha miolikolika, lamosina miolikolika mitovy amin'ny an'ny agoutis, ary rantsana fohy.

## Fizarana

Ny paca dia monina any Amerika Atsimo atsinanan'ny Andes, ary koa any amin'ny faritra tropikaly sy subtropikaly any Amerika Afovoany.

## Fiarovana

Any Brezila, arovana ity biby ity, saingy tsy miraharaha izany ireo olo-malaza ao amin'ny firenena, ka mahatonga azy ho mora lany tamingana.Vao haingana izay, tratra nanendy ireo biby mahantra sy arovana ireo ny filohan'i  Brazila: nahazo sazy an-tranomaizina 15 taona izy.

## Fihazana

Heloka bevava any Brezila ny fihazana biby rehetra (ankoatra ny lambodia). Na izany aza, ireo mpihaza miparitaka manerana ny firenena dia manohy io fomba fanao io ao anatin'ny aloka.

Atao amim-pitandremana sy amim-pitandremana ny fihazana; amin'ny ankapobeny dia mampiasa tetika ny mpihaza mba hanovana ny fahazarany, toy ny famahanana ny biby amin'ny toerana iray mba ho lasa fahazarany, ary avy eo, rehefa mora ny rembiny, dia manomboka ny dingana fisamborana izy ireo. Tsara hotadidina fa tsy ara-dalàna io fomba fanao io ary atao tsy misy fanaraha-maso.

## Fiterahana

Matetika ny paca dia miteraka indray mandeha na indroa isan-taona, ary amin'ny ankamaroan'ny tranga dia miteraka zanaka iray ihany, ary amin'ny tranga tsy fahita firy, mety hiteraka kambana. Eo amin'ny 114 ka hatramin'ny 119 andro (3 volana) eo ho eo ny fe-potoana fitondrana vohoka. Fotoana fitondrana vohoka lava izany.
# Paleobiology Database

Sary sy soratra famantarana ny *Paleobiology Database*
Ny Paleobiology Database (**PBDB** na indraindray **TPDB**) dia angon-drakitra an-tambajotra manome fampahalalana taksinômika sy paleôntôlôjika momba ny fôsilim-biby sy fôsilin-javamaniry. Izy io dia vokatry ny fiaraha-miasa iraisam-pirenena, iraisan' ny taranjam-pikarohana maro samihafa sady ampiantranoin' ny University of Wisconsin-Madison any Etazonia, izay tohanan' ny fandaharan' asa avy amin' ny National Science Foundation any Etazonia ihany koa.
# Fanjakana Inka

Ny **fanjakana Inka** (*Tawantinsuyu*, lit. "faritra efatra miaraka"), fantatra ihany koa amin'ny anarana hoe ny Fanjakana Inka, no fanjakana lehibe indrindra tany Amerika talohan'ny Kolumbiana. Ny foibem-pitantanana, politika ary miaramila ao amin'ny empira dia tao an-tanànan'i Cusco. Ny sivilizasiona Inka dia nipoitra avy any amin'ny havoana peroviana tamin'ny fiandohan'ny taonjato faha-13. Ny tanàna mimanda farany dia resin'ny Espaniola tamin'ny 1572.