Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Fôsily

Ny **fôsily** (avy amin'ny Latina Klasika: *fossilis*, ara-bakiteny "azo tamin'ny fitrohana") dia tavela, fiheverana, na fitadiavana zavamananaina taloha tamin'ny vanim-potoana geolojika taloha.
# Valanorano

Valanorano ambany (an' ny olombelona)
Ny **valanorano** dia taolana itsatohan' ny nify, eo amin' ny fisokafan' ny vava, matetika ampiasaina amin' ny fitanana sy ny fikirakirana ny sakafo. Ny teny hoe "valanorano" koa dia mihatra amin' ny rafitra manontolo mandrafitra ny lanilany ary atao hanokafana sy hanidiana ny vava ary anisan' ny rafi-batan' ny olombelona sy ny ankamaroan' ny biby.
# Tigra

Tigra
Tigra
Ny **tigra** (*Panthera tigris*) no karazana saka mbola be dia be ary mpikambana ao amin'ny karazana *Panthera*. Mankasitraka indrindra amin'ny lokony miendrika maizina amin'ny volom-boasary volontany miaraka amina maivana kokoa. Izy io dia mpihaza tampon-tany, ary ny biby tsy an-kanavaka toy ny serfa sy voromahery.
# Hippopotamidae

Lalomena (*Hippopotamus amphibius*) miangona anaty rano ao amin' ny lohasahan' i Luanga any Zambia.
Ny Hippopotamidae dia fianakaviam-biby mampinono, saika mitovy amin' ny lambo sy ny kisoa, matevin-koditra, miaina tsy lavitra ny toerana misy rano izay ilonany hampihenany ny hafanany. Karazany roa no mbola velona: ny *Hippopotamus amphibius* (karazana fantatra indrindra) sy ny *Hexaprotodon liberiensis*. (lalomena zeny). Manodidina ny efapolo taona eo ho eo ny androm-piainan' izy ireo. Ity fianakaviana ity taloha dia nahitana karazam-biby maro efa lany tamingana ankehitriny. Ny *Hippopotamidae* vondrona iray reny amin' ny *Cetacea* (ahitana ny trozona sy ny lambondriaka na feso sy ny maro hafa).

## Vondron-karazana sy karazana fantatra

### Vondron-karazana

Misy vondron-karazana miisa dimy fantatra.

1. *Hippopotamus* (Linnaeus, 1758) :
2. *Hexaprotodon* (Falconer et Cautley, 1836)
3. *Archaeopotamus*
4. *Choeropsis*
5. *Saotherium*

### Lisitry ny karazana

* *Hippopotamus* (Linnaeus, 1758) :
	+ *Hippopotamus amphibius*
	+ *Hippopotamus antiquus* (karazana lany tamingana)
	+ *Hippopotamus creutzburgi* (karazana lany tamingana)
	+ *Hippopotamus minor* (karazana lany tamingana)
	+ *Hippopotamus meltensis* (karazana lany tamingana)
	+ *Hippopotamus lemerlei* (karazana lany tamingana)
	+ *Hippopotamus laloumena* (karazana lany tamingana)
	+ *Hippopotamus gorgops* (karazana lany tamingana)
	+ *Hippopotamus karumensis* (karazana apetraka vonjimaika ao amin' ilay vondrona, lany tamingana, fôsily)
	+ *Hippopotamus aethiopicus* (karazana apetraka vonjimaika ao amin' ilay vondrona, lany tamingana, fôsily)
	+ *Hippopotamus protamphibius* (karazana apetraka vonjimaika ao amin' ilay vondrona, lany tamingana, fôsily)
	+ *Hippopotamus coryndoni* (karazana apetraka vonjimaika ao amin' ilay vondrona, lany tamingana, fôsily)
	+ *Hippopotamus afarensis* (karazana apetraka vonjimaika ao amin' ilay vondrona, lany tamingana, fôsily, teo aloha napetraka ao amin' ny vondrona *Trilobophorus*)

* *Hexaprotodon* (Falconer sy Cautley, 1836)
	+ *Hexaprotodon palaeindicus* (fôsily)
	+ *Hexaprotodon namadicus* (fôsily) - angamba mitovy amin' ny eo ambony, *H. palaeindicus*
	+ *Hexaprotodon bruneti*
	+ *Hexaprotodon sivalensis* (fôsily)
	+ *Hexaprotodon* sp. (fôsily)
	+ *Hexaprotodon liberiensis* (apetraky ny mpanoratra sasany ao amin' ny vondrona *Choeropsis*)
	+ *Hexaprotodon madagascariensis* (lany tamingana, apetraky ny mpanoratra sasany ao amin' ny vondrona *Choeropsis*)
* *Archaeopotamus* - teo aloha tao amin' ny vondrona *Hexaprotodon*
	+ *Archaeopotamus harvardi* (fôsily)
	+ *Archaeopotamus lothagamensis* (fôsily)
	+ sy karazana iray na roa mbola tsy vokilasyn classées.
* *Choeropsis* (lalomena zeny)
	+ *Choeropsis liberiensis*
	+ *Choeropsis madagascariensis* - (tamin' ny vanim-potoana talohan' ny tantara)
* *Saotherium* - taloha nampidirina tao amin' ny vondrona *Hexaprotodon*
	+ *Saotherium mingoz* (fôsuily)

## Jereo koa

* Lalomena pigmea
* Lalomena mahazatra
* Lalomena malagasy
# Gliosida

Ny vihim-boa sy ny voamadinika dia misy gliosida be dia be.
Ny **gliosida** na **karbôhidrata** dia biomôlekiola misy atôma karbônina (C), hidirôzenina (H) ary ôksizenina (O), mazàna miaraka amin' ny isa atômika 2: 1 (toy ny amin' ny rano) ary avy eo amin' ny raikipohy **C*m*(H2O)*n (izay mety tsy hitovizan' ny *m* na tsia amin' ny *n*).

Ny gliosida na karbôhidrata dia nofaritan' ny *International Union of Pure and Applied Chemistry* (IUPAC) ho kilasin' ny fangaro ôrganika misy vondrona karbônila iray (aldehida na setônina) ary vondrona hidrôksila roa farafahakeliny (-OH). Tafiditra ao anatin' io kilasy io ny akora azo avy amin' ny mônôsakarida amin' ny alalan' ny fanjetsena ny vondrona karbônila, amin' ny alalan' ny fapitoùboana ny ôksizenina ao amin' ny vondrona iray farafahakeliny any amin' ny faran' ny rojo ho lasa asidra karbôksilika na amin' ny fanoloana vondrona hidrôksila iray na maromaro amin' ny atôma hidrôzenina, izay vondrona amino, vondrona tiôla na atôma mitovitony aminy.

LaktôzyNy gliosida dia nomena anarana (ary diso) tamin' ny voalohany hoe hidrata-na karbôna (na karbôhidrata), satria hita fa mety hifanaraka amin' ny môdely C*n*(H2O)*p* ny singa fototra mifangaro mamorona azy. Ilay mpahay simia alemàna Emil Fischer, izay nahazo ny loka Nobel momba ny simia tamin' ny taona 1902, anefa dia nahita fa tsy hidrata ireo haro ireo [satria tsy hita amin' io endrika io ny H2O, misy O tokana sy H roa mifamatotra aminy, toy ny ao amin' ny môlekiolan' ny gliokôzy (etsy anila)], noho izany dia ilaina ny fanovana anarana izay tsy nataon' ny mpiteny anglisy, izay mbola mampiasa ny teny hoe "*carbohydrates*", na mpampiasa ny teny alemana izay mampiasa ny teny hoe "*Kohlenhydrate*".

Amin' ny ankapobeny dia miseho amin' ny endrika kristaly fotsy izy ireo, satria tsy mandray taratra UV, na ny an' ny hazavana hita maso.

Ny gliosida, miaraka amin' ny prôteinina sy ny lipida, dia anisan' ny singa tena ilain' ny zavamananaina sy ny sakafony, satria ireo no anisan' ny mpanelanelana biôlôjika lehibe amin' ny fitahirizana sy fanjifana angovo. Ao amin' ny zavamananaina aotôtrôfa, toy ny zavamaniry, ny siramamy dia avadika ho tavolo (na hidrôetilamidôna) mba ho azo tehirizana. Ao amin' ny zavamananaina heterôtrôfa, toy ny biby, dia voatahiry amin' ny endrika glikôzenina izy ireo ary ampiasaina ho loharanon' angovo amin' ny fiota metabôlika, satria ny fampitomboana ôksizenina ao amin' izy ireo mandritra ny fandevonana ny gliosida dia manome 17 kJ/g eo ho eo araka ny fanadihadiana tao amin' ny baomba kalôrimetrika.

## Jereo koa

* Gliokôzy
* Lipida
* Prôtida
* Prôteinina
# Tsinay

Tsinain' olombelona
Ny **tsinay** dia ampahany amin' ny fantsom-pandevonan-kanina, izay manampy amin' ny fandevonana ny sakafo sy amin' ny fampitana ny otrikaina ho any amin' ny ra sy ny sisa amin' ny vatana. Ity ampahany amin' ny sy fitaovam-pandevonan-kanina ity dia manomboka amin' ny fivoahan' ny vavony ka hatrany amin' ny lavabody.

Ao amin' ny olombelona sy ny ankamaroan' ny biby mampinono dia mizara roa antsoina hoe tsinaikely sy tsinaibe ny tsinay. Io no ampahany amin' ny vatana miantoka ny fampidirana otrikaina avy amin' ny sakafo ho ao amin' ny ra. Ny tsinay salama dia sakana amin' ny mikrôba sasany, saingy azon' ny otrikaina idirana. Izy no toerana misy mikrôba betsaka (mikrôbiôtan' ny tsinay).
# Bertholletia excelsa

Para Nut
Castanheira
Brazil nut
Ny **voanjo Brezila**, fantatra ihany koa amin'ny hoe voanjo Amazoniana (*Bertholletia excelsa*), dia karazana zavamaniry voninkazo ao amin'ny fianakaviana Lecythidaceae. Miely patrana any amin'ny ala mando mafana sy mando manamorona ny Reniranon'i Amazôna sy ny reniranony, ny Rio Negro, any  Brazila izy io. Hita any
 Bolivia,  Però,  Kolombia ary  Venezoela ihany koa izy io. Iray amin'ireo hazo lehibe indrindra ao amin'ny ala mando Amazoniana izy io ary mety hahatratra 50 metatra mahery ny haavony.

## Fampiasana

Tsy avy amin'ny toeram-pambolena ireo voankazo kapsily, fa saika avy amin'ny fijinjana any an'ala avokoa. Alaina avy amin'ny tany izy ireo ary entina any amin'ny toerana fanangonana, maharitra enim-bolana mahery ny fotoam-pijinjana mandritra ny vanim-potoanan'ny orana.

## Tsingerim-piainana

Ny voanjo breziliana latsaka dia atsipin'ny agoutis, izay mihinana ny voany. Koa satria mizara sy mandevina ny sisa tavela tsy lanin'ny agoutis, ireo biby mpikiky ireo dia mitana anjara toerana lehibe amin'ny fiparitahana sy ny fiarovana ny isan'ny voanjo breziliana. Ny voa dia mitsimoka rehefa afaka 12–18 volana, ary ny sasany aza rehefa afaka taona maro. Mora kokoa ny fitsimohan'ny voa raha nesorina ny akorany ivelany mafy, fa ny voa izay mijanona ao anatin'ny voa dia afaka mitsimoka ihany koa.

## Jereo koa
# Marmôta

*Marmota flaviventris*
Ny **marmota** dia eskiora lehibe ao amin'ny karazana *Marmota*, misy karazany 15 mipetraka any Azia, Eoropa ary Amerika Avaratra. Ireo herbivora ireo dia mavitrika mandritra ny fahavaratra, izay matetika hita ao anaty vondrona, fa tsy hita mandritra ny ririnina, rehefa biby mampinono any ambanin'ny tany. Izy ireo no mavesatra indrindra amin'ny fianakavian'ny eskiora.
# Kiantranoantrano

Ny **kiantranoantrano** dia ny fironana hanome tombontsoa ​​​​na toerana ho an' ny havana, ny namana akaiky, ny olona iray fiaviana, ny foko na iray fivavahana, na inona na inona fahaiza-manaony na toetrany, amin' ny asa na sehatra iray. Ireo sehatra ireo dia mety hahitana ny raharaham-barotra, ny pôlitika, ny tontolon' ny oniversite, ny fialamboly, ny fivavahana na ny fikarakarana ny fahasalamana. Mitovitovy amin' ny fizahan-tavan' olona ihany noho izany ny kiantranoantrano.

## Jereo koa

* Kolikoly