Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Biby mpikiky

Biby mpikiky
Ny **biby mpikiky** no biby mampinono isan-karazany, manana nify tsy mitsaha-mitombo, izay tsy maintsy hafoheziny amin' ny alalan' ny fikikisana tsy tapaka. Mamorona filaharana antao amin' ny fomba siantifika hoe Rodentia izy ireo. Ahitana ny 40 % eo ho eo amin' ny karazana biby mampinono rehetra ny biby mpikiky. Izy ireo no mamorona filaharana lehibe indrindra amin' ny biby mampinono, ahitana karazany 2 000 mahery. Hita amin' ny kôntinenta rehetra izy ireo afa-tsy any Antarktika, ary hita amin' ny toeram-ponenana isan-karazany.

Miovaova be ny habeny, manomboka amin' ny santimetatra vitsivitsy ka hatramin' ny mihoatra ny iray metatra. Anisan' ny biby mpikiky fantatra indrindra ny totozy, eskiora sy ny voalavo. Tsy anisany ny ramanavy. Efa tsy ao anisan' ny *Rodentia* ny bitro sy ny bitrodia.

Ny sakafon' izy ireo dia tena isan-karazany, manomboka amin' ny vihy sy voa ka hatramin' ny bibikely ary na dia ny hena aza amin' ny tranga sasany. Afaka miteraka maro dia maro izy ireo, izay manampy amin' ny fahombiazan' ny fivoarany.
# Fanasokajiana ara-tsiansa ny zavamananaina

Ao amin' ny biôlôjia, ny **fanasokajiana ara-tsiansa ny karazana**, izay antsoina koa hoe **fanasokajiana biôlôjika** na **taksônômia**, fandalinana siantifika momba ny anarana sy ny famaritana ary ny fanasokajiana ny vondron-javamananaina mifototra amin' ny toetra iraisana. Ny zavamananaina dia mivondrona ho taksôna, ary ireo vondrona ireo dia omena laharana taksônômika; ny vondrona nomena laharana dia azo atambatra mba hamorona vondrona mitondra laharana ambony kokoa, ka mamorona ambaratonga taksônômika.

Ny laharana lehibe amin' ny fomba fiasa môderina dia ny sehatra, ny fanjakana, ny fisampanana (na fizaràna), ny kilasy, ny filaharana, ny fianakaviana, ny vondron-karazana ary ny karazana. Ilay bôtanista soedoà Carl von Linné no heverina ho mpanorina ny rafitra taksônômika ampiasaina amin' izao fotoana izao, satria namolavola rafitra misy laharana fantatra amin' ny anarana hoe taksônômia n' i Linné, izay novolavolainy mba hanasokajiana ny zavamananaina sy ny anarana binômialy amin' ny fanomezana anarana ny zavamananaina.

Rehefa nandrosoana ny teôria sy ny angona ary ny teknôlôjia famakafakana ny rafitra biôlôjika, ny rafitr' i Linné dia nivoatra ho rafitra fanasokajiana biôlôjika maôderina izay atao hanehoana ny fifandraisana manaraka ny evôlisiôna eo amin' ny zavamananaina, na velona na efa lany tamingana.

## Jereo koa

* Fanasokajiana Klasika
* Fanasokajiana filôjenetika

* Fanasokajian' i Cronquist

* Angiosperm Phylogeny Group
* Fanasokajiana APG
* Fanasokajiana APG II
* Fanasokajiana APG III
* Fanasokajiana APG IV
# Fanjakana (biôlôjia)

*Animalia*
Ny **fanjakana** no ambaratonga ambony indrindra amin' ny fanasokajiana ny zavamananaina ao amin' ny taksônômian' i Carl von Linné (izay manasokajy ny karazan-javamananaina araka ny toetra itoviany). Amin' ny fanasokajiana vao haingana, ny fanjakana dia ambaratonga faharoa, aorian' ny sehatra na empira. Mizara ho fisampananana (na indraindray fizaràna, amin' ny bôtanika), izay antsoina hoe *phylum* amin' ny teny latinina, ny fanjakana tsirairay.

*Archaea*
Ny ambaratonga manan-danja amin' ny fanasokajiana takônômika dia ny tontolo miaina, ny empira na sehatra, ny fanjakana, ny fisampanana (antsoina koa hoe "fizaràna" amin' ny bôtanika), ny kilasy, ny filaharana, ny fianakaviana, ny antoko ary ny karazana.

*Bacteria*
*Protista*
Nisy fanavaozana mampiady hevitra momba ny fanasokajiana natolotr' i Carl Woese tamin' ny taona 1990, rehefa avy nandinika izay toa fahasamihafana lehibe ara-môlekiola eo amin' ny *Bacteria* sy ny *Archaea*, vondrona roa misy zavamananaina prôkariôta. Avy eo dia nanangana rafi-panasokajiana misy sehatra telo i Woese: *Bacteria* sy *Archaea* ary *Eukaryota*, ity sehatra fahatelo ity dia ahitana ny *Plantae* (zavamaniry), ny *Animalia* (biby), ny *Protista* (zavamananaina bitika manana fandaminan-tsela tsotra) ary ny *Fungi* (holatra).

*Chromista*
*Plantae*
*Fungi*
Maneho ny marimaritra iraisana eo amin' ny rafitra klasika misy fanjakana dimy nataon' i Robert Harding Whittaker sy ny rafitra ahitana sehatra telo nataon' i Woese ny fampiasana ny rafitra ahitana fanjakana fito amin' izao fotoana izao. Lasa fenitra amin' ny fandalinana maro io rafitra misy fanjakana fito io izay mizara ny *Prokaryota* ho roa (*Bacteria* sy *Archaea*).

## Jereo koa

* Empira na sehatra
* Fisampanana/Fizaràna
* Kilasy
* Filaharana
* Fianakaviana
* Antoko
* Karazana
# Biby manana hazondamosina

*Vertebrata*
Ny Vertebrata na **biby manana hazondamosina** dia zana-pisampanan' ny *Chordata* ao amin' ny klada *Olfactores* ary miavaka noho ny fananana karana anatiny misy karandoha sy hazondamosina. Izy ireo no mamorona ny ampahany be amin' ny fisampanana *Chordata*, izay ahitana karazana voafariparitra efa ho 70 000 eo ho eo. Amin' izao fotoana izao dia ampidirina ao amin' io zana-pisampanana Vertebrata io ny *Myxinidae* (trondro tsy misy valanorano) na dia tsy manana hazondamosina aza izy ireo.

Ny fihenan' ny isan' ny *Vertebrata* teo anelanelan' ny faran' ny taonjato faha-20 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-21, izay hitan' ny Firenena Mikambana sy ny WWF, dia vokatry ny asan' ny olombelona indrindra. Teo anelanelan' ny taona 1970 sy 2020 dia nihena efa ho 70 % ny tondro planeta velona, ​​izay manara-maso ny mpikambana ao amin' ny karazam-biby manana hazondamosna 4 000 maneran-tany. Maherin' ny 500 ny karazam-biby manana hazondamosina nanjavona teto ambonin' ny tany tamin' ny taonjato faha-20 (mitovy amin' izay niseho nandritra ny 10 000 taona, tsy anisan' izany ny famongorana lehibe).

## Jereo koa

* *Animalia* (fanjakana)
	+ *Bilateria* (zana-panjakana)
		- *Deuterostomia* (reny fisampanana)
			* *Chordata* (fisampanana)
				+ *Vertebrata* (zana-pisampanana)
# Biby mampinono

Biby mampinono 2011
Ny **biby mampinono**, izay atao amin' ny siansa hoe Mammalia, dia kilasin' ny biby manana hazondamosina (*Vertebrata*) miavaka hono izy ireo misy volony (afa-tsy ny biby mampinono sasany miaina an-dranomasina), misy sofina antenatenany ahitana taolana telo, misy neôkôrteksa ary misy fihary ronono, ka ny vavy no mamahana ny zanany amin' ny ronono. Ahitana karazana 6 495 fantatra tamin' ny taona 2018 ny biby mampinono izay, araka ny fanasokajiana ara-tsiansa, dia zaraina amin' ny filaharana 29, fianakaviana 153 ary vondron-karazana saika mahatratra 1 200. Anisan' ny biby mampinono ny olombelona, ny omby, ny saka, ny alika sy ny maro hafa.

Raha ny momba ny kladistika, izay maneho ny tantaran' ny evôlisiôna, ny biby mampinono no hany solontenan' ny Synapsida, vondrona ahitana solontena malaza ao amin' ny biby tsy mpampinono toa ny *Dimetrodon*. Miaraka amin' ny Sauropsida (ahitana ny Reptilia (biby mandady sy mikisaka) sy ny Aves (vorona)), izy ireo no mahaforona ny klada Amniota, ao anatin' ny renikilasy Tetrapoda.

## Jereo koa

* Fampinonoana
* Biby mampinono an-drano
# Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary

Famantarana ny IUCN
Ny **Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary** dia fikambanana iraisan-governelanta natokana ho an' ny fitahirizana sy ny fiarovana ny zavaboary. Atao hoe Union internationale pour la conservation de la nature (**UICN**) izy amin' ny teny frantsay fa International Union for Conservation of Nature (**IUCN**) kosa amin' ny teny anglisy.

Ny tanjony dia ny mitaona sy ny mamporisika ary ny manampy ny fiarahamonina manerana izao tontolo izao, amin' ny fiarovana ny tsy maha azo anombinana sy ny fahasamihafan' ny zavamananaina, ary koa ny miantoka ny haha ara-drariny sy hampaharitra ny fampiasana ny harena voajanahary.

Niorina tamin' ny 5 Ôktôbra 1948 taorian' ny fihaonambe iraisam-pirenena natao tany Fontainebleau, any Frantsa, dia nantsoina hoe Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fiarovana ny Zavaboary (*Union internationale pour la protection de la nature* -- UIPN amin' ny teny frantsay (1948–1956), *International Union for the Protection of Nature* -- IUPN (1948–1956) avy eo *World Conservation Union* -- WCU (1990–2008) amin' ny teny anglisy) izy tany am-boalohany, saingy novana amin' ny anarany ankehitriny izy tamin' ny taona 1956. Any Gland (Soisa) ny foibeny.

Mampivondrona fanjakana sy sampan-draharahan-governemanta maromaro, fikambanana tsy miankina amin' ny governemanta maherin' ny 1 100 ary manam-pahaizana sy mpahay siansa maherin' ny 10 000. Mampiasa olona maherin' ny arivo maneran-tany izy, izay miasa amin' ny tetikasa an-jatony maro. Nanampy firenena mihoatra ny 75 izy amin' ny fanomanana sy ny fampiharana paikady momba ny fiarovana sy ny fahasamihafan' ny zavamananaina.

Ny IUCN dia fantatra indrindra amin' ny fametrahana amin' ny karazan-javamananaina ny satan' ny fikajiana, izay filamatra ao amin' ny vondrom-piarahamonina siantifika, ary avy amin' ireo karazan-javamananaina ireo ny famoahany ny "lisitra menan' ny karazan-javamananana tandindomin-doza". Tsinjarainy ho sokajy fito ihany koa ny faritra arovana.

## Rohy ivelany

* Tranonkala ôfisialy:
# Jibotỳ

|  |
| --- |
|  |
| {{ {{{langue}}} }} |
|  **جمهورية جيبوتي** ar |
|  **Gabuutih Ummuuno** aa |
|  **Jamhuuriyadda Jabuuti** so |
|  |
|  **Repoblikan'i Jibotia ((mg))**  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Antsipirihany) | (Antsipirihany) |

 |
| Teny filamatra *: Unité, Égalité, Paix* |
|  |
| **Teny ofisialy** | frantsay ary arabo somali ary afar (fiteny iraisana) |
| **Renivohitra** | Djibouti ﻿ / ﻿ |
| **Tanàna lehibe indrindra** | Djibouti |
| **Fitondrana sy governemanta**  - Filoha | Repoblika Ismail Omar Guelleh |
| **Velarantany**  - Tontaliny  - Rano (%) | faha 145 23 000 km² Azo tsy raharahiana |
| **Isam-ponina**  - Tontaliny (2010)  - hakitroka | faha 161 833 000 mpo. 21 mpo./km²
{{{1}}} |
| **Anaran'ny mponina** | Jibotianina |
| **Sandam-bola** | Franc Djibouti (`DJF`) |
| **Faritr'ora** | UTC +3 |
| **Hiram-pirenena** | *Tonon-kiran'i Aden Elmi, mozikan'i Abdi Robleh* |
| **Valan-tsehatra internet** |
| **Antso an-tariby** | `+253` |

I **Jibotỳ** na **Repoblikan' i Jibotỳ** dia firenena any Afrika Atsinanana, manana morontsiraka eo amin' ny Ranomasina Mena. Ny anaran-drenivohiny dia Djibouti. Zanatany frantsay taloha, izay nahazo ny fahaleovan-tenany tamin' ny taona 1977 i Jibotỳ. Manana velaran-tany mirefy 23 200 km² izy. Eo amin' ny fidirana ao amin' ny Ranomasina Mena izy, eo anelanelan' i Etiôpia ao andrefana sy i Sômalia (Sômalilandy) ao atsimo. I Eritrea no ao avaratra. Mifanefitra ranomasina amin' i Iemena izy. Ny andilan-dranomasina Bab el-Mandeb no manasaraka azy amin' ny Saikanosin' i Arabia.

Atao hoe جمهورية جيبوتي / *Jībūtī* izy amin' ny teny arabo, fa amin' ny fiteny afara kosa dia *Habuutih Ummuuno*, ary amin' ny fiteny somalỳ dia *Jamhuuriadda Jabuuti*.

Sarin-tanin' i Jiboty
Tamin' ny taona 2010 dia nisy mponina miisa 833 000 tao Jibotỳ, ka ny antsasa-manilan' izany (58 %) no monina ao Djibouti renivohitra. Atao hoe Jibosiana na Jibotiana ny vahoakan' io firenena io.

Ny Afara sy ny Sômaly no vondrom-poko maro an' isa indrindra ao. Miozolmana sonita ny ankabeazan' ny mponina.

Maina ny tanin' i Jibotỳ ka saika tsy hita any ny fambolena. Ny seranan-tsambon' i Djibouti no hany toerana mampiaina ny toekeran' i Jibotỳ.

## Jereo koa

* Vahoaka ao Jiboty

* Fiteny ao Jiboty

**Firenena ao Afrika:**

Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla - Benino - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana - Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia - Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy - Jibotỳ - Kamerona - Kapvera - Kenia - Kômôro - Kôtidivoara - Lezôtô - Liberia - Libia - Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika - Namibia - Nizera - Nizeria - Oganda - Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Repoblikan' i Afrika Afovoany - Repoblikan' i Kôngô - Roanda - Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy - Tanzania - Tôgô - Tonizia - Tsady - Zambia - Zimbaboe

**Kôntinenta eto an-tany Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika
# Eritrea

Sainan' i Eritrea
I Eritrea eo anivon' i Afrika
Sarin-tanin' i Eritrea
I **Eritrea** dia firenena ao Afrika Atsinanana. I Asmara no renivohiny. Ao amin' ny sisin' ny faritry ny Tandrok' i Afrika i Eritrea. Firenena mpifanolo-bodirindrina aminy ao atsimo i Jiboty, ao andrefana i Etiôpia ary ao avaratra i Sodàna. Manana velarana mirefy 117 600 km2 i Eritrea sady misy mponina miisa 6 081 000 tamin' ny taona 2020. Atao hoe Eritreana ny vahoakan' io firenena io.

Atao hoe *Érythrée* i Eritrea amin' ny teny frantsay, *Eritrea* amin' ny teny anglisy, *Irītrīyā* amin' ny teny arabo ary *Értra* amin' ny teny tigrinia.

Lembalemba midadasika hita eo afovoan' ny lemaka teritery amorontsiraka no mandrafitra ny vohon-tanin' i Eritrea, ka mamorona ny tany efitra Danakil izany any atsimo. Ahitana fahasamihafana ny toetany any Eritrea: toetany antonony ny eny amin' ireo lembalemba, tany efitra kosa ny amin' ny faritra manakaiky ny morontsoraka (anisan' ny ambony maneran-tany ny maripana ao amin' ny tany efitr' i Danakil). Tsy dia ahitana renirano na farihy firy ny any.

Niharam-pahavoazana ny toekaren' i Eritrea vokatry ny haintany sy ny adim-panafahana nifanaovany tamin' i Etiôpia nandritra ny telopolo taona. Manana harena an-kibon' ny tany toy ny pôtasy sy ny vy ary ny solitany i Eritrea, ary ahitana volamena koa, nefa nisakantsakana ny fitrandrahana izany ny ady. Mbola miompana amin' ny fambolena sy ny fiompiana ny toekaren' i Eritrea ankehitriny.

Ny Tigrinia (50 %n' ny mponina), ny Tegreana (mihoatra kelin' ny 30 %), ny Afara ary ny Baja no vondrom-poko lehibe indrindra any Eritrea. Be mpanaraka ny fivavahana kristiana sy ny fivavahana silamo. Manodidina ny 80 %n' ny mponina no monina mbanivohitra. Tamin' ny nahazoan' i Eritrea ny fahaleovan-tenany tamin' ny taona 1993 dia nafindra toerana ny ampahany be amin' ny mponina; 500 000 any ho any no nitsoa-ponenanatany Sodàna.

I Italia sy i Britaina Lehibe ary i Etiôpia no nifandimby nanjanaka an' i Eritrea nandritra ny taonjato faha-20. Faritany tao Etiôpia taloha i Eritrea nanomboka tamin' ny taona 1962. Tamin' ny taona 1993 no nahazoany ny fahaleovan-tena taorian' ny tolom-panafahana izay naharitra 35 taona.

## Jereo koa

* Fiteny ao Eritrea

* Vahoaka ao Eritrea

**Firenena ao Afrika:**

Afrika Atsimo - Alzeria - Angôla - Benîno - Borkina Fasô - Borondy - Bôtsoana - Ejipta - Eritrea - Esoatiny (Soazilandy taloha) - Etiôpia - Gabôna - Gambia - Ganà - Ginea - Ginea Bisao - Ginea Ekoatôrialy - Jibotỳ - Kamerona - Kapvera - Kenia - Kômôro - Kôtidivoara - Lezôtô - Liberia - Libia - Madagasikara - Malaoy - Malỳ - Maorisy - Maoritania - Marôka - Môzambika - Namibia - Nizera - Nizeria - Oganda - Repoblika Arabo Saharaoy Demôkratika - Repoblika Demôkratikan' i Kôngô - Repoblikan' i Afrika Afovoany - Repoblikan' i Kôngô - Roanda - Saô Tôme e Prinsipe - Seisely - Senegaly - Siera Leôna - Sodàna - Sodàna Atsimo - Sômalia - Sômalilandy - Tanzania - Tôgô - Tonizia - Tsady - Zambia - Zimbaboe

**Kôntinenta eto an-tany Afrika
* Amerika (Amerika Avaratra - Amerika Atsimo)
* Azia
* Eorôpa
* Ôseania
* Antarktika

|  |
| --- |
|  |
# Integrated Taxonomic Information System

Sary sy soratra famantarana ny ITIS
Ny **Integrated Taxonomic Information System** (**ITIS**) dia fiaraha-miasa amerikana amin' ny sampana federaly natao hanomezana vaovao tsy miovaova sy azo antoka momba ny fanasokajiana ny karazan-javamananaina. Niforona tamin' ny taona 1996 ho vondrona iraisa-masoivoho ao amin' ny governemanta federaly amerikana ny ITIS, izay ahitana sampana federaly amerikana maromaro, ary lasa vondrona iraisam-pirenena ankehitriny, miaraka amin' ny sampana kanadiana sy meksikana mandray anjara.

Miankina amin' ny fikambana-manam-pahaizana manokana momba ny taksônômia ny fahazoana angon-drakitra. Miorina ao amin' ny Smithsonian National Museum of Natural History ny ekipa lehibe misahana ny votoatiny ary omen' ny US Geological Survey (USGS) any Denver ny serivisy IT. Mifantoka indrindra amin' ny karazan-javamananaina any Amerika Avaratra ny ITIS, saingy misy vondrona biôlôjika maro eran-tany ary miara-miasa amin' ny sampana hafa izy io mba hampitombo ny fandrakofana maneran-tany.

## Jereo koa

* *Encyclopedia of Life*
* PlantList
* Wikispecies
* World Register of Marine Species
* Catalogue of Life

## Rohy ivelany

* Tranonkala ôfisialy:
# Catalogue of Life

Ny Catalog of Life (**COL**) dia angon-drakitra momba ny taksônômia mirakitra ny karazan-javamananaina rehetra fantatra, azo jerena amin' ny Internet. Ny tanjon' ity tranokala ity dia ny hanangona vaovao avy amin' ny angon-drakitra an-jatony (ohatra, *FishBase* sy *ITIS*). Izany dia ahafahan' ny *Catalogue of Life* manolotra taksôna efa ho 1 900 000 tamin' ny Septambra 2020. Ny COL dia manangona angona anarana avy amin' ny *ZooBank* ho an' ny anaran' ny biby, avy amin' ny *International Plant Names Index* ho an' ny anaran' ny zavamaniry, ary avy amin' ny *Index Fungorum* ho an' ny anaran' ny holatra.

## Jereo koa

* The Plant List
* Plants of the World Online
* Missouri Botanical Garden
* Pl@ntNet
* National Center for Biotechnology Information

## Rohy ivelany

* Tranonkala: