Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bilis

| Bilis

 |
| --- |
| *Formicidae*  |
|  Semut daging (id)   |
| Rekaman (id)  |
|  bi'   |
| Taksonomi (id)  |
| **Sapsop Lua: callParserFunction: function "Template" was not found.** |
| Famili | **Formicidae**  Latreille, 1809 |
|  |
|  |
| Tata nama (id)  |
| Dinamakan berdasarkan (id)  | pemotongan (id)   |
| Nama zoologis ini berkoordinasi dengan (id)  | Formica  |
| * t
* p
* b
 |

Bilis iyâ arèa sakabbhina *serangga* angghuta famili formicidae, ordo Hymenoptera. Bilis andi’ lebbi ḍâri 12.500 macem (spesies), sè sabâgiyân bânynya’ odi’ è kennangan tropika. Okoran bilis rakèra 0,15-0,3cm. Sabâgiyân bânynya’ bilis èkenal mènangka *serangga* "sosial", kalabân kalompo' sareng sarang-sarangnga sè tartèb andi' angghuta èbuwen bilis bhân kalompo'en. Angghuta kalompo' èbâgi dhâddhi bilis pelako, bilis pajhânten, ban rato bilis. Bisa dhâddhi kèya bâḍâ kalompo' bilis tokang jâgâ. Sittong kalompo' bisa anguwasaè kennengan sè lèbâr kaangghuy anyukong kaodi'ânna rowa kabbhi. sakompolan bilis kadhâng ejhulughi superorganisme polana kompolan-kompolanna bilis rowa abentuk sèttong kesaton.

sanajjen okoran bhâdhânna sè tamaso' kèni', bilis tamaso' kèbân sè palèng kowat è dunnya. bilis lakè' bisa nangngka' berre' lèma' kalè dâri berre' bhadhanna dhibi', bisa èbhandhingaghi sareng ghâjhâ sè coma bisa ngangka' berre' duwâ' kalè dâri berre' bhadhanna dhibi'. bilis coma bisa èsaengi sareng kumbang badak se bisa ngangka' berre' 850 kalè dâri berre' bhadhanna dhibi'.
# Fotografi

kamera
**Fotografi** (bhâsa Inggris, sè asalla dâri oca' Yunani " *phos* ": tera' bân " *graphien*": kaangghuy ngèbâ/nolès) panèka prosès lukisan/nolès ngangghuy cahaya mènangka media. Menangka istilah umum, fotografi artèna proses otabâ cara aghâbây ghâmbâr otabâ foto dâri sèttong objèk kalabân ngarekam pantulan cahaya sè èkennèng objèk è media sè sensitif dâ' cahaya. Alat sè palèng èkennal kaangghuy ngajhâk cahya panèka kamera. Mon ta' andi' tèra', ta' bisa èghâbây foto.

Prinsip fotografi panèka kaangghuy fokus cahaya kalabân bhântowan bias, kalabân cara ghâpanèka ngobbhâr media sè bisa nangkep cahaya. Media sè ampon èobbar kalabân jumlah cahaya sè teppa' bhâkal ngasèllaghi ghâmbâr sè padâ sareng cahaya sè maso' ka media bias (salastarèna èsebbhut lensa).

Kaangghuy ngaollè intensitas cahya sè teppa' ghâbây ghâmbâr, meter cahya èghunaaghi. Saellana pangokoran penerangan akurat, fotografer bisa nyesuaiaghi intensitas cahaya kalabân nyesuaiaghi ISO/ASA (*Kecepatan ISO*), bukaan, bân kecepatan *rana*. Kombinasi ISO, bukaan *,* bân kecepatan *rana* èkennal mènangka eksposur. È jhâman fotografi digital sè filem ta' èghunaaghi polè, kecepatan film sè èmolaè èghunaaghi ampon aoba dâddhi ISO digital. Fotografi samangkèn ampon èkembhângaghi dâddhi gaya odi', hal ka'dinto èmolaè sajjhek munculna èra digital bân perkembangan media sosial.

## Sejarah fotografi

È taon 1614, Angelo Sala aghâdhui nitrat pèrak sè èobbar sonarra arè kalabân kertas sè èbungkus. Hal ka'dinto ènyataaghi è dâlem tolesanna sè èjudhul *Septem Planetarum terrestrium Spagirica recensio*, "Manabi bubuk nitrat pèrak èkennèng sinar mataarè, bhâkal aobâ dâddhi cèlleng akadhi tinta". Temuan kalabân efek sonarra arè panèka èangghep korang aghânḍhu' manfaat sareng para ilmuwan laènna. È taon 1717, Johann Heinrich Schulze, profesor Jèrman sè aghunaaghi bhutol sè aghândhu' nitrat pèrak bân kapor sè ta' èsengaja è semma'na candhila. Camporan panèka aghâbây petteng kalabân bâdâ sè potè bân aghâbây ghâris è bhutol. Ahli kimia, *Carl Wilhelm Scheele* nemmo amonia sè èlarut è dâlem nitrat pèrak tapè benni partikel sè petteng. Temuan panèka mampu aghâbây ghâmbâr nitrat pèrak èstabilaghi, panèka èangghep penemuan ekspèrimen fotografi. Ta' abit saellana taon 1800 Thomas Wedgwood ngajhâk ghâmbâr kalabân kamera obscura. Sayangna, Wedgwood matè è omorra 34 taon è taon 1805. "Boulevard du Temple", daguerreotype sè èghâbây Louis Daguerre è taon 1838, panèka foto pertama sè bâdâ orèng è foto. È taon 1816, Nicéphore Niépce, ngangghuy kertas sè èbungkus nitrat pèrak, berhasil aghâbây foto kalabân kamera kènè'.

## Sombher
# Kocèng

| Kocèng
 Periode Holosen (id)   |
| --- |
|   |
| Rekaman (id)  |
|   |
|  bi'   |
| Panyakè' | alergi kucing (id)   |
|  |
|  |
|  |
| * t
* p
* b
 |

**Kocèng** (Bhâsa Madhurâ: ꦏꦺꦴꦕꦺꦁ) èsebbhut jhughân **kocèng domestik** otabâ **kocèng roma** (nyama ilmiah: *Felis silvestris catus* otabâ *Felis catus*) iyâ jarèya sajennis mamalia karnivora ḍâri kaluwarga *Felidae*. Oca’ “kocèng” biasana noddhu ka “kocèng” sè la ampon èpanotot, tapè bisa jhughân noddhu ka “kocèng raja” akadi’ singa bân harimau sè jhughân tamaso’ jennis kocèng.

Kocèng ampon acampo sareng ka’oḍi’ân manossa palèng enjâ’ molaèn 5.000 taon SM, kalabân ètemmona kerangka kocèng è Pulau Siprus. Molaèn jhâman 3.500 SM, orèng Mesir Kuno ampon aghuna’aghi kocèng ghâbây nyeggha tèkos otabâ kèbân pengerat sè laènna ḍâri lombhung sè nyèmpen hasèl anyèh.

È bâkto rèya, kocèng arèya sala sèttong kèbân obuwân palèng populer è dhunnya. Kocèng sè ghâris katurunanna ècatet sacara resmi sebagai kocèng trah otabâ galur murni (*pure breed*), akadi’ persia, siam, manx, bân sphinx. Kocèng akaḍi’ rèya biasana dibiakkan è kennangan pamalihara’an kèbân resmi. Jumlana kocèng ras ghun coma 1% ḍari sakabbhina kocèng kampong. Kocèng jhughân jennis kèbân obuwân sè bânnya’ èkalèburè amarghâ tèngka lakona sè loco.
# San Marino

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

**San Marino**| **Bendirâ San Marino** | **Lambhâng San Marino** |
| --- | --- |
|  |  |

| Laghu kabhângsahan |
| --- |
| *Inno Nazionale della Repubblica* |
|  |
| Peta lokasi San Marino |
|  |

 |
|  |
| Ibukotta: | Città di San Marino |
| Kamardikaan: | 3 September 301 |
| Wali Kapten: | Denise Bronzetti, Italo Righi (2025) |
| Loas bilajâh: |  61 km²  |
| Penduduk: |  34,232 (2020)  |
| Bhâsa resmi: | Bhâsa Italia |
| Nyama oang | Euro |
| Kode telepon: | +378 |
| Kode Internet: | .sm |

**San Marino** otabâ **Republik San Marino** (bhâsa Italia: *San Marino, Repubblica di San Marino*) panèka sala sèttong naghârâ è Èropa Lao. Ibukotana iyâ arèya kotta Città di San Marino. Naghârâ arèya aengghânan bi' Italia è ḍâjâ, tèmor, lao' bân bârâ' (37 km). Luas wilayahna 61 km², adhâddhiaghi naghârâ ka-190 sè palèng jhembâr è dhunnya. Penduduk naghârâ San Marino bâḍâ 34,232 (2020) orèng bân kapadatan pendudukna 520 orèng per km².

## Galeri

*
* Ghunong Titano
* Guaita, ghunong Titano
*

## Referensi
# Murabithun

**Dinasti Murabithun** (bhâsa Arab: المرابطون) iyâ arèya ḍinasti Muslim Berber sè apusat è Maroko. Dinasti sè èbangun bi' Abdallah bin Yasin è abad ka-11 ḍari bârâ' Maghreb sampè' Al-Andalus. Èbhu kottha Murabithun iyâ arèya Marrakesh, kottha kennengnganna penguasa sè èbangun neng 1062.

## Sombher
# Uzbekistan

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

**Uzbekistan**| **Bendirâ Uzbekistan** | **Lambhâng Uzbekistan** |
| --- | --- |
|  |  |

| Laghu kabhângsahan |
| --- |
| *Serquyosh hur oʻlkam* |
|  |
| Peta lokasi Uzbekistan |
|  |

 |
|  |
| Embu'koṭṭa: | Tashkent |
| Kamardhika'an: | 26 Ḍèsèmber 1991 |
| Presiden (2021): | Shavkat Mirziyoyev |
| Perdana Menteri (2021): | Abdulla Aripov |
| Loas bilajâh: | 448,978 km² |
| Penduduk: | 33,935,763 (2021) |
| Bhâsa resmi: | Bhâsa Uzbek |
| Nyama oang | Som Uzbekistan (UZS) |
| Kode telepon: | +998 |
| Kode Internet: | .uz |

**Uzbekistan** (bhâsa Uzbek: *Oʻzbekiston*) panèka sala sèttong naghârâ è Asia Tengnga. Embu' koṭṭana iyâ arèya Tashkent. Loas bilajâhna iyâ arèya 448,978 km². Pendudukna iyâ arèya 33,935,763 (2021) bân kapadatan pendudukna 80 orèng per km².

## Ghâmbhâr

* Shah-i-Zinda, Samarkand, Uzbekistan Tengnga
* Tashkent
* Ayaz Qala, Uzbekistan Ḍâjâ
* Bukhara, Uzbekistan Lao'

## Referensi
# Putonghua

**Bhâsa Mandarin dâri Republik Rakyat Cina/CinaMandarin Sederhana** otabâ **Putonghua** ( Bhâsa Cina : 普通話) iyâ arèya nyamana bhâsa laèn ghâbây dialek Lao' dâri bhâsa Han sè èkennal mènangka Mandarin samangkèn. **Putonghua** artena **bhâsa umum**, artena bhâsa sè èpahami bânnya' orèng. Hal ka'dinto bisa èpahami polana dialèk Lao' èghunaaghi sareng 80% orèng è Republik Rakyat Cina/Cina amarghâ dialèk ka'dinto èpopuleraghi mènangka bhâsa nasional bân bhâsa resmi pamarènta'an sareng Dinasti Ming bân Qing.
# Shen Kuo

Shen Kuo otabâ Shen Gua (Bhâsa Cina: 沈括; pinyin: Shěn Kuò; Wade–Giles: Shen K'uo) (1031–1095), ègaya Cunzhong (存中) bân nyama samaran Mengqi (satèya biasana èsebbhut Mengxi) Weng (夁拺), ilmuwan, bân negarawan sè odhi' è jaman Dinasti Song (960–1279). Salerana cemerlang è bânnya' bidang bân alako mènangka ahli matematika, astronom, ahli geologi, ahli zoologi, ahli botani, ahli farmakolog, ahli agronomi, ahli arkeolog, ahli etnografer, ahli kartografer, ahli penulis ensiklopedia, jenderal, diplomat, insinyur hidrolik, penemu, kanselir akademi, inspektur negara, ahli musisi, bân musisi. Salerana jhughân mimpin Biro Astronomi è pangadilan Song. È pangadilan, èpon tamaso' fraksi reformis sè èpimpin sareng Kanselir Wang Anshi (1021–1086).

È Dream Pond Essay (夢溪筆談; Mengxi Bitan) taon 1088, Shen panèka orèng sè partama sè ngajhâri kompas jarum magnetik kaangghuy èghunaaghi è navigasi (sè partama èjhârbâ'ghi è Eropa sareng Alexander Neckam è taon 1187). Shen nemmoè konsep lao' sè lerres è bâbâna deklinasi magnet dâ' kutub lao'.Areng-sareng kancana Wei Pu, Shen rèncanana aghâbây peta orbit Bulan bân planet-planet, namong hal ka'dinto èlanglang sareng lawan politikna è pangadilan.Kaangghuy abhânto karya astronomi, Shen Kuo mabângun bola armillary, gnomon, lubang pangamatan, bân nemmoaghi jenis jam aèng anyar. Salerana aghâbây hipotesis geologis tentang pembentukan tana (geomorfologi) èbâdâ'aghi dâri fosil laut, pangataowan tentang erosi tana, bân pengendapan lumpur.Shen Kuo jhughân abhâdâh hipotesis obâ'ân iklim bertahap saamponna ngabâs bambu fosil kuno sè èpangghi'i è bâbâna habitat sè kerrèng bân ta' bisa èkennengnge è jaman Shen. Salerana panèka tokoh sastra pertama è Cina sè nyebbuttaghi aghâdhui dermaga kerrèng kaangghuy mabâli kapal, bân jhughân nolès tentang efektivitas penemuanna kunci pon. Maske Ibn al-Haytham (965–1039) panèka orèng sè partama ngajhâri kamera obscura, Shen panèka orèng sè partama è Cina sè ngalakonè jârèya. Salerana nolès bânnya' tentang mesin cetak sè bisa èghâli sè ètemmoaghi sareng Bi Sheng (990–1051). Ètoro'è tradisi Cina kuno, Shen aghâbây peta relief sè èangghep è bâkto asurvei wilayah perbatasan. Deskripsi mekanisme panah jaman kona ternyata tongkat Yakub, alat sè ta' èkennal è Eropa kantos èjhârbâ'aghi sareng Levi ben Gerson è taon 1321.

## sombher
# Kaligrafi

**Kaligrafi** dâri bhâsah Yunani: καλλι "bhâgus" + γραφος "nolès”) otabâ Seni Khot iyâ arèya seni nolès bhâgus klabân bulpèn bâdi hiasan. Makkè kaligrafi bhâsa Arab tarkenal, kèng bânnyak jughen kaligrafi bhâsah latèn.

## Kaligrafi Islam

Kaligrafi Islam biasah dâri yât-ayât Al-Qur’an. Bentukna cem-macem, kadeng ngangghuy kertas, kadung ngangghuy logam otabâ kolè’. Contonah sè bâdâh è Al Hamra, Spanyol.

### Kaligrafi Islam Kontemporer

Kaligrafi Islam kontemporer iyâ arèya karjâ sè bidâh dâri dâri kaidâ kaligrafi konah. Akembang sanget è media bân acâm-macâm. Madzhab kakdintoh aleppas kabiasaan khot duk-ponduk, pus-kampus akadhi Naskhi, Tsulutsi, Farisi, Diwani, Diwani Jali, Kufi, bân Riq’ah.
Corak kaligrafi Islam Kontemporer èbâgi dâ’ klompok tradisional, igural, ekspresionis, simbolik, bân abstraksionis mutlak.

### Kaligrafi Arab Kajuh

Kaligrafi Arab Kajuh èokèr dâri kajuh; kajuh jâtèh, mahoni bân laènnah. Kaligrafi rèya dâri Jepara. Sè-èssènah ètokèl klabân Ayat Al-Qur’an. Kaligrafi Arab Kajuh kaligrafi Allah Muhammad, Kaligrafi ayat Kursi, Kaligrafi Ayat sèbuh dinar, kaligrafi asmaul husna, bân kaligrafi sorat Al-Qur’an.
# Lao Zi

| Laozi (老子) Li'er (李耳) |
| --- |
| Laozi, èghâmbhâr'aghi mènangka pangarsa Tao. |
| Bhâbbhâr | Li Er (李耳) skt. 570 SM Dinasti Zhou |
| Sèdhâ | skt. 470 SM Dinasti Zhou |
|  |
| Era | kona filsafat |
| Kawasan | Asia Tèmor |
| Aliran | Taoisme |
| Gagasan penting | Wu wei |
|  |

Cèṭa'an:Taoisme

|  |
| --- |
|  |
| * 老子 in seal script (top)
* and regular script (bottom)
 |
| **Honorific** |
| Hanzi: | 老子 |
| Pinyin: | Lǎozǐ |
| Makna harfiah: | * the Old Master
* *or*
* the Old One
 |
|

| Alih aksara |
| --- |
| Mandarin |
| - Hanyu Pinyin: | Lǎozǐ |
| - Tongyong Pinyin: | Lǎo-zǐh |
| - Wade-Giles: | Cèṭa'an:Tone superscript |
| - Romanisasi Yale: | Lǎudž |
| - Gwoyeu Romatzyh: | Laotzyy |
| - Bopomofo: | ㄌㄠˇ   ㄗˇ |
| Min Nan |
| - Romanisasi POJ: | Ló-chú |
| Yue (Kantonis) |
| - Romanisasi Yale: | Lóuhjí |
| - Jyutping: | lou5 zi2 |

 |
| **Personal name** |
| Hanzi: | 李耳 |
|

| Alih aksara |
| --- |
| Mandarin |
| - Hanyu Pinyin: | Lǐ Ěr |
| - Tongyong Pinyin: | Lǐ Ěr |
| - Wade-Giles: | Cèṭa'an:Tone superscript |

 |
| **Nama Jepang** |
| Kanji: | 老子 |
| Hiragana: | ろうし |
| Katakana: | ロウシ |
|

| Alih aksara |
| --- |
| - Revisi: | Rōshi |
| - Kunrei-shiki: | Rousi |

 |

**Lao Tzu** (Pelafalan Tionghoa: [/lao̯ t͡sɨ/], \*ruːʔ \*ʔslɯʔ (Zhengzhang Shangfang)). Aslèra'aghi bhlântèk neng filsafat, sè èkalonta bhinaren panjhumenneng Taoisme (Tionghua: 道教 otabâ 道家) satèya. Parkara kaoḍi'ânna ta' bânnya' sè è caṭet ḍâlem sojhârâ (historis), anèng taksèna Lao Tzu èbhuktè'aghi ḍâlem caṭeṭṭân sojhârâ Tiongkok, Shiji.

Anot kètab Shiji, *Lǎo Zi* asma' aslèna Lier (李耳; pinyin: LĭĚr), asma' sopanna Boyang (伯阳) bân nyama almarhum kahormatânna *Dan* (聃). Bâḍâ sagolongan sarjana ngoca' Boyang dan Dan iyâ arèya nyama sopanna. Lǎo Zǐ (570-470 SM), è lahèrraghi è Propènsi Ku(苦县), Chuguo (楚国), satèya è kennal klabân Propènsi Henan. Lǎo Zǐ aropaaghi katowa pustakawan Chuguo è jhâman dinasti Zhou, è masa jabatânna, Lǎo Zǐ bânnya' ollè manpaat kalabân maca pan-bârâmpan kètab sartana cathethân historis, saèngghâ Lǎo Zǐ ollè keluasân kennengngan.

Kalontana Lǎo Zǐ salambhâr dhâdghâ ka Kong Hu Cu. Mènorot cateṭṭân Zhuangzi, Kong Hu Cu toman atemmo kalabân Laozi ka'angghuy mènta pangajhârân tentang kesopanan. Bâḍâ lukisân sè adhâsar kèsa arèya. Manorot cathethân arèya, è parkèra'aghi bahwa Kong Hu Cu omorra lebbi ngodâ korang lebbi 20 taon katèmbhâng Lǎo Zǐ. Menurut Zhuangzi, Kong Hu Cu atemmo kalabân Lǎo Zǐ pertamana è bâkto omor 17 bân omor 34, bân atemmo polè katello kalèna è Xiangyi (相邑) sarta bâkto omor 51 bân 66.

## Galèri

*
* Lao Zi bân paḍâruyya ḍâlem lukisan *Gunseondo-byeong* (群仙圖屛), karya Kim Hong-do.