# Andhâru

Andhâru katèla' ḍâri lokasi Atacama Large Millimeter Array (ALMA)
**Andhâru** otabâ **mètèor** kalabân bâttra èkalonta mènangka **bintang ghâgghâr**, engghi panèka lampet mellong ḍâri bhârâng kèni' (ampona mètèoroid) sè malangè atmosfer Bhumi, samarèna èbullâ' kangsè' amarang polana ngonjhep kalabân molekul abâng è atmosfer aṭṭasan, arèpta lampet mellong lèbât paghuliânna sè santa' bân ampona kalabân ḍukkalan matèrial amarang è buḍina. Tekka' andhâru katon ghun èbuân soko anjhungnga ḍâri Bhumi, andhâru ampona kateddhiân è mèsosfer è ka'anjhungan pandhâliân 76 to 100 km (250,000 to 330,000 ft).Oca' ḍhâsar *andhâru* panèka ḍhimèn ghun èkangertè mènangka bola apoy, ḍhinèng oca' *mèteor* apènangkan ḍâri tapsèla Yunani Kona *meteōros*, ajhârbâ "tèngghi è bâng-abâng"..

Juta'an andhâru apokpara è atmosfer Bhumi bâng-sèbâng arè. Kaèbbhâ'an mètèoroid sè nemma'aghi andhâru pata aokoran sabutèran beddhi, panèka ampona aokoran milimèter otabâ akèni'an. Okoran mètèoroid kèngèng èrèna ḍâri massa bân dènsitassa, sè ḍâ' bhungkassa kèngèng èkrèna alèngghâ taratasan andhâru sè èkasèghâr neng atmosfer aṭṭasan.

Andhâru kèngèng arobâ ojhân andhâru, sè ngangghâl nalèka Bhumi nerapas lèr-èlèran puing sè èdhina komèt (bintang ngallè), otabâ mènangka andhâru sè "srabi" otabâ "sporadis" sè ta' akaè'an kalabân èlèran puing manca angkasa atamtoan. Kaèbbhâ'ân andhâru sè penasṭè panèka lastarè èsèghâr, asegghudhân èsèghâr masyarakat umum bân kateppa'an, kanèng kalabân laka detail ḍâmon orbit mètèoroid sè nyèrka andhâru lajhu kèngèng ècagher (èkrèna). Santa'na atmosfèrik andhâru abhâḍhi ḍâri ghuli Bhumi alènglèngè Mata'arè kalabân santa' apata 30 km/s (67,000 mph), santa'na orbit mètèoroid, bân parèghi gravitasi Bhumi.

Andhâru bibidhân ngaton nalèka anjhungnga pata 75 to 120 km (47 to 75 mi) è aṭṭas Bhumi. Ghâpanèka ampona lajjhâr nalèka anjhungnga 50 to 95 kilometres (31 to 59 mi). Andhâru aghâḍhui ra-ngara nalèka saèket persèn ka'angghuy aghâdukan kalabân Bhumi nalèka abân arè (otabâ para' abân). Kanèng, menḍâng andhâru èsèghâri è malem arè, nalèka pettengnga mènang'aghi objèk sè arabângan abhâḍhi katèla'. Ka'angghuy bhârâng kalabân okoran mèlaghis ḍâri 10 cm (3.9 in) kantos pa-snapa mèter, visibilitas (katèla'an) andhâru èghumantong bi' tekanan ram atmosfèr (bennè ghisèkan) sè mabullâ' mètèoroid kangsè' amellong bân ngarèpta lampat gas abennès sarta partikel mètèoroid sè aghâlânjhâr. Gas panèka ngalebbhu matèrial mètèoroid sè ngowa' bân gas atmosfèr sè ngabullâ' nalèka mètèoroid naratasè atmosfer. Kaèbbhâ'ân andhâru mellok nalèkana sittong deṭṭik.

## Sojhârâ

Lambâ' è masyarakat, andhâru (Jhâbâ: ndaru) èangghâp ghi' akaè'an sareng tahayyul pacobhiân (panoghu, erro, cobhâ sè ngaton'aghi dhibi'na), mara banaspati, *pulung*, bân *kemamang*, sè atemma nongghrâ'ân (tora kabhâghusân) otabâ jhurbhâlâ (tora kajhubâ'ân). Dhinèng è dhunnya bârâ', mètèorit ta' kaonang kèya mènangka pokpara astronomi kantos kabidhân abad kapèng-19. lambâ'na, è dhunnya Bârâ', bhârâng panèka ètangghâ' mènangka pokpara atmosfèr, mara kèlap, bân ta' èkaè'aghi kalabân dhungngèng parkara bâto sè ghâgghâr ḍâri langngi'. Nalèka taon 1807, profèsor kimia pènangkan Universitas Yale, Benjamin Silliman, aghumantè sittong mètèorit sè ghâgghâr è Weston, Connecticut. Silliman pa-jhupa kalamon andhâru ka'dissa' apènangkan manca angkasa, kanèng andhâru ta' malèbur bânnya' ghumantè astronom kajhâbhâ bhârât andhâru spektakuler nalèka Novèmber 1833.

## Andhâru tèra'

Rekaman kamèra dari mètèor Chelyabinsk sè ngalèbâtè Oblast Chelyabinsk, Rusia nalèka 15 Fèbruari 2013. Objèk panèka èrèna'aghi aghâḍhui diamèter Cèṭa'an:Measurement converter bilân ghi' ta' ngalebbhui atmosfèr.
Andhâru tèra' (bhâsa Inḍonèsia: *meteor terang*, Ènggris: fireball), èngghi panèka mètèor sè atèra'an ètèmbhâng ampona bân kèngèng katèla' tekka'na è abân arè. International Astronomical Union (IAU) apèyarsa'aghi *fireball* mènangka "andhâru sè atèra'an ètèmbhâng planèt sè emma bhâi" (*magnitudo semu* −4 otabâ arajâ'ân).

Andhâru tèra' kalabân magnitudo katon −14 otabâ atèra'an panèka èolok bolides. IAU ta' aghâḍhui pèyarsa rosmi ka'angghuy "bolide" bân bâttrana ngangghâp istilah panèka asinonim (alarca') kalabân "andhâru tèra'". Astronom segghut ngangghuy "bolide" ghâbây ngolok andhâru tèra' sè mèlaghis katar, otamana sè leddhu' ḍâlem andhâru aing burst. ampo èolok mènangka andhâru tèra' sè leddhu'. Istilah (andhika) panèka kèya kennèng aroju' ḍâ' andhâru tèra' sè nyèrka sowara sè kennèng èkaèḍing. Nalèka pongkas abad ka-20, "bolide" kèya èmèḍi' ka'angghuy ngolok bhârâng apa bingkas sè abhitè Bhumi bân leddhu', ta' kalabân ngarèna komposisina (astèroid otabâ komèt). Kata *bolide* apènangkan Yunani βολίς (*bolis*) sè kennèng ajhârbhâ *misil* otabâ *kèlapan sonar*. Kalamon magnitudo bolide nungghâi −17 otabâ atèra'an, arowa èolok superbolide.

Bâḍâ sakunè' pokpara andhâru tèra' sè malebbhui atmosfèr Bhumi bân temolè kalowar polè; panèka èolok Earth-grazing fireballs. Ḍiring pokpara samaghâs ka'dissa' kateḍḍiân è abân arè è aṭṭas Amèrika Dâjâ nalèka taon 1972 (The Great Daylight 1972 Fireball). Pokpara rangrang laènna èngghi panèka meteor procession, sè ka'emma andhâru bhâncar abhâḍhi bhâng-ghumbhângan andhâru tèra' sè ablessat para' sajhijhir kalabân rangas Bhumi.

Sèbâng taon, ghunghung andhâru tèra' sè ècatet bi' American Meteor Society jumbhu ngaongghâ. Èrèna bâḍâ mèlaghis dari 500.000 fireball per taon, kanèng sacaṭo rajâ ta' kadètèksi (kalaca') serrèna apokpara è aṭṭas tasè' otabâ nalèka abân arè. European Fireball Network bân NASA All-sky Fireball Network nga*dètèksi* kaḍhik ngalaca' èbbhâ'ân andhâru tèra'.

## Parèghi