Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Vatikan

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

**Vatikan**| **Bendirâ Vatikan** | **Lambhâng San Vatikan** |
| --- | --- |
|  |  |

| Laghu kabhângsahan |
| --- |
| *Inno e Marcia Pontificale* |
|  |
| Peta lokasi Vatikan |
|  |

 |
|  |
| Ibukotta: | Vatikan |
| Kamardikaan: | 11 Fèbruwari 1929 |
| Paus: | Leo XIV |
| Loas bilajâh: |  0,5 km²  |
| Penduduk: |  864 (2019)  |
| Bhâsa resmi: | Bhâsa Italia, Bhâsa Latin |
| Nyama oang | Euro |
| Kode telepon: | +379 |
| Kode Internet: | .va |

**Vatikan** otabâ **Kotta Vatikan** (bhâsa Italia: *Vaticano, Città del Vaticano*) panèka sala sèttong naghârâ è Èropa Lao. Naghârâ arèya aengghânan bi' kotta Roma (Italia) è ḍâjâ, tèmor, lao' bân bârâ' (1 km). Luas wilayahna 0,5 km², adhâddhiaghi naghârâ ka-194 sè palèng jhembâr è dhunnya. Penduduk naghârâ Vatikan bâḍâ 864 (2019) orèng bân kapadatan pendudukna 1877 orèng per km².

## Galeri

*
*
*
*

## Referensi
# Sumber Daya Alam

**Sumber daya alam** (sè serrèng èsingkep SDA) panèka hal sè bâdâ è alam sè bisa èghunaaghi kaangghuy notobi kabhutowan manossa. È dâlem hal panèka bânnè namong komponen biotik, akadhi kèbân, tombuwân, bân mikroorganisme, namong jhughân komponen abiotik, akadhi minyak bumi, gas alam, bânnya' macem logam, aèng, bân tana. Inovasi teknologi, kamajuan peradabhân bân populasi manossa, bân revolusi industri ampon mabâli manossa dâ' èra eksploitasi sumber daya alam saèngghâ pasokanna terros noro' toron, khusussa è abad sè tapongkor. Sumber daya alam akadhi Indonesia, Brasil, Kongo, Maroko, bân pan-bârâmpan naghârâ è Timur Tengah aghâdhui kekayaan alam sè cè' bânnya'na, baik biologis maupun non-biologis. Contona, naghara-naghara è Timur Tengah andi' cadangan gas alam sè èangghep sapartello' dâri cadangan è ḍhunnya bân Maroko dhibi' andi' cadangan senyawa fosfat sè èangghep satengnga dâri sè bâdâ è bhumè. Namong, arta dâri sumber daya alam panèka serrèng ta' èsèsuaikan sareng perkembangan ekonomi è naghara-naghara panèka.

## Sombher
# Panangghâlân Hijriyâ

Panangghâlân Hijriyâ otabâ Panangghâlân Islam iyâ arèya panangghâlân sè bâḍâna èmolaè sejjhegghâ kakhâlifahan Umar bin Khattab bân taon sè kapèng sèttong iyâ arèya èbâkto Nabi Muhammad hijrâ ḍâri Mekka ka Madina neng taon 622 Masèhi.

Neng pan-brâmpan naghârâ sè bânnya' orèng Islamma, Panangghâlân Hijriyâ èghunaaghi kèya mènangka sistem panangghâlân kaoḍiân rè-saarèna. Panangghâlân Islam ètongna ngangghuy perèdaran bulân, mon panangghâlân biasa (Panangghâlân Masèhi) ngangghuy perèdaran mataarè.

## Sajhârâ

Panentoân èmola'na arè bân tangghâl neng pangghâlân hijriyâ bidhâ kalabhân Panangghâlân Masèhi. Neng sistem Panangghâlân Masèhi, arè bân tangghâl èmolaè neng jhâm 00.00 tengnga malâm èbâkto jèyâ. Coma neng sistem Panangghâlân Hijriyâ, arè bân tangghâl èmolaè bâkto compettâ arè èkennengngan jèyâ otabâ bilâ maso' bâkto magrib.
# Kaju

**Kaju** jârèya bâgiyân bhungka otabâ cangka bân ranca’ bu-tombuwân sè ghâli polana ngalamè lignifikasi (pakajuwân).

Kaju èghuna’aghi ghâbây acem-macem kaparlowan, molaèn ḍâri amassa’, ka’angghuy parabhut (mèjâ, korsè), bahan bangunan (labâng, jenḍèla, rangka ata’), bahan dhâlubâng, bân ghi’ bânnya’ sè laèna. Kaju jhughân bisa èghuna’aghi ka’angghuy hiasân roma tangghâ, pakantoran, bân laènna.

Sebbâb kabentu’na kaju jârèya ḍâri akumulasi sèlulosa bân lignin sè bâḍâ neng ḍinḍing sèl acem-macem jaringan neng bhungka.

Èlmo kaju (*wood science*) angajhâraghi acem-macem aspèk klasifikasi kaju bân sifat-sifat kimia, fisika, bân mèkanika kaju ḍâlem salèbârrâ kondisi penanganan.

Pan-bârâmpan macem kaju èpèlè karana sifatta sè ta' tembus aèng, isolator, bân ghâmpang èbentu'.

## Sajjhârâ

Tatombuwân sè akaju bâḍâ neng alam rakèra awwâla taon 395 sampè’ 400 juta taon lambâ’. Manossa la’aghuna’aghi kaju ghâbây acem-macem kaparlowan kabiḍ èbuwân taon, otamana ka’angghuy bahan bakar bân bahan konstruksi ka’angghuy aghâbây roma bân senjata jhughân ghâbây bahan baku industri (kaḍi’ kos-bhungkos bân dhâlubâng). Kaju bisa èkaghâbây conto sajjhârâ mengenai kondisi iklim bân cuaca è bâkto ka’-bhungka’an kasebbhut tombu kalabân cem-macemma jarak antar sello’na partombuwân.
# Ghâncaran

**Ghâncaran** iyâ arèya karjâ sastra sè aropa carètansè èpaḍâpa' bgangghuy narasi. Panolèsanna ghâncaran mapolong monolog bân Dialog.[1] Sè ngarang carètana mamaso'aghi hasèlla pèkkèranna ka pèkkèranna tokoh. Carana maḍâpa' gagasanna èlakonè èbakto para tokoh ngalakonè Dialog. Secara umum, ghâncaran èbâgi dhâddhi ghâncaran sastra bân ghâncaran non sastra. Ghâncaran non sastra aropa karjâ tolès ilmiah akadhi laporan penelitian, makalah, otabâ artikel. Ghâncaran sastra èbâgi polè dhâddhi ghâncaran fiksi bân ghâncaran nok fiksi. Sè tamaso' ghâncaran fiksi iyâ arèya dungngèng, carèta panḍâ', bân novel. Sè tamaso' ghâncaran non fiksi iyâ arèya biografi, autobiografi, bân èsai.[2]

## Ciri khas

Ciri otama ḍâri ghâncaran iyâ arèya agghuyânna ca'-oca' sè ta' ngabâssaghi pola irama otabâ sajak. Ghâncaran anḍi' sèpat aberri' sesuatu bân ghun pèra' nga'anḍi' sakonè' nilai sastra. Pemaparanna ghâncaran bisa èkoca' mènangka karjâ sastra manabi è ḍâlemma bâḍâ pan-bârâmpan peristiwa, pengenalan tokoh bân penggunaan fiksi. Lalakon è ḍâlem sèttong kesatuan ruang bân bâkto dhaddhi torana dhâddhina peristiwa. Kabâḍâ'ân ruang bân bâkto tal bisa èsèbbhut mènangka peristiwa mon taḍâ' tindakan è ḍâlemma. Sabbhân kadhâddhiyân/peristiwa lako alibattaghi tokoh è ḍâlemma. Peristiwa-peristiwa sè ella dhâddhi secara aurutan bân ros-terrosan aropa'aghi hasèl ḍâri tindakanna tokoh. Tokoh-tokoh bân peristiwa sè ècarèta'aghi è ḍâlem prosa sèpaddhâ fiktif. Ghâncaran èsampè'aghi ta' mengutamakan agghuyânna unsur-unsur kabhâghusânna puisi.

## Jenis-jenis Ghâncaran

Ghâncaran biasana èbâgi dhâddhi lèma jenis:

* Ghâncaran naratif
* Ghâncaran deskriptif
* Ghâncaran eksposisi
* Ghâncaran argumentatif
* Ghâncaran persuasi

## Prosa lama

Ghâncaran lama aropa'aghi karjâ sastra sè ta' ngaollè pangaro ḍâri sastra otabâ kabhudhâjâ'ân Bârâ'. Sabellunna masyarakat kennal ka tolèsan, penyampaian ghâncara lama èlakonè kalabân aghuna'aghi lèsan. Agghuyânna tolèsan pas èpakennal selama sebbaranna aghâma bân kabhudhâjâ'ân Islam ka Inḍonèsia. Masyarakat aps molaè menyampaikan prosa kalabân media tolèsan. Ghâncaran lama rèya sè ngawalè sastra Inḍonèsia bân akembangngaghi karjâ sastra laènna. Sèpat ḍâri ghâncaran lama iyâ arèya nga'anḍi' imajinasi bân carètana apusat ḍâ' istana. Carana nolès ghâncaran biyasana anonim, bentuk èssèna ta' aobâ serta ètojjhuwâghi ka'angghuy aberri' pangajhârân. Ghâncaran lama bisa èsajukan ḍḍlem bentuk dungngèng, hikayat, otabâ tambo.

## Referensi

1. Kosasih, E. (2008). *Apresiasi Sastra Indonesia* (PDF). Jakarta: Nobel Edumedia. ISBN 978-602-8219-57-0.
2. Ahyar, Juni (2019). *Apa Itu Sastra: Jenis-Jenis Karya Sastra dan Bagaimanakah Cara Menulis dan Mengapresiasi Sastra* (PDF). Sleman: Deepublish. hlm. 235. ISBN 978-623-02-0145-5.