Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Biologi

Sel biologis, orotan dâri nomer sèttong: Nucleolus, Nucleus, Ribosome, Vesicle, Rough endoplasmic reticulum, Golgi apparatus, Cytoskeleton, Smooth endoplasmic reticulum, Mitochondrion, Vacuole, Cytoplasm, Lysosome bân Centriole
**Biologi** panèka èlmo parkara kaoḍi'ân. Asal oca' biologi iyâ arèya ḍâri bhâsa Yunani: *bios* ("oḍi'") bân *logos* ("lambhâng", "èlmo"). Cakobhân èlmo panèka cè' loassa bân ngalèpotè sadhâjana aspèk makhluk oḍi' otabâ organisme, dhâddhi tamaso' botani, zoologi jhughân mikrobiologi bân èn-laènna.

## Sajara

Èlmo biologi panèka awâlla dhâddhi èlmo mandiri molaè ahèr abaḍ XVII bân awwâl abaḍ XVIII. Neng Indonesia, èlmo panèka lambâ' kalonta klabân nyama èlmo hayat (ḍâri bhâsa Arab) sè artèna èlmo kaoḍi'ân.

## Cakobhân

Cakobhân èlmo biologi panèka gaḍhuwan cabang-cabang sè bânnya', bisa atosan. Biologi panèka saongghuna asalla ḍâri èlmo alam (*natural sciences*) sè eyajhâri sareng ahli èlmo-èlmo alamiah (naturalis). Semangkèn, biologi dhâddhi èlmo sè manḍiri, artèna gaḍhuwan perangkat analisis bân konsep-konsep ilmiah sè khusus bân kowat, otamana sa'amponna panemowan mikroskop bân tombhânga dogma *generatio spontanea* sareng konsèp *omne vivum ex vivo*.

Konsep evolusi, pewarisan sifat (hereditas), bân penemowan DNA mènangka bahan genetik jhughân ngèrèng mamacu parkembangan biologi secara pesat bân ngaselaghi cabang-cabang biologi sè anyar.
# Biokimia

**Biokimia** otabâ **kimia hayati** , iyâ arèya èlmo sè ajhâr dâ' prosès-prosès kimia sè kadhâddhiyân è bhâdhân bân akaè' sareng organisme odi'. Mènangka bagiyânna èlmo biologi bân kimia, biokimia bisa èbâgi dâddhi tello' bagiyân: biologi struktural, ènzimologi, bân mètabolisme. È dhâlem pan-bârâmpan dhâsa'an sè tapongkor è abad ke-20, biokimia ampon abhasèl ajellassaghi prosès kaodhi'ân lèbât tello' bagiyânna èlmo panèka. Para' sakabbhina bagiyânna èlmo kaodhi'an ètemmoè bân èkembhângaghi lèbât metodologi bân penelitian biokimia.

## Sajhârâ

menorot sè èmaksod sè palèng komprèhènsif, biokimia bisa èangghep mènangka pangajhârân parkara komponèn bân komposisi mahlok odhi' bân cara biokimia masèttong adâddi bhângon kaodhi'ân. Dhâlem artè panèka, jhâjhârbâ'ân biokimia amolaè ḍâri jhâman Yunani Kuno. Namong, biokimia mènangka bâgiyân èlmo ilmiah sè khusus èmolaè kèra-kèra abad ke-19, otabâ sabellunna, taghântong ḍâri bâgiyân biokimia sè èfokusaghi. Bâdâ sè ngoca' jhâ' biokimia mogghin èmolaè kalabân pangetemmonan molekul ènzim sè dhâ'-adhâ', diastase (samangkèn èsebbhut amilase), è taon 1833 sareng Anselme Payen, è bâkto sè laèn nganggep dèmonstrasi Eduard Buchner parkara prosès biokimia sè dhâ'-adhâ' sè sèlè', èngghi panèka fèrmèntasi alkohol è ḍâlem sarè sè bhibhâs sèl è taon 1897 mènangka tandhâ kalahèran biokimia.

Nyama "biokimia" panèka èghâbây dâri papolongan biologi bân kimia. È taon 1877, Felix Hoppe-Seyler aghunaaghi nyama (biochemie è bhâsa Jèrman) mènangka paḍâ artèna kimia fisiologis ḍâlem oca' pamokka' èdisi dhâ'-adhâ' Zeitschrift für Physiologische Chemie (Jurnal Kimia Fisiologis) è bâkto èsaranaghi ka'angghuy maddek lembâghâ sè èkhususaghi ka'angghuy bagiyân penelitian panèka. Ahli kimia Jèrman Carl Neuberg serrèng èsebbhut sè aghâbây oca' panèka è taon 1903, samantara è bâkto bâdâ sè laèn mabhunga/ngormat ka Franz Hofmeister.

## Rèfèrènsi
# Tèngka

Tèngka èngghi panèka serangkaian kalakoan sè èlakoni sareng orèng, organisme, sistem, otabâ èntitas ghâbâyân ḍâlem hubunganna kalabân abâ' dhibi'na otabâ lingkunganna, sè tamaso' sistem otabâ organisme laèn è seddhi'in bân jhughân lingkungan fisik (matè). Tèngka èngghi panèka rèspons sè èkomputasi ḍâri sistem otabâ organisme ka samacâmma rangsangan otabâ input, baik è ḍâlem otabâ lowar, saḍar otabâ bhunten, èjhârbâ'aghi otabâ èsèmpen, bân èkaterroè otabâ ta' èkaterroè.

Èghâdhui perspektif informatika tèngka, tèngka kadhâddhiyân ḍâri aktor, operasi, interaksi, bân sèpat tèngka. Tèngka bisa èrèprèsèntasiaghi mènangka vektor tèngka.

## Moḍèl

### Biologi

Maske bâḍâ pan-bârâmpan sè ta' sapakat tentang cara ngartè'è tèngka secara tepat ḍâlem kontèks biologis, sèttong interpretasi umum mènorot meta-analisis literatur ilmiah nyataaghi jhâ' "tèngka èngghi panèka rèspon sè terkoordinasi secara internal ḍâri sakabbhinah organisme sè oḍi' (individu otabâ kelompok) ka rangsangan internal bân/otabâ eksternal".

Definisi tèngka sè lebbi jhârna', bisa èberlakuaghi ghâbây tombuwân bân organisme laènna, mirip sareng konsep plastisitas fenotipik. Tèngka èjhârbâ'aghi mènangka rèspons ka sèttong kadhâddhiyân otabâ obâ'ân lingkungan è salanjhângnga massa oḍi'in orèng, bhidhâ sareng obâ'ân fisiologis otabâ biokimia laènna sè terjadi lebbi ghâncang, bân ta' tamaso' obâ'ân sè aropaaghi hasèl ḍâri perkembangan (ontogeni).

Tèngka bisa asèpat kèbâ'ân ḍâri lahèr otabâ èajgâri ḍâri lingkungan.

Tèngka bisa èangghâp mènangka kalakoan napaah bhei ḍâri suatu organisme sè ngobâ hubunganna kalabân lingkungan. Tèngka aberri'kaloaran ḍâri organisme ka lingkungan.

### Tèngkana manossa

Tèngka sè èkalako sareng manossa èparcajâ èpangaro sareng sistem endokrin bân sistem saraf. Paleng bânnya' èparcajâ jhâ' kompleksitas ḍâlem tèngka suatu organisme ahubungan kalabân kompleksitas sistem sarafna. Umumma, organisme kalabân sistem saraf sè lebbi kompleks aghâdhui kapasitas sè lebbi rajâ kaangghuy ajhâr rèspon anyar bân kalabân cara ghâpanèka adaptasi kalabân kalakoanna.

### Tèngkana kebân

Etologi panèka pangajhârân ilmiah bân objektif tentang tèngkana kebân, biasana kalabân fokus ḍâ' tèngka ḍâlem kabâḍâân alami, bân ngabâs tèngka mènangka sèpat adaptif evolusioner. Behaviorisme panèka istilah sè jhughân aghâmbhâraghi pangajhârân ilmiah bân objektif tentang tèngkana kebân, biasana amaksoḍ ḍâ' rèspons sè bisa èokor dlḍâ' rangsangan otabâ rèspon tèngka sè èlatih è ḍâlem kontèks laboratorium, tanpa penekanan khosos ka adaptivitas evolusioner.

## Sombher
# Geografi

**Geografi** panèka èlmo sè ahubungan klabân kennengngan è bhumè bân jhughân hubungan lokasi sè èmaksoḍ kalabân kabâḍâ'âân fisik bân manossa è attas parmuka'an bhumè. Oca' geografi panèka asalla ḍâri bhâsa Yunani panèka *gê* ("bhumè") bân *graphein* ("nolès", otabâ "ajellasaghi").

Geografi arèya bannya' ahubungan kalabân kartografi otabâ èlmo petta bân kadhâddhiyân-kadhâddhiyân è lokasi sè èmaksod.

## Tengale jhughân

* Fakta geografi dunynya
* Penjelajah dunynya

## Pranala loar

* Badan Koordinasi Survei bân Pametaan Nasional (Bakosurtanal) Diarsipkan 2008-12-10 di Wayback Machine.
* Lembaga Antariksa bân Panerbangan Nasional (Lapan) Diarsipkan 2011-04-21 di Wayback Machine.
* Badan Meteorologi bân Geofisika (BMG) Diarsipkan 2004-04-29 di Wayback Machine.
* Buana Katulistiwa (BK) Lembaga Aplikasi Geografi Indonesia Diarsipkan 2003-11-28 di Wayback Machine.
* Geografiana - Situs Geografi Populer Indonesia Diarsipkan 2023-06-07 di Wayback Machine.
# Dinasti Song

Peta Dinasti Song
**Dinasti Song** (960-1279 M) panèka era kamajuan bân kamajuan sè signifikan è dâlem sejarah Cina, èbâgi dâddhi Song Utara (960-1127) bân Song Lao' (1127-1279), sè èkennal polana inovasi teknologi (akadhih pèssè kertas bân bubuk mesiu), pasar ekonomi sè èberka', sastra, sastra, Filsafat Neo-Konfusianisme), birokrasi sè canggih, bân pambangunan angkatan laut permanen, sabellunna èkala' sareng Mongol.

Dinasti Song nyatuaghi bân aghâbây Cina mènangka karajaan sè palèng sogi, palèng maju sacara teknologi, bân palèng bânnya' pendudukna è bumè. Populasi Cina èpadhâddhi duwâ' kale è abad ke-10 bân ke-11. Pertumbuhan panèka èpèyara sareng èpabhâjheng pertanian padi è Cina tengnga bân lao', èpaḍâpa'aghina kultivar padi sè èmolaè dâri Asia Lao' bân Tenggara (Vietnam), bân produksi pangan sè lebbi. Sensus Song Lao' nyathet populasi ra-kèra 50 juta orèng. Angka panèka èbandhingaghi sareng populasi Cina è bâkto dinasti Han bân Tang. Angka panèka èghâli dâri Duwâ' Polo Empa' Sejarah (Bhâsa Cina: 二十四史). Namong, èparkiraaghi jhâ' Northern Song andi' populasi ra-kèra 100 juta orèng.[6] Pertumbuhan penduduk sè dramatis panèka madhateng revolusi ekonomi è Cina pramodern. Populasi sè ètambâi panèka aghâbây penurunan bertahap peran pamarèntah pusat dâlem ngator ekonomi pasar. Populasi sè bânnya' panèka jhughân nambai pentingna bangsawan sè lebbi rèndah dâlem ngator tingkatan administrasi pamarèntah sè lebbi rèndah. Maske Dinasti Song ampon kaèlangan kontrol dâri kennengngan kalahiran budaya Cina sè èpusataghi è sekitar Songay Konèng, ekonomi Dinasti Song ta' robbhu polana 60 persen penduduk Cina odi' è wilayah Song Lao' bân sebagian besar wilayahna panèka tana pertanian sè produktif.

Kaodhi'an sosial è bâkto Dinasti Song cè' èghâdhui. Elit sosial akompol kaangghuy pamer bân adagang karya seni sè berharga, orèng-orèng akompol è festival umum bân klub swasta, bân kottah-kottah andi' kennengngan hiburan sè èghâdhui. Penyebaran pangataowan bân sastra èpèyara sareng perbaikan tèknik percetakan woodblock sè bâdâ bân penemuan tipe sè bisa èghâli è abad ke-11. Teknologi pra-modern, elmo, filsafat, matematika, bân teknik èberka'i è jaman Dinasti Song. Maske lembaga-lembaga akadhi ujian dinas sipil ampon bâdâ molaè Dinasti Sui, lembaga-lembaga kasebbhut dhâddhi lebbi èkennal è jaman Song. Arèya faktor otama dâlem parbâliân dâri elit aristokrat dâ' elit birokrat.

## Sombher
# Abad Ngatengnga

| Abad Ngatengnga |
| --- |
| Ra-kèra taon 500 – 1500 M |
| Gambaran perumpamaan orèng sè nabur sè bâdâ è Alkitab, kaca patri karya seni è sala sèttong candhela Katedral Canterbury, sekitar taon 1175–1180 |
| Termasuk | * dâ adâ'na Abad Ngatenga
* konco' Abad Ngatenga
* dhibudhi Abad Ngatenga
 |
| Peristiwa penting | * Runtuhnya Kekaisaran Romawi Barat
* Penyebaran Islam
* Perjanjian Verdun
* Skisma Timur–Barat
* Perang Salib
* Magna Carta
* Perang Seratus Tahun
* Maut Hitam
* Jatuhnya Konstantinopel
* Penjelajahan Amerika Utara
 |
| **Kronologi**

|  |  |
| --- | --- |
| * Abad Kuno
* Akhir Abad Kuno
 | * Awal Zaman Modern
* Renaisans
* Abad Penjelajahan Samudra

 |

 |

**Abad Ngatengnga** panèka periode sè èmolaè sekitar taon 500 M bân èsambhât sekitar taon 1500 M. Èngghi panèka segmen kaduwâ' dâri pembagian tradisional sejarah Eropa dâ' jaman Kuno, Tengnga, bân Modern. Perkembangan poko' è bâkto panèka tamaso' dominasi sektor pertanian è dâlem ekonomi, eksploitasi petani, komunikasi antar wilayah sè lambat, pentingna hubungan pribadi è dâlem struktur kakobâsa'an, bân kerajinan negara sè lemma'. Periode panèka kadhâddhiyân èbâgi dâddhi Abad Pertengahan Awal, Abad Pertengahan Tèngghi, bân Abad Pertengahan Akhir. Istilah alternatif ghâbây Abad Pertengahan Awal panèka Abad Petteng.

Kristenisasi, sè èmolaè è akhir jaman kuno, èterrossaghi kantos abad pertengahan awal. Migrasi-migrasi panèka puncakna è dâlem bubarna Kekaisaran Romawi Bârâ' bân munculna karajaan-karajaan anyar. È Eropa pasca-Romawi, èkorangè pajek, pembiayaan tentara lèbât hibah tana, bân asimilasi peradaban Romawi Akhir kalabân tradisi para penjajah èdokumentasikan kalabân beccè'. Kekaisaran Romawi Tèmor pagghun kowat, namong kadaulatanna è attas Timur Tengah bân Afrika Lao' èlang polana tentara Muslim è abad ke-7. Maske Karolingian Frankish berhasil aghâdhui polè bânnya' sisa-sisa Kekaisaran Romawi Bârâ' è awal abad ke-9, naghara Karolingian ghâncang èbuwang dâddhi karajaan saingan, sè saterrossa èbuwang dâddhi kadipaten bân kepanglimaan otonom.

Migrasi bân invasi è abad ke-4 bân ke-5 aganggu jaringan perdagangan è sekitar Mediterania. Barang-barang Afrika, sè ta' maso' polè ka Eropa, èmolaè èlang dâri pasar è pedalaman, bân è abad ke-7 namong èsediaaghi è pan-bârâmpan kottah akadhi Roma otabâ Napoli. E aher abad ke-7, polana penaklukan Muslim, barang-barang Afrika ta' èsediaaghi polè è Eropa Bârâ'. Panggantian barang manca ghâbây barang domestik dhâddhi umum è sabâbhân bekas koloni Romawi è Abad Pertengahan Awal, khusussa è tana sè ta' bâdâ è paseser Mediterania, akadhi Gaul lao' otabâ Inggris. Barang manca sè èsebbhut è dâlem catatan tolesan biasana barang mewah.

## Sombher
# Arkèa

| Arkèa |
| --- |
| Scientific classification |

**Arkèa** otabâ Archaea panèka domain dâri mikroorganisme sel tongghâl. Archaea panèka prokariota, kelompok mikroba sè ta' andi' inti bân organel sè èbetessè membran . Asalla, arkèa èklasifikasiaghi mènangka baktèri bân ènyamaè **archaebacteria** (è karajaan Archaebacteria), namong klasifikasi panèka ta' èghunaaghi polè.

Sel-sel archaeal aghâdhui sifat-sifat unik sè èpèsahaghi dâri duwâ' domain kaodhi'ân laènna, Bakteri bân Eukariota. Arkèa èbâgi dâddhi pan-bârâmpan filum. Klasifikasi panèka malarat polana sabâgiyân bânnya' arkèa ghi' ta' èisolasi è laboratorium bân namong èurut dâri sampel sè èkala' dâri lingkungan.

Archaea bân bakteri umumna padâ dâlem bhâdhân bân bângon, sanajjân bâdâ sè andi' bângon sè cè' anèna, akadhi sel-sel sè rata bân persegi lanjhâng *Haloquadratum walsbyi*. Namong è antarana archaea bân bakteri bâdâ sèdepâdâmorfologis, archaea andi' gen bân pan-bârâmpan jalur metabolisme sè lebbi mirip sareng eukariota, khusussa enzim sè terlibat dâlem transkripsi bân translasi. Sala sèttong aspek unik dâri biokimia archaeal panèka ketergantunganna dâ' lipid eter è membran selna. Archaea aghunaaghi bânnya' sombher energi dâri eukariota, molaè dâri senyawa organik akadhi ghulâh, amonia, ion logam, otabâ gas hidrogèn. Archaea sè tahan buje (Haloarchaea) aghâdhui sonarra mata'arè mènangka sombher ènèrgi, è bâkto *spesies* archaea laènna mabâli karbon ; namong, bânnè akadhi tombuwân bân *cyanobacteria*, tadâ' archaea sè aghuna'aghi kaduwâ' cara. Archaea abâli aseksual kalabân fisi biner, fragmentasi, otabâ tunas. Bhân-sabbhân bakteri bân eukariota, tadâ' *spesies* archaeal sè èkennal aghâbây endospora. Archaea sè partama èobservasi panèka extremophiles, sè odi' è lingkungan sè ekstrim, akadhi sombher aèng panas bân tasè' asin sè ta' andi' organisme laènna. Kekuatan alat dèteksi molèkuler sè ètambâi ampon bisah ètemmoè archaea è para' sadhâjâna habitat, è antarana tana, tasè', bân lahan sè becca . Jumlanah panèka bânnya' è tasè', bân plankton archaea bisaos sala sèttong kalompo' organisme sè palèng bânnya' è planèt panèka.

## Sombher
# Koman

Koman|  |
| Carèta oḍi' |
|  |

**Koman** (nyama ilmiah: Bacteria) panèka sala sèttong kalompo' mikroorganisme asèl sèttong sè èbâgi ka tingkatan domain. Asareng kalabân domain Arkèa, koman ègolongaghi mènangka prokariota. Sèl koman ngaghungè bhângon sè spesifik, contona akadhi bola, batang, otabâ spiral, sè biasana okoranna pan-saponaoan mikromèter. Koman panèka sala sèttong bhângon kaoḍi'ân sè ḍâ'-aḍâ' muncul sareng samangkèn ngânnângngè sabâgiyân bânnya'  habitat è Bhumi. Koman bisa oḍi' è tana, aèng, mata aèng panas sè cèlo', limbah radioaktif, sampè'  jhughân è kerak bhumè. Koman jhughân abhânto hubungan simbiosis kalabân tombuwân sareng kebân. Kabânnya'an Koman ghi' ta' èkaonèngè karakterra, sareng namong sekitar 27 persen filum koman sè ngaghungè spèsiès sè bisa ètanem è laboratorium. Pangajhârân tentang koman èsebbhut kalabân baktèriologi, sala sèttong cabang mikrobiologi.

Kabânynya'an sakabbhina kebân aghântong ḍâ' koman kaangghuy oḍi'na polana coma koman sareng pan-bârâmpan arkea sè ngaghungè gèn sareng enzim sè parlo kaangghuy aghâbây vitamin B12. Vitamin panèka èkaollè sareng kebân lèbât rantai dhâ'ârân otabâ èhasèlaghi sareng mikroorganisme sè oḍi' è ḍâlem sistem pencernaanna. Bâḍâ ra-kèra 40 juta sèl koman è ḍâlem sèttong gram tana sarenf sèttong juta sèl koman è ḍâlem sèttong mililiter aèng tabâr. Manabi ètong-bitong sakabbhina, kabânynya'an, bâḍâ ra-kèra 4-6 x 1030 koman sareng arkea è Bhumè, sè abhângon biomassa sè namong èlampa'aghi sareng tombuwân. Koman aghâdhui peran penting ḍâlem siklus nutrisi, contona, ḍâlem proses nalè'è nitrogen ḍâri atmosfer sarenf ḍèkomposisi mayyit. È komunitas organisme è sekitar vèntilasi hidrotèrmal sareng vèntilasi cellep, Koman ekstremofil nyadhiyaaghi nutrisi sè èparloaghi kaangghuy ajâgâ kaoḍi'ân kalabân ngobâ senyawa larut, akadhi hidrogèn sulfida sareng mètana, dhâddhi kakowatan otabâ ènergi.

Ka manossa sarebf sabâgiyân bânnya' kebân, koman palèng bânnya' è saluran pencernaan. Kolè' jhughân èkènnèngngè sampè' èpadhâddhi roma sarenf bânnya' koman. Kabânnya'an koman è ḍâlem bhâdhâan ta' bahaya polana bhâdhâ èjâgâ sareng sistem kekebalan. Salaèn panèka, bânnya' koman sè aparèng manpaat, khusussa mènangka bâgiyân ḍâri flora usus. Namong, bâḍâ saponapa spesies bakteri sè asèpat patogenik panèka aghâbây panyakèt infèksi, è antarana kolera, sifilis, gonore, antraks, kusta, sareng pes. Panyakèt koman sè palèng bânnya' matè'è panèka è infeksi saluran pernapasan. Tuberkulosis mate'è ra-kèra ḍuwâ' juta orèng sataon, kabânnya'an kadhâddhiyân è Afrika Sub-Sahara. Antibiotik èghunaaghi kaangghuy ngobatè infèksi koman tor jhughân èghunaaghi è pertanèan, sè aghâbây resistensi antibiotik dhâddhi masalah sè pagghun tombu. È industri, koman aghâdhui perran penting ḍâlem pengolahan aèng limbah sareng penguraian tumpahan mènnya', proḍuksi kèju sareng yogurt lèbât fèrmèntasi, pemurnian emmas, palaḍium, tembaga, sareng logam laènna è sektor pertambangan, sarta è biotèknologi, akadhi proḍuksi antibiotik sareng bahan kimia laènna.

## Sombher
# Protista

**Protista** èngghi panèka mikroorganisme èukariotik sè bânnè kèbân, tombuwân, otabâ jamur. Bâḍâ sè ampon èkelompo'aghi dhâddhi sèttong karajaan sè èsebbhut protista, nangèng samangkèn ta' èjâgâ polè.
 Pangangghuyânna ghi' èghuna'aghi ka'angghuy kapentèngan kajiyan èkologi bân morfologi bâgi sadhâjâ organisme èukariotik sè aghâdhuwi sèl tongghâl sè oḍi' mandiri otabâ, manabi abentu' koloni, areng-sareng nangèng ta' nojjhuaghi perbhidhâ'ân dhâddhi jaringan dhâ-bhidhâ.
Ḍâri paddhu pamandhengngan taksonomi, kalompo' panèka èdhingghâllaghi sabâb parafiletik. Organisme è ḍâlem Protista ta' aghâdhuwi kapaḍâ'ân, kajhâbhâ pangalompo'an sè ghâmpang—sè sèl tongghâl otabâ multisel tanpa jaringan. Protista odi' è para' sadhâjâ kennengngan sè aghândhu' aèng. Kabânnya'an angghuta protista asalla ḍâri protozoa bân alga. Bânnya' protista, akadhi algae, panèka fotosintetik bân produsèn utama sè pentèng ḍâlem èkosistem, khusussa è tasè' mènangka bâgiyân ḍâri plankton. Protista laènna, akadhi Kinetoplastids bân Apicomplexa, panèka panyakèt sè lojâ bâgi manossa, akadhi malaria bân trypanosomiasis.

## Sajhârâ Pangalompo'an Protista

1. È taon 1830-an, Protista lu-ghâllu èusullaghi ka'angghuy èpèsa ḍâri mahlok oḍi' laènna, sareng ahli biologi Jèrman Georg A. Goldfuss sè aghâbây istila *Protozoa* sè tamaso' Ciliata bân Coral.
2. È taon 1845, sè ngèrèng Goldfuss ngembângngaghi sopajâ maso' sadhâjâ kèbân sèl sèttong akadhi Foraminifera bân Ameba.
3. È awwâl taon 1860-an, istila *Protoctista* mènangka katègori kalompo' lu-ghâllu èusullaghi sareng John Hogg, sè nganggep jhâ' protista jhughân kodhu tamaso' ponapa sè èsebbhut kèbân bân tombuwân primitif sèl sèttong. Salèrana ngatè'è Protoctista mènangka kingdom sè kapèng empa' sa'amponna tombuwân, kèbân, bân mineral.
4. Saterrossa kingdom mineral èbuwang sareng Ernst Haeckel, èpanèngghâlè tombuwân, kèbân bân protista.
5. È taon 1938, Herbert Copeland mabâliyaghi klasifikasi Hogg. Mènorot èpon, "Protoctista" saccara harfiah artèna "mahlok oḍi' sè lu-ghâllu". Salèrana nola' istila *protista* Haeckel karana tamaso' mikroba ta' aghâdhuwi inti akadhi Bakteri, sabâtara istila *protoctista* ta' tamaso'. Sabhâlighâ, *protoktista* tamaso'èukariota kalabân inti sèl akadhi diatom, alga ijo bân fungi.
6. Parombhâkan rajâ sareng Copeland panèka kamodiyân dhâddhi ḍhâsar ḍâri klasifikasi Whittaker sè namong abâgi Protoctista dâddhi Protista bân Fungi. Kingdom Protista saterrossa èghuna'aghi mènangka pambhidhâ antara prokariota sè tamaso' ḍâlem kingdom Monera, bân mikroorganisme eukariotik sè èpamaso' ḍâlem artè Protista Whittaker.
7. Sistem lèma' kingdom tahan kantos ètemmoè filogenetika molekuler è akhèr abad ka-20, sabâb èjellasaghi jhâ' protista bân monera ta' aghâdhuwi sambhungan (bânnè kalompo' monofiletik).
8. È taon 2004, Cavalier-Smith neptepaghi sistem ennem kingdom aḍhâsar ḍâri molekuler, ultrastruktur, bân paleontologis

## Sombher
# Virus

**Virus** otabâ **badi** ènghi panèka mikroorganisme patogèn sè pèra' bisa arèplikasi è ḍâlem sèl sabâb virus ta' aghâdhuwi pakakas sèlulèr ka'angghuy aghâbây dhibi'. Sadhâjâ bentu' kaoḍi'an, bisa ècapo' virus, molaè ḍâri kèbân, tombuwân, kantos baktèri bân arkèa. Istila *virus* biyasana èghuna'aghi ka'angghuy nyebbhut macemma virus sè nginfèksi sèl-sèl èukariota, tapè virus sè nginfèksi sèl prokariota (akadhi baktèri bân arkèa) èkennal mènangka baktèriofag. Kabâḍâ'ân virus lu-ghâlluna èkaonèngè lèbât tolèsan ilmiya Dmitri Ivanovsky è taon 1892 sè ngoray patogèn non-baktèri sè nginfèksi tanemman bhâko bân panemmowan virus mosaik bhâko sareng Martinus Beiherinck è taon 1898.
 Kantos taon 2019, lebbi ḍâri 6.000 spèsiès virus ampon èjhârbhâ'aghi kalabân rinci ḍâri total juta'an jennis virus è wilajâ Virus ètemmo è para' sadhâjâna èkosistem è bhumè bân aropa'aghi èntitas biologis sè palèng bânnya' jumblana. Èlmo sè ajhâr tantang virus èkennal mènangka virologi, sèttong subspèsialisasi mikrobiologi.

Bâkto è infèksi, sèl inang èpaksa ka'angghuy ngasèllaghi èbuwân salènan idèntik ḍâri virus asli kalabân lekkas. Bâkto ta' parappa'na è ḍâlem sèl otabâ ta' ḍâlem proses nginfèksi sèl, virus bâḍâ ḍâlem bentu' partikel indèpèndèn sè èsebbhut virion. Virion aèssè ḍuwâ' otabâ tello' bâgiyân: (1) matèri gènètik, èngghi panèka molekul lanjhâng asam nuklèat (aropa pèra' DNA otabâ pèra' RNA, tapè ta' ècampor kaḍuwâna) sè dhâddhi sosonan protèin sè èghuna'aghi virus; (2) mantel protèin sè èsebbhut kapsif, ghunana ka'angghuy alèng-lèngè bân ajâgâ matèri gènètik; bân è sabâgiyân virus bâḍâ tello' (3) sapo' otabâ amplop lowar sè èghâbây ḍâri lipid. Bentu' partikel virus kèsaran ḍâri bentu' hèliks (pèlèyan) saderhana, ikosahedral (bhângon rowang aèssè 20), kantos sosonan sè lebbi komplèks. Kabânnya'an spèsiès virus aghâdhuwi virion sè kènè' ghâllu ka'angghuy èoladhi sareng mikroskop cahaya sabâb okoranna 1/100 ḍâri baktèri omomma.

Asal-osolla virus ḍâlem sajara èvolusi kaoḍi'an ghi' ta' jellas: sajumbla virus mungkèn ajhâlanè èvolusi ḍâri plasmid (potongan DNA sè bisa ngallè antar sèl), sabâtara sè laèn pola ajhâlanè èvolusi ḍâri baktèri. Ḍâlem èvolusi, virus aropa'aghi perantara pentèng ḍâlem transfer gèn horizontal, sè nèngkataghi bânnya'na macemma gènètik kalabân cara sè èanalogiaghi kalabân rèproduksi sèksual. Bâḍâ perbhidhâ'ân pamangghi ilmiya tentang status virus mènangka makhlok oḍi' otabâ mènangka sosonan organik sè aghâdhuwi interaksi sareng makhlok oḍi'. Mènangka bentu' kaoḍi'an, virus ngèbâ matèri gènètik, *berkembang biak*, bân ajhâlânè èvolusi lèbât sèlèksi alam, maskè ta' aghâdhuwi karakteristik otama makhlok oḍi', akadhi sosonan sèl, sè omomma èangghep mènangka kritèria sè èkaparlo sarebf kaoḍi'an. Sabâb ka'ḍissa aghâdhuwi sajumbla kritèria makhlok oḍi' tapè ta' sadhâjâna, virus èghâmbhârraghi mènangka "organisme è seddhi'na kaoḍi'an", bân mènangka *pengganda* abâ'.

## Sombher