# Primata

| Primata
 Periode Paleosen (id)   —
  |
| --- |
| *Primates*  |
|   |
| Taksonomi (id)  |
|  |
| Filum | Chordata |
| Kelas | Mammalia |
| Superordo | Euarchontoglires |
| Ordo | Primates  Linnaeus, 1758 |
|  |
|  |
| Distribusi |
|    |
| * t
* p
* b
 |

**Primata** iyâ arèya mamalia sè kalebbhu ka ḍâlem ordo **Primates**. Maskè maso' ka ḍâlem macemma kèbân mamalia sè kabânnya'an anḍi' empa' soko, primata paḍâ bi' manossa iyâ rèya anḍi' duwâ' soko bân duwâ' tanang. Primata rè oḍi 'è sranga sosial akanṭa manossa sè bisa ata-bhânta ngangghuy ghulina bhâdhân, sowara, bân ghulina mowana (bhâsa isyarat).

Primata bâḍâ ḍâ'-aḍâ'ân 85-55 juta taon sè tapongkor ḍâri mamalia dhârât sè bhâdhânna kèni' sè adaptasi ka'angghuy oḍi' è ka'-bhungka'an tropis. Bânnyâ' torana primata sè la adaptasi bi' kaoḍi'ân è dhunnyâ, èantarana otek sè rajâ, pangabâsân (visual) sè landep polana kennengan mata sè bâḍâ è aḍâ'en cèṭak, pangabâsân bârna, lang-tolang ghellâng ongko sè bisa bânnya' ghuli è rusoan ongko, bân tanang sè cagher ghulina. Primata apèyal dhâddhi duwâ' sub-ordo iyâ rèya Strepsirrhini (kalebbhu lemmur bân loris) bân Haplorhini (kalebbhu kettang, motak, bân manossa). Èlmo sè aèssè pamerdhiyân primata èolok primatologi.

## Pasranga'an

Ḍâftar famili primata sè ghi' oḍi' ghân satèya (sintas) èsabâ'aghiâ è bâbâ rèya. Klasifikasi otabâ pasranga'an sè sepalèan èangghuy kèya, akanṭa sarangah alternatif ḍâri Strepsirrhini sè ghi' oḍi' sè èdhu'um dhâddhi duwâ' infraordo, Lemuriformes bân Lorisiformes.

* **Ordo Primates**
	+ **Subordo Strepsirrhini**: lemur, galago, bân loris
		- Infraordo Lemuriformes
			* Superfamili Lemuroidea
				+ Famili Cheirogaleidae: lemur kerdil bân lemurs-tèkos (34 spèsiès)
				+ Famili Daubentoniidae: aye-aye (1 spèsiès)
				+ Famili Lemuridae: lemur ekor-cincin bân bhâlâna (21 spèsiès)
				+ Famili Lepilemuridae: sportive lemurs (26 spèsiès)
				+ Famili Indriidae: woolly lemurs bân bhâlâna (19 spèsiès)
			* Superfamili Lorisoidea
				+ Famili Lorisidae: loris (14 spèsiès)
				+ Famili Galagidae: galago (19 spèsiès)
	+ **Subordo Haplorhini**: tarsius, kettang bân motak
		- Infraordo Tarsiiformes
			* Famili Tarsiidae: tarsius (11 spèsiès)
		- Infraordo Simiiformes (atau Anthropoidea)
			* Parvordo Platyrrhini: kettang *Dhunnya Anyar* (bennua Amerika)
				+ Famili Callitrichidae: marmoset bân tamarin (42 spèsiès)
				+ Famili Cebidae: capuchins bân kettang ebbhu' (14 spèsiès)
				+ Famili Aotidae: kettang malem bân kettang mano' bâung (douroucoulis) (11 spèsiès)
				+ Famili Pitheciidae: titis, sakis, bân uakaris (43 spèsiès)
				+ Famili Atelidae: kettang wool (29 spèsiès)
			* Parvordo Catarrhini
				+ Superfamili Cercopithecoidea
					- Famili Cercopithecidae: Kettang Dhunnya Kona (bennua sabennè bennua Amerika) (138 spèsiès
				+ Superfamili Hominoidea
					- Famili Hylobatidae: owa otabâ "motak kèni'" (18 spèsiès)
					- Famili Hominidae: motak rajâ, kalebbhu manossa (8 spèsiès)

## Macemma Primata

Klasifikasi otabâ cem-macemma primata sè palèng segghut ètemmo bân èkatao bi' manossa iyâ arèya; Orang utan, Kettang, Simpanse, Bekantan, Gorila, bân Lemur.

### Orèng utan

Orèng utan èkoncara kèya anyama mawas, sala sèttong macemma kettang sè rajâ atanang lanjhâng abulu bârna bâk mèra otabâ sokklat sè ampona oḍi' è alas dhâu (*Inḍonèsia: *hutan tropis**) pandhâlien naghârâ Inḍonèsia bân Malaysia, otamana è polo Kalimantan bân Sumatra. Orèng utan kalebbhu ka ḍâlem kèbân omnivora (kèbân sè ngakan ngan-ghânganan bân ḍhâghing), anèng 90% kakanan sè ampo èkakan bi' orèng utan iyâ rèya wâ-buwâ'ân. Orèng utan ampona ngakan bhâbhâgân (kolè'en bhungka), ronron (un-ḍâunan), kembhâng, maddhu, cem-macemma serangga, bân tellor mano'. Orèng utan maso' kèbân sè solitèr (oḍi' ta' along-polong bi' kèbân samaghâssa) bân maso' kèbân arborèal (oḍi' è ka-bhungka'an).

### Kettang

Kettang kalebbhu ḍâlem ordo Primata sè paḍâ aèssè motak bân lemur. Kettang bisa ètemmo è pan-brâmpan kennengan è dhunnya otamana è kennengan tropis bân subtropis è Afrika, Asia, bân Amèrika Lao'. Kettang anḍi' kapènterran sè abâk tegghi, bân bisa along polong bân manossa, bisa ngangghuy pan-brâmpan prabhut, bân bisa abhânta bi' manossa ngangghuy sowara, ghulina bhâdhân otaba bhâsa isyarat. Kabânnya'an kettang rèya kèbân omnivora sè bisa ngakan dhâghing otaba bu-tombuwân, ken bâḍâ pan-brâmpan macemma kettang sè ghun ngakan bu-tombuwân.

Kettang rèya cem-macem bân ḍâri spèsiès sè ḍhâ-bhiḍhâ, akanta kettang bunto' lanjhâng, kettang bunto' pèndâ', kettang kutung bân laènna. Biyasana kettang anḍi' bunto', bhâdhân sè ghâmpang ali-ghuli, koko sè tajhâm, bân mata sè addhâp ka aḍâ'. Kettang bân motak rèya segghut èsangghu paḍâ, aslina kettang rèya biyasana anḍi' bunto', tapè mon motak ta' anḍi' bunto', bhâdhânna lebbi rajâ ḍâri kettang, ghulina ta' patè ghessèt, bân oḍi' solitèr (ta' along-polong bân motak sè laèn. Dhinèng kettang rèya lebbi kènnè' bhâdhânna, ghessèt ghulina bân biyasana along-polong bân bânnya' kettang laèn sè bâḍâ è kennengenna.

### Simpanse

Simpansè rèya kèbân sè palèng paḍâ gènètikghâ bi' manossa, ra-kèra 98% DNA-na sè para' paḍâ'â. SImpanse kèbân sè pènter bân bisa laong-polong è kaoḍi'ân bi' manossa. Okoran bhâdhânna rajâ, sè tegghina 1 sampè' 1,7 mèter, bân berrâ'en 40 sampè' 90 kilogram. SImpanse anḍi' lengngen sè lanjhâng bân kowat, dhinèng tanangnga para' paḍâ'â bi' manossa sa'èngghâ bisa ngangghuy pan-brâmpan prabhut bân ali-ghuli akanta ghulina manossa.

### Bekantan

Bekantan iyâ rèya maemma kettang sè anḍi' èlong lanjhâng, sa'èngghâ Bekantan èsebbhut kettang èlong lanjhâng. Bekantan rèya kèbân èndemik sè bisa ètemmo è pan-brâmpan pola è Asia Tèmor Lao' (Tenggara) otamana è pola Kalimantan. Bekantan biyasana oḍi' sabbhân arèna è attas ka'-bhungka'an. Kakananna iyâ rèya ḍâun, wâ'-buwâ'ân, bân kembhâng. Biyasana èlonga Bekantan lakè'lebbi lanjhâng bân lebbi rajâ ḍâri èlonga Bekantan binè'.

### Gorila

Gorila iyâ rèya macemma primata sè bhâdhâna cè' kowaddhâ bân cè' rajâna. Gorila lakè' sè la dhibhâsa biyasana tègghina 1,6 sampè' 1,8 mèter, dhinèng berrâ'en 135 sampè' 220 kilogram. Gorila anḍi' bhâdân sè rajâ , soko sè kowat, ḍâḍâ lèbâr, cèthak rajâ bân bânnya' otot è bhâdhânna.

### Lemur

Lemur rèya kèbân èndemik sè bisa ètemmo è Madagaskar, è bun tèmorra Afrika bân Polo Komoro. Lemur bisa alonca' jhâu bân tong-ghântongan ngangghuy koko sè tajhâm è sokona. Kabânnya'an lemur iyâ rèya kèbân omnivora sè biyasa ngakan wâ'buwâ'ân, ḍâun, serangga bân nèktarra kembhâng. Pan-brâmpan lemur bisa abhânta ngangghuy sowara, ghulina bhâdhân bân ghulina mowa.

## Sombher

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| Inḍonèsia | Dialek ?
  | Dialek ? | Dialek ? | Dialek ? |
| monyet | motak | mutak | kettang | binara |
| sendi | ruso | buko | sendhi |
| bahu | ongko | bâu |
| tanda | tora | tandhâ |
| kelompok | sarangah | srangah |
| pisah | piyal | pèsa |
| panggil/sebut | olok | sebbhut |