# ສາລານຸກົມ

**ສາລານຸກົມ** (ອັງກິດ: encyclopedia) ແມ່ນ ເອກະສານ ຫຼື ແຫຼ່ງຮວບຮວມຄວາມຮູ້ທີ່ໃຫ້ຄໍາອະທິບາຍກ່ຽວກັບທຸກໆສາຂາວິຊາ ຫຼື ອາດຈະເນັ້ນໜັກໃສ່ສາຂາວິຊາໃດໜຶ່ງໂດຍສະເພາະ. ສາລານຸກົມຈະຖືກແບ່ງອອກເປັນຫົວຂໍ້ຕ່າງໆທີ່ຈັດລຽງຕາມລໍາດັບຕົວອັກສອນ (Alphabetical order) ຫຼື ຕາມລະບົບໝວດໝູ່ (Thematic order) ເພື່ອໃຫ້ງ່າຍຕໍ່ການຄົ້ນຄວ້າ ແລະ ສຶກສາ.

ສາລານຸກົມບຣິແທນນິກາ, ສະບັບທີ 15
ຄໍາວ່າ "ສາລານຸກົມ" ໃນພາສາລາວເປັນຄໍາປະສົມລະຫວ່າງ "ສາລະ" (ເນື້ອຫາ, ປະໂຫຍດ, ແກ່ນສານ) ແລະ "ອານຸກົມ" (ລໍາດັບ, ໝວດໝູ່), ໝາຍເຖິງການຈັດລໍາດັບເນື້ອຫາຄວາມຮູ້ຢ່າງເປັນລະບົບ. ສ່ວນໃນພາສາອັງກິດ "encyclopedia" ແມ່ນມີຮາກເຫງົ້າມາຈາກພາສາເກຣັກບູຮານ ຄໍາວ່າ *ἐγκύκλιος παιδεία* (enkyklios paideia) ເຊິ່ງແປວ່າ "ການສຶກສາທີ່ກວ້າງຂວາງ" ຫຼື "ລະບົບຄວາມຮູ້ຮອບດ້ານ".

## ປະຫວັດສາດ

### ຍຸກບູຮານ ແລະ ຍຸກກາງ

ຄວາມພະຍາຍາມໃນການຮວບຮວມຄວາມຮູ້ຂອງມະນຸດມີມາຕັ້ງແຕ່ຍຸກບູຮານ. ຜົນງານທີ່ໄດ້ຮັບການຍອມຮັບວ່າເປັນສາລານຸກົມເຫຼັ້ມທໍາອິດຂອງໂລກແມ່ນ *Naturalis Historia* (ປະຫວັດສາດທໍາມະຊາດ) ທີ່ຂຽນໂດຍ ພລິນີ ຜູ້ອາວຸໂສ (Pliny the Elder) ນັກປາດຊາວໂຣມັນໃນສະຕະວັດທີ 1 (ຄ.ສ. 77). ປຶ້ມນີ້ມີທັງໝົດ 37 ເຫຼັ້ມ, ຮວບຮວມຄວາມຮູ້ກ່ຽວກັບທໍາມະຊາດ, ພູມສາດ, ດາລາສາດ, ແລະ ການແພດວິທະຍາໃນຍຸກນັ້ນ.

ໃນປະເທດຈີນ, ການຮວບຮວມຄວາມຮູ້ກໍມີປະຫວັດສາດຍາວນານເຊັ່ນກັນ. ສາລານຸກົມທີ່ໃຫຍ່ທີ່ສຸດໃນຍຸກບູຮານຂອງຈີນຄື *ສາລານຸກົມຢົງເລີ້* (Yongle Encyclopedia; ຈີນ: 永樂大典) ທີ່ຖືກຮວບຮວມຂຶ້ນໃນລາຊະວົງໝິງລະຫວ່າງປີ ຄ.ສ. 1403–1408 ໂດຍມີເນື້ອຫາຫຼາຍກວ່າ 22,000 ເຫຼັ້ມຍ່ອຍ, ແຕ່ໜ້າເສຍດາຍທີ່ຜົນງານສ່ວນໃຫຍ່ໄດ້ຖືກທໍາລາຍໄປໃນສະໄໝສົງຄາມ.

### ຍຸກຮຸ່ງເຮືອງທາງປັນຍາ (Enlightenment)

ຮູບແບບຂອງສາລານຸກົມສະໄໝໃໝ່ໄດ້ເລີ່ມຕົ້ນຂຶ້ນໃນສະຕະວັດທີ 18 ໂດຍເນັ້ນການຈັດລຽງຕາມຕົວອັກສອນ ແລະ ມີການອະທິບາຍວິເຄາະຢ່າງເລິກເຊິ່ງໂດຍຜູ້ຊ່ຽວຊານ. ຜົນງານທີ່ສໍາຄັນທີ່ສຸດໃນຍຸກນີ້ຄື *Encyclopédie* ຂອງຝຣັ່ງ (ຄ.ສ. 1751–1772) ທີ່ແກ້ໄຂໂດຍ ເດນີ ດີເດໂຣ (Denis Diderot) ແລະ ຊອງ ເລີ ຣົງ ດາລັມແບຣ (Jean le Rond d'Alembert). ສາລານຸກົມຫົວນີ້ບໍ່ພຽງແຕ່ຮວບຮວມຄວາມຮູ້ເທົ່ານັ້ນແຕ່ຍັງເປັນເຄື່ອງມືໃນການເຜີຍແຜ່ແນວຄິດວິທະຍາສາດ ແລະ ເສລີພາບ, ເຊິ່ງມີອິດທິພົນຢ່າງຫຼວງຫຼາຍຕໍ່ການປະຕິວັດຝຣັ່ງ.

ຕໍ່ມາໃນປີ ຄ.ສ. 1768, ສາລານຸກົມພາສາອັງກິດທີ່ມີຊື່ສຽງທີ່ສຸດ ໃນໂລກຄື ສາລານຸກົມບຣິແທນນິກາ (*Encyclopædia Britannica*) ໄດ້ຖືກຈັດພິມຂຶ້ນຄັ້ງທໍາອິດທີ່ເມືອງ **ເອແດມບວກປະເທດເອກົດ* ແລະ ໄດ້ກາຍເປັນສາລານຸກົມ ມາດຕະຖານທີ່ໄດ້ຮັບຄວາມນິຍົມມາເປັນເວລາຫຼາຍຮ້ອຍປີ.

### ຍຸກດິຈິຕອນ ແລະ ສາລານຸກົມອອນລາຍ

ໃນທ້າຍສະຕະວັດທີ 20, ຄວາມກ້າວໜ້າທາງເຕັກໂນໂລຊີຄອມພິວເຕີ ເຮັດໃຫ້ສາລານຸກົມປ່ຽນຮູບແບບຈາກປຶ້ມເປັນສື່ດິຈິຕອນ ເຊັ່ນ CD-ROM ໂດຍມີສາລານຸກົມ Microsoft Encarta (ຄ.ສ. 1993) ເປັນຕົວຢ່າງສໍາຄັນທີ່ໄດ້ຮັບຄວາມນິຍົມໃນຍຸກນັ້ນ.

ໃນປີ ຄ.ສ. 2001, ການກໍາເນີດຂອງ ວິກິພີເດຍ (Wikipedia) ໄດ້ປະຕິວັດວົງການສາລານຸກົມຢ່າງສິ້ນເຊີງໂດຍການເປັນສາລານຸກົມເນື້ອຫາເສລີ ທີ່ເປີດໂອກາດໃຫ້ອາສາສະໝັກທົ່ວໂລກສາມາດເຂົ້າຂຽນ, ແກ້ໄຂ ແລະ ປັບປຸງຂໍ້ມູນຮ່ວມກັນໄດ້ແບບທັນທີ. ວິກິພີເດຍໄດ້ກາຍເປັນສາລານຸກົມທີ່ໃຫຍ່ທີ່ສຸດ ແລະ ມີຜູ້ເຂົ້າຊົມຫຼາຍທີ່ສຸດໃນປະຫວັດສາດຂອງມະນຸດສະທໍາ.

## ປະເພດຂອງສາລານຸກົມ

ສາລານຸກົມໃນປະຈຸບັນສາມາດແບ່ງອອກເປັນ 2 ປະເພດຫຼັກໆຕາມ ຂອບເຂດຂອງເນື້ອຫາ:

1. **ສາລານຸກົມທົ່ວໄປ (General Encyclopedia):** ຮວບຮວມຄວາມຮູ້ໃນທຸກໆດ້ານຂອງມະນຸດເໝາະສໍາລັບຜູ້ອ່ານທົ່ວໄປທີ່ຕ້ອງການຂໍ້ມູນພື້ນຖານ ແລະ ຄວາມຮູ້ຮອບຕົວ, ເຊັ່ນວິກິພີເດຍ ຫຼື ສາລານຸກົມ ບຣິແທນນິກາ.
2. **ສາລານຸກົມສະເພາະທາງ (Specialized Encyclopedia):** ເນັ້ນໃສ່ສາຂາວິຊາໃດໜຶ່ງໂດຍສະເພາະເພື່ອໃຫ້ຂໍ້ມູນທີ່ເລິກເຊິ່ງ, ລະອຽດ ແລະ ເໝາະສໍາລັບຜູ້ຊ່ຽວຊານ, ນັກວິໄຈ ຫຼື ນັກສຶກສາ, ເຊັ່ນ ສາລານຸກົມປັດຊະຍາ (Stanford Encyclopedia of Philosophy) ຫຼື ສາລານຸກົມທາງການແພດ.

## ຄວາມແຕກຕ່າງລະຫວ່າງ ສາລານຸກົມ ແລະ ວັດຈະນານຸກົມ

ເຖິງແມ່ນວ່າສາລານຸກົມ ແລະ ວັດຈະນານຸກົມ ຈະມີການຂັດລຽງຕາມຕົວອັກສອນຄືກັນ, ແຕ່ມີຈຸດປະສົງຕ່າງກັນດັ່ງນີ້:

* **ວັດຈະນານຸກົມ (Dictionary):** ເນັ້ນໃສ່ເລື່ອງຂອງຄໍາສັບ, ໃຫ້ຄວາມໝາຍ, ການອອກສຽງ, ຮາກຄໍາ ແລະ ວິທີການໃຊ້ຄໍາສັບນັ້ນໆ.
* **ສາລານຸກົມ (Encyclopedia):** ເນັ້ນໃສ່ເນື້ອຫາ ແລະ ເລື່ອງລາວຂອງສິ່ງນັ້ນໆຢ່າງລະອຽດ, ອະທິບາຍເຖິງຄວາມເປັນມາ, ເຫດແລະຜົນ ແລະ ຂໍ້ມູນທາງສະຖິຕິ ທີ່ກ່ຽວຂ້ອງໂດຍບໍ່ໄດ້ເນັ້ນໃສ່ຕົວຄໍາສັບພຽງຢ່າງດຽວ.

## ເອກະສານອ້າງອີງ

## ເບິ່ງຕື່ມ

* ວັດຈະນານຸກົມ
* ວິກິພີເດຍ
* ສາລານຸກົມບຣິແທນນິກາ

## ອ້າງອີງ