Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ສັດທະອັກສອນສາກົນ

| ສັດທະອັກສອນສາກົນ |
| --- |
| "IPA" in IPA ([aɪ pʰiː eɪ]) |
| ຊະນິດ | ບາງສ່ວນເປັນລັກສະນະສະເພາະອັກສອນ |
| ພາສາເວົ້າ | ໃຊ້ເປັນສັກທະສາດ ແລະ ໜ່ວຍສຽງຂອງແຕ່ລະພາສາ |
| ຊ່ວງຍຸກ | ຕັ້ງແຕ່ປີ 1888 |
| ລະບົບແມ່ |
Palaeotype alphabet, English Phonotypic Alphabet* Romic alphabet
	+ ສັດທະອັກສອນສາກົນ
 |
| ISO 15924 | Latn |

ຕາຕະລາງສັກທະອັກສອນສາກົນຮຸ່ນ ປີ 2020
**ສັດທະອັກສອນສາກົນ** (ອັງກິດ: International Phonetic Alphabet) ຫຼື ໄອພີເອ(IPA) ແມ່ນສັດທະອັກສອນຊຸດໜື່ງທີ່ພັດທະນາໂດຍສະມາຄົມສັດທະສາດສາກົນ ໂດຍໃຫ້ເປັນເຄື່ອງໝາຍມາດຕະຖານເພື່ອການແທນສຽງເວົ້າໃນທຸກພາສາ ນັກພາສາສາດໃຊ້ສັດທະອັກສອນສາກົນເພື່ອແທນໜ່ວຍສຽງຕ່າງໆ ທີ່ມະນຸດສາມາດອອກສຽງໄດ້ ໂດຍແທນແຕ່ລະໜ່ວຍສຽງດ້ວຍເຄື່ອງໝາຍສະເພາະທີ່ບໍ່ຄືກັນ ເຄື່ອງໝາຍທີ່ມາໃຊ້ ຫຼື ດັດແປງມາຈາກ ອັກສອນລາແຕັງ ບາງໂຕມາຈາກ ອັກສອນເກຣັກ ແລະ ບາງໂຕຄຶດຂຶ້ນໃໝ່ໂດຍບໍ່ຄືກັບພາສາໃດເລີຍ
# ຮິຣາງານະ

ອັກສອນຮີຣາງານະ
ຮິຣາງານະ (ຍີ່ປຸ່ນ: ひらがな) ເປັນລະບົບຕົວອັກສອນພາສາຍີ່ປຸ່ນທີ່ມີລັກສະນະລຽບ ແລະ ເປັນເສັ້ນມົນໆຫຼາຍກວ່າຄາຕາການະ. ລະບົບນີ້ປະກອບມີ 46 ຕົວອັກສອນພື້ນຖານ ແລະ ໃຊ້ເປັນຕົວສະກົດຄຳ, ຕົວຊ່ວຍໃນໄວຍາກອນ, ຫຼື ຂຽນຄຳທີ່ບໍ່ມີຕົວຄັນຈິ. ຮິຣາການາເກີດຂຶ້ນໃນຍຸກເຮອັງ (平安時代) ປະມານສັດຕະວັດທີ 9 ໂດຍການດັດແປງຈາກຮູບແບບຂອງຕົວຄັນຈິທີ່ຂຽນຢ່າງງ່າຍ.

ຮິຣາງານະແມ່ນລະບົບການຂຽນທີ່ໃຊ້ກັນຢ່າງກວ້າງຂວາງໃນພາສາຍີ່ປຸ່ນ, ໂດຍສະເພາະໃນການຂຽນຄຳທີ່ບໍ່ແມ່ນຄຳຍືມຈາກພາສາອື່ນ, ການຂຽນຄຳຊ່ວຍໃນໄວຍາກອນ ເຊັ່ນ は (ha/wa), を (wo), ແລະ で (de), ການຂຽນຊື່ສິ່ງຂອງ ຫຼື ສະຖານທີ່ທີ່ມີຮາກຖານພາສາຍີ່ປຸ່ນ, ແລະ ການສອນໃຫ້ເດັກນ້ອຍ ແລະ ຜູ້ເລີ່ມຕົ້ນຮຽນພາສາຍີ່ປຸ່ນ.

ນອກຈາກນີ້, ຮິຣາງານະຍັງມີລະບົບການປະສົມສຽງ ເຊັ່ນ きゃ (kya), しゅ (shu), ແລະ ちょ (cho) ໂດຍໃຊ້ຕົວອັກສອນນ້ອຍ (ゃ, ゅ, ょ) ເພື່ອສ້າງສຽງພະຍັນຊະນະປະສົມ. ມັນຍັງມີສັນຍາລັກເພີ່ມເຕີມເຊັ່ນ (ー) ເພື່ອຂະຫຍາຍສຽງ ແລະ ເຄື່ອງໝາຍສຽງ (゛) ເພື່ອປ່ຽນສຽງເຊັ່ນ か (ຄາ) ເປັນ が (ກາ).

ຮິຣາການາແມ່ນພື້ນຖານທີ່ສຳຄັນຂອງການຮຽນພາສາຍີ່ປຸ່ນ, ເພາະມັນໃຊ້ໃນການອ່ານແລະຂຽນປະຈຳວັນ. ການຮຽນຮູ້ຮິຣາການາຈະຊ່ວຍໃຫ້ເຂົ້າໃຈພາສາຍີ່ປຸ່ນໄດ້ດີຂຶ້ນ, ໂດຍສະເພາະເມື່ອຮຽນຮູ້ຄຳສັບ, ໄວຍາກອນ, ແລະ ການອ່ານປື້ມທີ່ຂຽນເປັນພາສາຍີ່ປຸ່ນ.
# ຄາຕາການະ

ອັກສອນຄາຕາການະ
**ຄາຕາການະ** (ຍີ່ປຸ່ນ: カタカナ) ເປັນລະບົບການຂຽນພາສາຍີ່ປຸ່ນທີ່ໃຊ້ຮ່ວມກັບລະບົບການຂຽນອື່ນໆ ເຊັ່ນ ຮິຣາງານະ ແລະ ຄັນຈິ. ຄາຕາການະແມ່ນຊຸດຕົວອັກສອນທີ່ມີຮູບຮ່າງແຫຼມຊັດ ແລະ ມີຈຳນວນ 46 ຕົວພື້ນຖານ, ເຊິ່ງແຕ່ລະຕົວແທນທີ່ສຽງໃນພາສາຍີ່ປຸ່ນ. ລະບົບນີ້ເກີດຂຶ້ນໃນຍຸກເຮອັງ (平安時代) ປະມານສັດຕະວັດທີ 9 ໂດຍການດັດແປງຈາກສ່ວນໜຶ່ງຂອງຕົວຄັນຈິ.

ຄາຕາການະຖືກນຳໃຊ້ຫຼັກໆເພື່ອຂຽນຄຳທີ່ມາຈາກພາສາຕ່າງປະເທດ (ຄຳຍືມ) ເຊັ່ນ コンピュータ (ຄອມພິວເຕີ), ຂຽນຊື່ສັດ, ພືດ, ແລະ ຊື່ສະຖານທີ່ຕ່າງປະເທດ, ເພື່ອເນັ້ນຄຳສັບໃດໜຶ່ງໃນປະໂຫຍກ, ຄືກັນກັບການໃຊ້ຕົວອັກສອນໃຫຍ່ໃນພາສາອື່ນໆ.

ລະບົບນີ້ຍັງມີຄວາມສຳຄັນໃນການສອນພາສາຍີ່ປຸ່ນໃຫ້ຄົນຕ່າງຊາດ, ເພາະມັນຊ່ວຍໃຫ້ອ່ານຄຳຍືມຈາກພາສາອັງກິດ ຫຼື ພາສາອື່ນໆໄດ້ງ່າຍ.
# ຕົວອັກສອນຈີນ

ຕົວອັກສອນຈີນ
**ຕົວ​ອັກ​ສອນ​ຈີນ**（漢字）​ແມ່ນ​ຕົວ​ອັກ​ສອນ​ສໍາ​ລັບ​ການ​ຂຽນ​ຈີນ​ແລະ​ໄດ້​ຖືກ​ນໍາ​ໃຊ້​ຢ່າງ​ກວ້າງ​ຂວາງ​ໃນ​ວົງ​ການ​ວັດ​ທະ​ນະ​ທໍາ​ຕົວ​ອັກ​ສອນ​ຈີນ​. ມັນ​ໄດ້​ຖືກ​ປະ​ດິດ​ສ້າງ​ໃນ​ເບື້ອງ​ຕົ້ນ​ແລະ​ການ​ສ້າງ​ຕັ້ງ​ຂຶ້ນ​ໂດຍ​ບັນ​ພະ​ບຸ​ລຸດ​ຂອງ​ປະ​ຊາ​ຊົນ​ຈີນ​ຂອງ​ອາ​ລະ​ຍະ​ທໍາ​ນ​້​ໍາ​ເຫຼືອງ​ໃນ​ວັດ​ຖຸ​ບູ​ຮານ​ຂອງ​ຈີນ​, ແລະ​ຕົວ​ອັກ​ສອນ​ຂອງ​ມັນ​ຍັງ​ໄດ້​ຮັບ​ການ​ປັບ​ປຸງ​ແລະ​ການ​ພັດ​ທະ​ນາ​ໃນ​ໄລ​ຍະ​ຍາວ​.

ນອກຈາກນັ້ນ, ພວກເຂົາເຈົ້າໄດ້ຖືກດັດແປງເພື່ອຂຽນພາສາອາຊີຕາເວັນອອກອື່ນໆ, ແລະຍັງຄົງເປັນອົງປະກອບທີ່ສໍາຄັນຂອງລະບົບການຂຽນພາສາຍີ່ປຸ່ນ. ຕົວ​ອັກ​ສອນ​ຂອງ​ຈີນ​ໃນ​ເກົາ​ຫຼີ​ໃຕ້​, ການ​ນໍາ​ໃຊ້​ທີ່​ສໍາ​ຄັນ​ໃນ​ສະ​ພາ​ສາ​ເກົາ​ຫຼີ​ເພື່ອ​ສຶກ​ສາ​ເອ​ກະ​ສານ​, ປະ​ຫວັດ​ສາດ​, ວັນ​ນະ​ຄະ​ດີ​ແລະ​ການ​ບັນ​ທຶກ​ຂອງ​ຕົນ​. ຕົວອັກສອນຈີນແມ່ນລະບົບການຂຽນທີ່ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດທີ່ຖືກນໍາໃຊ້ຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງໃນໂລກ. ເນື່ອງຈາກການນໍາໃຊ້ຢ່າງກວ້າງຂວາງໃນປະຈຸບັນຂອງພວກເຂົາໃນທົ່ວອາຊີຕາເວັນອອກແລະຕາເວັນອອກສຽງໃຕ້, ເຊັ່ນດຽວກັນກັບການນໍາໃຊ້ປະຫວັດສາດອັນເລິກເຊິ່ງຂອງພວກເຂົາໃນທົ່ວວົງ​ການ​ວັດ​ທະ​ນະ​ທໍາ​ລັກ​ສະ​ນະ​ຈີນ, ຕົວອັກສອນຈີນແມ່ນໃນບັນດາລະບົບການຂຽນທີ່ຖືກຮັບຮອງເອົາຫຼາຍທີ່ສຸດໃນໂລກໂດຍຈໍານວນຜູ້ໃຊ້.
# ພິ່ນອິ່ນ

**ພິ່ນອິ່ນ** (ພາສາຈີນ: **汉语拼音方案**; ພິ່ນອິ່ນ: Hànyǔ Pīnyīn Fāng'àn) ແມ່ນລະບົບໃນການຖ່າຍຖອດສຽງພາສາຈີນກາງ ຫຼື ພາສາຈີນສຳນຽມນະຄອນຫຼວງປັກກິ່ງ ດ້ວຍຕົວອັກສອນໂຣມັນ.

ຍົກຕົວຢ່າງ "北京" ອອກສຽງເປັນ "ເປີຍຈິ່ງ" ເຊິ່ງໝາຍຄວາມວ່າປັກກິ່ງໃນພາສາລາວ. ສຳລັບຄຳນີ້, ພິ່ນອິ່ນກໍເປັນ "Běijīng". ສ່ວນເຄື່ອງໝາຍທີ່ໃນຫົວ "e" ແລະ "i" ນັ້ນ, ແມ່ນເຄື່ອງໝາຍວັນນະຍຸກຂອງພາສາຈີນ.

ຄົນໄຕ້ຫວັນໃຊ້ທັງ **國語注音符號** (Guóyǔ Zhùyīn Fúhào) ແລະ **漢語拼音方案** (Hànyǔ Pīnyīn Fāng'àn) ເປັນລະບົບການຖອດສຽງຢ່າງເປັນທາງການ.

## ພະຍັນຊະນະ

ພະຍັນຊະນະພາສາຈີນ|  | Labial | Alveolar | Post-alveolar | Palatal | Velar |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Stop | Unaspirated | **b** [p] ㄅ ປ | **d** [t] ㄉ ຕ |  |  | **g** [k] ㄍ ກ |
| Aspirated | **p** [pʰ] ㄆ ພ | **t** [tʰ] ㄊ ທ |  |  | **k** [kʰ] ㄎ ຄ |
| Nasal | **m** [m] ㄇ ມ | **n** [n] ㄋ ນ |  |  | **ng** [ŋ] ㄫ ງ |
| Affricate | Unaspirated |  | **z** [ts] ㄗ ຈ | **zh** (ẑ) [ʈʂ] ㄓ ຈ | **j** [tɕ] ㄐ ຈ |  |
| Aspirated |  | **c** [tsʰ] ㄘ ຊ | **ch** (ĉ) [ʈʂʰ] ㄔ ຊ | **q** [tɕʰ] ㄑ ຊ |  |
| Fricative | **f** [f] ㄈ ຟ | **s** [s] ㄙ ສ | **sh** (ŝ) [ʂ] ㄕ ຊ | **x** [ɕ] ㄒ ຊ | **h** [x] ㄏ ຮ |
| Liquid |  | **l** [l] ㄌ ລ | **r** [ɻ] ㄖ ຣ |  |  |

## ສະຫຼະ

ພາສາຈີນມີ**ສະຫຼະດ່ຽວ** 7 ໂຕ ແລະ **ສະຫຼະຜະສົມ** 29 ໂຕ

### ສະຫຼະດ່ຽວ

ສະຫຼະດ່ຽວ|  | Front | Central | Back |
| --- | --- | --- | --- |
| Close | **i** [i] • **ü** [y] | **-i** [ɨ • ɯ] | **u** [u] |
| Mid | **ê** [e] | **e** [ɤ] | **o** [o] |
| Open | **a** [a] |  |  |

### ສະຫຼະຜະສົມ

ສະຫຼະຜະສົມ| ໝວດທີ່ ໑ 开口呼 | ໝວດທີ່ ໒ 齐齿呼 | ໝວດທີ່ ໓ 合口呼 | ໝວດທີ່ ໔ 撮口呼 |
| --- | --- | --- | --- |
| -i [ɨ] | i (yi) | u (wu) | ü (yu) |
| a | ia | ua |  |
| o |  | uo |  |
| e/ê | ie |  | üe (yue) |
| ai |  | uai |  |
| ei |  | -ui (wei) |  |
| ao | iao |  |  |
| ou | -iu (you) |  |  |
| an | ian | uan | üan (yuan) |
| en | in | -un (wen) | ün (yun) |
| ang | iang | uang |  |
| eng | ing | -ong/ ueng (weng) | iong (yong) |
| -r (er) [ɚ] |  |  |  |

## ວັນນະຍຸດ

ພາສາຈີນມີຕົວວັນນະຍຸດ 4 ຮູບ

ຕົວວັນນະຍຸດພາສາຈີນ| ສຽງວັນນະຍຸດ | ພິ່ນອິ່ນ |
| --- | --- |
| ສຽງສາມັນ | ā ē ī ō ū ǖ |
| ສຽງຈັດຕະວາ | á é í ó ú ǘ |
| ສຽງເອກ | ǎ ě ǐ ǒ ǔ ǚ |
| ສຽງໂທ | à è ì ò ù ǜ |
| ສຽງເບົາ | a e i o u ü |

## ອ້າງອິງ
# ພາສາຈີນມາດຕະຖານ

| ພາສາຈີນມາດຕະຖານ |
| --- |
| Modern Standard Mandarin |
| Modern Standard Mandarin 普通话 / 普通話 *Pǔtōnghuà* 国语 / 國語 *Guóyǔ* 华语 / 華語 *Huáyǔ* |
| ປະເທດທີ່ມີການເວົ້າ | ຈີນ, ສິງກະໂປ |
| ຈຳນວນຜູ້ເວົ້າ | unknown (has begun acquiring native speakers cited 1988, 2014) L2 speakers: 7% of China (2014) |
| ຕະກຸນພາສາ | ຈີນຕິເບດ
* ຈີນ
	+ ແມນດາຣິນ
		- Beijing dialect
			* **ພາສາຈີນມາດຕະຖານ**
 |
| ຮູບແບບກ່ອນໜ້າ | Middle Mandarin
* **ພາສາຈີນມາດຕະຖານ**
 |
| ລະບົບການຂຽນ | Traditional Chinese Simplified Chinese Mainland Chinese Braille Taiwanese Braille Two-Cell Chinese Braille |
| ສະຖານະພາບທາງການ |
| ພາສາທາງການ | * ຈີນ (as ຜູ ທົງ ຮວ່າ)
	+ ຈີນໄທເປ (*de facto*; as ໄຖວານ)
	+ ຮົງກົງ
	+ ມາເກົາ
* ສິງກະໂປ (as Huayu)
* ສະຫະປະຊາຊາດ
* ອົງການຄວາມຮ່ວມມືຊ່ຽງໄຮ້
* ມຽນມາ (Wa State)
* ໄທ (China)
 |
| ຜູ້ວາງລະບຽບ | National Language Regulating Committee (China) National Languages Committee (Taiwan) Promote Mandarin Council (Singapore) Chinese Language Standardisation Council (Malaysia) |
| ລະຫັດພາສາ |
| ISO 639-3 | – |

ປະເທດທີ່ໃຊ້ພາສາຈີນມາດຕະຖານເປັນພາສາທາງການ
**ພາສາຈີນມາດຕະຖານ** (ອັງກິດ: Standard Chinese) ຫຼື **ຜູທົງຮວ່າ** (ຈີນ: 普通话/普通話; ພິນອິນ: *Pǔtōnghuà*; "ພາສາທົ່ວໄປ") ເປັນພາສາມາດຕະຖານເຊິ່ງເປັນພາສາລັດຖະການພຽງໜຶ່ງດຽວຂອງປະເທດຈີນແລະປະເທດໄຕ້ຫວັນ ທັງຍັງເປັນໜຶ່ງໃນ ພາສາລັດຖະການທັງສີ່ຂອງປະເທດສິງກະໂປ ພາສາຈີນມາດຕະຖານອອກສຽງຕາມສຳນຽງເປີຍຈິ່ງ (北京話) ໃຊ້ຄຳສັບຕາມສຳນຽງກາງ ແລະ ໃຊ່ໄວຍາກອນຕາມພາສາຈີນທີ່ໃຊ້ຂຽນໃນຊີວິດປະຈຳວັນ (written vernacular Chinese)

ພາສາຈີນມາດຕະຖານມີວັນນະຍຸດເຊັ່ນດຽວກັບພາສາຈີນແບບອື່ນໆ ເມື່ອທຽບກັບພາສາຈີນທີ່ໃຊ້ໃນພາກໃຕ້ແລ້ວ ພາສາຈີນມາດຕະຖານມີພະຍັນຊະນະຕົ້ນຫຼາຍກວ່າ ແຕ່ມີສະລະ ພະຍັນຊະນະທ້າຍ ແລະ ວັນນະຍຸດ ນ້ອຍກວ່າ ນອກຈາກນີ້ ພາສາຈີນມາດຕະຖານຍັງເນັ້ນຫົວເລື່ອງ (topic-prominent) ແລະ ລຽງປະໂຫຍກແບບປະທານ-ກິລິຍາ-ກຳ

ພາສາຈີນມາດຕະຖານນັ້ນໃຊ້ອັກສອນດັ້ງເດີມຫຼືແບບງ່າຍຂຽນກໍໄດ້ສ່ວນການຖອດເປັນພາສາໂຣມັນນັ້ນໃຊ້ອັກສອນພິ່ນອິ່ນແບບຮັ້ນ

## ອ້າງອີງ
# ໂທລະສັບ

ໂທລະສັບລະບົບໝຸນໝາຍເລກ
**ໂທລະສັບ** (ຄຳເຄົ້າ: ໂທຣສັພທ໌, ອັງກິດ: Telephone) ແມ່ນລະບົບໂທຄະມະນາຄົມເຊິ່ງໃຊ້ອຸປະກອນທາງໄຟຟ້າ ເປັນເຄື່ອງມືສື່ສານໃຫ້ຕິດຕໍ່ເວົ້າເຖິງກັນໄດ້ໃນໄລຍະໄກໂດຍໃຊ້ສາຍໂຕນຳໂຍງຕິດຕໍ່ເຖິງກັນ ແລະອາໄສອຳນາດແມ່ເຫຼັກໄຟຟ້າເປັນຫຼັກສຳຄັນ.

## ເບິ່ງຕື່ມ

* ໂທລະສັບມືຖື
* ໂທລະສານ

## ອ້າງອີງ

* Coe, Lewis (1995), *The Telephone and Its Several Inventors: A History*. Jefferson, North Carolina: McFarland & Co., Inc. ISBN 0-7864-0138-9
* Evenson, A. Edward (2000), *The Telephone Patent Conspiracy of 1876: The Elisha Gray - Alexander Bell Controversy*. Jefferson, North Carolina: McFarland & Co., Inc. ISBN 0-7864-0883-9
* Baker, Burton H. (2000), *The Gray Matter: The Forgotten Story of the Telephone*. St. Joseph, Michigan: Telepress. ISBN 0-615-11329-X
* Huurdeman, Anton A. (2003), *The Worldwide History of Telecommunications*. Hoboken: New Jersey: Wiley-IEEE Press Archived 2010-11-03 at the Wayback Machine. ISBN 978-0-471-20505-0
* John, Richard R. *Network Nation: Inventing American Telecommunications* (Harvard University Press; 2010) 520 pages; traces the evolution of the country's telegraph and telephone networks.
* Josephson, Matthew (1992), *Edison: A Biography*. Hoboken, New Jersey: John Wiley & Sons, Inc. ISBN 0-471-54806-5
* Bruce, Robert V. (1990), *Bell: Alexander Graham Bell and the Conquest of Solitude*. Ithaca, New York: Cornell University Press. ISBN 0-8014-9691-8.

## ປຶ້ມອ່ານຕື່ມ

* Sobel, Robert (1974), *The Entrepreneurs: Explorations Within the American Business Tradition*. Weybright & Talley. ISBN 0-679-40064-8.
* Todd, Kenneth P. (1998), *A Capsule History of the Bell System* Archived 2008-07-11 at the Wayback Machine. American Telephone & Telegraph Company (AT&T).

## ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນອື່ນ

* Early U.S. Telephone Industry Data
* 1911 Britannica "Telephone" article
* Virtual museum of early telephones
* The Telephone, 1877 Archived 2008-08-28 at the Wayback Machine
* Modelling Telephone hybrids as 2 x 2 matrices
# ໂຣມາຈິ

ປ້າຍທີ່ມີຕົວໂຣມາຈິ
**ໂຣມາຈິ** (ຍີ່ປຸ່ນ: ローマ字, ແປຕົງໂຕ: 'ອັກສອນໂຣມັນ') ແມ່ນການປ່ຽນອັກສອນພາສາຍີ່ປຸ່ນ ປ່ຽນໄປເປັນ ຕົວອັກສອນລາຕິນ ເຊັ່ນດຽວກັນກັບ ຄັນຈິ, ຮິຣາງານະ, ແລະ ຄາຕາການະ. ຂໍ້ຄວາມທີ່ປ່ຽນເປັນອັກສອນລາຕິນທີ່ຖືກນໍາໃຊ້ສໍາລັບຄໍາສັບພາສາຍີ່ປຸ່ນ.

ຄົນຍີ່ປຸ່ນທຸກຄົນທີ່ໄດ້ເຂົ້າໂຮງຮຽນປະຖົມຕັ້ງແຕ່ສົງຄາມໂລກຄັ້ງທີ 2 ໄດ້ຖືກສອນໃຫ້ອ່ານ ແລະ ຂຽນພາສາຍີ່ປຸ່ນແບບໃຊ້ອັກສອນໂຣມັນ. ເພາະສະນັ້ນ, ຄົນຍີ່ປຸ່ນເກືອບທັງຫມົດສາມາດອ່ານແລະຂຽນພາສາຍີ່ປຸ່ນໂດຍໃຊ້ໂຣມາຈິ. ແນວໃດກໍ່ຕາມ, ມັນເປັນເລື່ອງທີ່ຫາຍາກທີ່ສຸດໃນປະເທດຍີ່ປຸ່ນທີ່ຈະໃຊ້ມັນເພື່ອຂຽນພາສາຍີ່ປຸ່ນແທນອັກສອນດັ້ງເດີມ (*ຍົກເວັ້ນເປັນເຄື່ອງມືປ້ອນຂໍ້ມູນໃນຄອມພິວເຕີຫຼືສໍາລັບຈຸດປະສົງພິເສດເຊັ່ນ: ການອອກແບບໂລໂກ້*), ແລະຄົນຍີ່ປຸ່ນສ່ວນໃຫຍ່ມີຄວາມຮູ້ໃນການອ່ານ ຄັນຈິ ແລະ ຄານະ.
# ວັນນະຄະດີ

ພາບວາດ A lady reading a book (1772), ຜົນງານທີ່ສະທ້ອນໃຫ້ເຫັນເຖິງສິລະປະຂອງການອ່ານ ແລະ ວັນນະຄະດີ.
**ວັນນະຄະດີ (Literature)** ແມ່ນວິຈິດສິນຮູບແບບໜຶ່ງທີ່ນຳໃຊ້ພາສາ ແລະ ຕົວອັກສອນເປັນສື່ກາງໃນການສ້າງສັນຜົນງານ ເພື່ອສະທ້ອນໃຫ້ເຫັນເຖິງພຶດຕິກຳ, ແນວຄິດ, ອາລົມຈິດ ແລະ ພາບພົດຂອງສັງຄົມ. ວັນນະຄະດີບໍ່ແມ່ນພຽງແຕ່ການບັນທຶກຂໍ້ຄວາມທົ່ວໄປ, ແຕ່ແມ່ນການຮຽບຮຽງຖ້ອຍຄຳຢ່າງມີສິລະປະ (Literary Artistry) ເຊິ່ງຕ້ອງປະກອບດ້ວຍຄຸນລັກສະນະສຳຄັນ ຄື: ການນຳໃຊ້ພາສາທີ່ສະຫຼະສະຫຼວຍ, ການສ້າງຈິນຕະນາການທີ່ເລິກເຊິ່ງ ແລະ ການມີເນື້ອຫາທີ່ຊົງຄຸນຄ່າທາງດ້ານແນວຄິດ.

## ການຈຳແນກປະເພດຕາມເນື້ອຫາ ແລະ ຮູບແບບ

ໃນວົງການວັນນະຄະດີສາກົນ, ເພິ່ນໄດ້ຈັດແບ່ງປະເພດວັນນະຄະດີອອກເປັນຫຼາຍມິຕິ ດັ່ງນີ້:

* **ແບ່ງຕາມຮູບແບບການປະພັນ (Based on Form):**
	+ **ບົດຮ້ອຍແກ້ວ (Prose):** ແມ່ນການຂຽນທີ່ມີໂຄງສ້າງຕາມພາສາປົກກະຕິ ແຕ່ເນັ້ນຄວາມປານີດທາງດ້ານສຳນວນ. ລວມມີ ບັນເທີງຄະດີ (Fiction) ເຊັ່ນ ນະວະນິຍາຍ (Novels) ແລະ ສາລະຄະດີ (Non-fiction) ເຊັ່ນ ບົດວິຈານ (Critical Essays).
	+ **ບົດຮ້ອຍກອງ (Poetry):** ແມ່ນການປະພັນທີ່ບັງຄັບສຳຜັດ (Rhyme) ແລະ ຈັງຫວະ (Meter) ເພື່ອສ້າງຄວາມໄພເລາະ ແລະ ຄວາມກິນໃຈ.

* **ແບ່ງຕາມລັກສະນະເນື້ອຫາ (Based on Genre):**
	+ **ມະຫາກາບ (Epic):** ບົດປະພັນຂະໜາດຍາວທີ່ພັນລະນາເຖິງວິລະກຳ ຫຼື ເຫດການປະຫວັດສາດທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່.
	+ **ນາຕະລັກກຳ (Drama):** ຜົນງານທີ່ຂຽນຂຶ້ນເພື່ອໃຊ້ໃນການສະແດງເທິງເວທີ ໂດຍເນັ້ນການສົນທະນາ (Dialogue) ແລະ ການຂັດແຍ້ງ (Conflict).
	+ **ເນື້ອຮ້ອງສີລະປະ (Lyric):** ບົດປະພັນສັ້ນໆ ທີ່ເນັ້ນການຖ່າຍທອດຄວາມຮູ້ສຶກສ່ວນຕົວ ແລະ ອາລົມພາຍໃນຂອງຜູ້ປະພັນ.

## ອົງປະກອບ ແລະ ສຸນທະລີຍະພາບ

ວັນນະຄະດີທີ່ມີຄຸນນະພາບສູງ ຕ້ອງມີການປະສານສົມທົບລະຫວ່າງອົງປະກອບຫຼັກ 3 ປະການ:

1. **ຮູບການ (Form):** ການເລືອກໃຊ້ສັນຍະລັກ, ໂຄງສ້າງ ແລະ ເຕັກນິກການແຕ່ງທີ່ເໝາະສົມກັບປະເພດຜົນງານ.
2. **ເນື້ອໃນ (Content):** ສາລະສຳຄັນທີ່ຜູ້ປະພັນຕ້ອງການສື່ສານ, ບໍ່ວ່າຈະເປັນປັດຊະຍາຊີວິດ, ການວິພາກວິຈານສັງຄົມ ຫຼື ການຊອກຫາຄວາມຈິງຂອງມະນຸດ.
3. **ສິລະປະການແຕ່ງ (Literary Style):** ສຳນວນພາສາສະເພາະຕົວຂອງຜູ້ຂຽນ (Diction) ທີ່ເຮັດໃຫ້ຜົນງານມີເອກະລັກ ແລະ ມີພະລັງໃນການໂນ້ມນ້າວຈິດໃຈ.

## ບົດບາດຂອງວັນນະຄະດີຕໍ່ອາລິຍະທຳ

ວັນນະຄະດີຖືເປັນ "ແວ່ນແຍງ" (Mirror) ຂອງຍຸກສະໄໝ ຍ້ອນມັນເຮັດໜ້າທີ່ສຳຄັນດັ່ງນີ້:

* **ການອະນຸລັກວັດທະນະທຳ:** ເປັນເຄື່ອງມືໃນການບັນທຶກ ແລະ ສົ່ງຕໍ່ມໍລະດົກທາງປັນຍາຈາກຍຸກໜຶ່ງໄປສູ່ອີກຍຸກໜຶ່ງ.
* **ການຍົກລະດັບມະໂນທຳ:** ຊ່ວຍໃຫ້ມະນຸດເກີດຄວາມເຂົ້າອົກເຂົ້າໃຈ (Empathy) ຕໍ່ເພື່ອນມະນຸດດ້ວຍກັນ ຜ່ານການສຶກສາຊີວິດຂອງຕົວລະຄອນ.
* **ການພັດທະນາພາສາ:** ວັນນະຄະດີທີ່ດີເດັ່ນ ມັກຈະເປັນຕົ້ນກຳເນີດຂອງຄຳສັບ ແລະ ສຳນວນໃໝ່ໆ ທີ່ເຮັດໃຫ້ພາສາຊາດມີຄວາມອຸດົມສົມບູນຂຶ້ນ.

## ແຫຼ່ງອ້າງອີງ (References)
# ຄຳນາມ

**ຄຳນາມ** (ອັງກິດ: noun, ຝຣັ່ງ: substantif) ແມ່ນຊື່ຄົນ, ສັດ, ວັດຖຸສິ່ງຂອງ, ສະຖານທີ່, ຄຸນະສົມບັດ, ຫຼື ຄຸນຄ່າຕ່າງໆ ເຊັ່ນ:

* ຄົນ: ທ້າວ ສົມຈິດ, ນາງ ຄຳຟ້າ, ທ້າວ ແສງ ຯລຯ.
* ສັດ: ງົວ, ໄກ່, ໝາ ຯລຯ.
* ວັດຖຸສິ່ງຂອງ: ລົດ, ພ້າ, ໄມ້ ຯລຯ.
* ສະຖານທີ່: ເຮືອນ, ບ້ານ, ເມືອງ ຯລຯ.
* ຄຸນະສົມບັດຄຸນຄ່າຕ່າງໆ: ຄວາມຈິງ, ຄວາມແທ້, ຄວາມງາມມ ຯລຯ.

## ອ້າງອີງ

ສົມຈິຕ ພັນລັກ. (2012) *ພາສາລາວລ້ານຊ້າງ ກ່ອນປີ ພ.ສ 2478; ຄ.ສ 1935 ສະບັບຄົ້ນຄວ້າ*. ສົມມະນາ ການພິມ ສປປ ລາວ.
# ຄຳກຳມະ

**ຄຳກຳມະ** (ຄຳເຄົ້າ: ຄຳກັມມະ, ອັງກິດ: verb, ຝຣັ່ງ: verbe) ແມ່ນຄຳສະແດງອາການຂອງນາມ ຫຼື ຄຳແທນນາມເຊັ່ນ: ຂ້ອຍໄປ, ເພິ່ນກິນ, ນົກບິນ, ຫຼື ແລ່ນ ເຊິ່ງ ໄປ, ກິນ, ບິນ, ແລະ ແລ່ນ ແມ່ນຄຳກຳມະ.

## ອ້າງອີງ

ສົມຈິຕ ພັນລັກ. (2012) *ພາສາລາວລ້ານຊ້າງ ກ່ອນປີ ພ.ສ 2478; ຄ.ສ 1935 ສະບັບຄົ້ນຄວ້າ*. ສົມມະນາ ການພິມ ສປປ ລາວ.