# ປະເທດຕີມໍແລັດສະເຕ

| ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ຕີມໍແລັດສະເຕ *República Democrática de Timor-Leste* (ປອກຕຸຍການ)
*Repúblika Demokrátika Timór-Leste* (ເຕຕຸນ) |
| --- |
|
ທຸງຊາດ

ກາແຜ່ນດິນ

 |
| **ຄຳຂວັນ:**"ເອກະພາບ, ການກະທຳ, ຄວາມກ້າວໜ້າ" (ປອກຕຸຍການ: Unidade, Acção, Progresso; ເຕຕຸນ: Unidade, Asaun, Progresu) |
| **ເພງຊາດ:**"ປາຕຣີຢາ" |
|  |
| ເມືອງຫຼວງ ແລະ ເມືອງໃຫຍ່ທີ່ສຸດ | ດີລີ ﻿ / ﻿ |
| ພາສາລັດຖະການ | * ປອກຕຸຍການ
* ເຕຕຸນa
 |
| **ພາສາປະຈຳຊາດ** |
15 ภาษา
* + Atauru
	+ Baikeno
	+ Bekais
	+ Bunak
	+ Fataluku
	+ Galoli
	+ Habun
	+ Idalaka
	+ Kawaimina
	+ Kemak
	+ Makalero
	+ Makasae
	+ Makuva
	+ Mambai
	+ Tokodede
 |
| **ພາສາປະຕິບັດການ** | * ອັງກິດ
* ອິນໂດເນເຊຍ
 |
| ສາສະໜາ (ສຳມະໂນ ປີ 2015) | * 99.53% ຄຣິດ
* —97.57% ໂຣມັນຄາທໍລິກ
* —1.96% ໂປຣເຕສແຕນ
* 0.24% ອິດສະລາມ
* 0.23% ອື່ນໆ
 |
| ການປົກຄອງ | ລັດດ່ຽວ ສາທາລະນະລັດລະບົບເຄິ່ງປະທານາທິບໍດີ |
|  |
| • ປະທານາທິບໍດີ  | ໂຈເສ ຣາໂມສ ຫໍຕາ |
| • ນາຍົກລັດຖະມົນຕີ  | ຕາອູຣ ມາຕັນ ຣູອັກ |
|  |
| ສະພານິຕິບັນຍັດ | ລັດຖະສະພາ |
| ເອກະລາດ ຈາກປອກຕຸຍການ ແລະ ອິນໂດເນເຊຍ |
|  |
| • ຕີມໍຂອງປອກຕຸຍການ  | ຄຣິດສະຕະວັດທີ 16 |
| • ປະກາດເອກະລາດ  | 28 ພະຈິກ 1975 |
| • ອິນໂດເນເຊຍລວມເຂົ້າດິນແດນ  | 17 ກໍລະກົດ 1976 |
| • ບໍລິຫານໂດຍອົງການບໍລິຫານຊ່ວງປ່ຽນຜ່ານ  | 25 ຕຸລາ 1999 |
| • ຟື້ນຟູເອກະລາດ  | 20 ພຶດສະພາ 2002 |
|  |
| ພື້ນທີ່ |
| • ລວມ | **Lua error in Module:Convert at line 1822: attempt to index field 'en\_option\_value' (a nil value).** (ອັນດັບທີ 154) |
| • ແຫຼ່ງນ້ຳ (%) | ໜ້ອຍຫຼາຍ |
| ປະຊາກອນ |
| • 2021 ປະມານ | 1,340,513 (ອັນດັບທີ 153) |
| • ສຳມະໂນປະຊາກອນ 2015 | 1,183,643 |
| • ຄວາມໜາແໜ້ນ | **Lua error in Module:Convert at line 1822: attempt to index field 'en\_option\_value' (a nil value).** |
| GDP (ອຳນາດຊື້) | 2020 (ປະມານ) |
| • ລວມ | 5.315 ຕື້ໂດລາສະຫະລັດ |
| • ຕໍ່ຫົວ | 4,031 ໂດລາສະຫະລັດ |
| GDP (ລາຄາຕະຫຼາດ) | 2020 (ປະມານ) |
| • ລວມ | 1.920 ຕື້ໂດລາສະຫະລັດ |
| • ຕໍ່ຫົວ | 1,456 ໂດລາສະຫະລັດ |
| ຈີນີ (2014) |  28.7 ຕ່ຳ |
| HDI (2019) |  0.606 ປານກາງ · ອັນດັບທີ 141 |
| ສະກຸນເງິນ | ໂດລາສະຫະລັດb (USD) |
| ເຂດເວລາ | UTC+9 (TLT) |
| ຂັບລົດດ້ານ | ຊ້າຍມື |
| ລະຫັດໂທລະສັບ | +670 |
| ລະຫັດ ISO 3166 | TL |
| ລະຫັດອິນເຕີເນັດ | .tlc |
| **ເວັບໄຊ** timor-leste.gov.tl |
| 1. "ພາສາປະຈຳຊາດ" ອີກ 15 ພາສາໄດ້ຮັບການຮັບຮອງໃນລັດຖະທຳມະນູນ
2. ນອກຈາກນີ້ຍັງໃຊ້ຫຼຽນເຊັງຕາວູ
3. .tp ຍົກເລີກການໃຊ້ແລ້ວ
 |

**ຕີມໍແລັດສະເຕ** (ປອກຕຸຍການ: Timor-Leste, ອອກສຽງ: [tiˈmoɾ ˈlɛʃtɨ]) ຫຼື **ຕີມໍຕາເວັນອອກ** (ເຕຕຸນ: Timór Lorosa'e) ມີຊື່ຢ່າງເປັນທາງການແມ່ນ **ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ຕີມໍແລັດສະເຕ** (ປອກຕຸຍການ: República Democrática de Timor-Leste; ເຕຕຸນ: Repúblika Demokrátika Timór-Leste) ເປັນປະເທດທີ່ຕັ້ງຢູ່ໃນເກາະໃນພາກພື້ນອາຊີຕາເວັນອອກສຽງໃຕ້ ປະກອບດ້ວຍເກາະຕີມໍດ້ານຕາເວັນອອກ ເກາະອາເຕົາຣູ (Atauro) ແລະ ເກາະຈາກູ (Jaco) ທີ່ຢູ່ໃກ້ຄຽງ ແລະ ເທສະບານໂອເອກູຊີ (Oecusse) ເຊິ່ງຕັ້ງຢູ່ໃນຝັ່ງຕາເວັນຕົກຂອງເກາະຕີມໍ ຕີມໍຕາເວັນອອກຖືກລ້ອມຮອບໂດຍພື້ນທີ່ຂອງປະເທດອິນໂດເນເຊຍ.

ຕີມໍຕາເວັນອອກໄດ້ຕົກເປັນອານານິຄົມຂອງປອກຕຸຍການໃນສະຕະວັດທີ 16 ເຊີ່ງເປັນທີ່ຮູ້ຈັກໃນຊື່ ປອກຕຸຍການ ຕີມໍຈົນເຖິງວັນທີ 28 ພະຈິກ 1975 ເມື່ອແນວຮ່ວມປະຕິວັດເພື່ອຕີມໍຕາເວັນອອກ (Fretilin) ໄດ້ປະກາດເອກະລາດຈາກປອກຕຸຍການ ຫຼັງຈາກນັ້ນເກົ້າວັນໄດ້ຖືກກອງທັບອິນໂດເນເຊຍເຂົ້າຮຸກຮານ ແລະຍຶດຄອງ ແລະໄດ້ປະກາດໃຫ້ເປັນແຂວງທີ 27 ຂອງອິນໂດເນເຊຍໃນປີຕໍ່ມາ ການຍຶດຄອງຕີມໍຕາເວັນອອກຂອງອິນໂດເນເຊຍມີລັກສະນະຂອງຄວາມຂັດແຍ້ງທີ່ຮຸນແຮງ ແລະ ດົນນານຫຼາຍທົດສະວັດລະຫວ່າງກຸ່ມແບ່ງແຍກດິນແດນ (ໂດຍສະເພາະ Fretilin) ແລະ ກອງທັບອິນໂດເນເຊຍ.

ໃນປີ 1999 ຫຼັງຈາກສະຫະປະຊາຊາດ ຫຼື UN ໄດ້ຕັດສິນໃຈເຂົ້າໄປດູແລຄວາມຂັດແຍ້ງທີ່ເກີດຂຶ້ນ ເຮັດໃຫ້ອິນໂດເນເຊຍໄດ້ຍົກເລີກການຄວບຄຸມດິນແດນດັ່ງກ່າວ ຕີມໍແລັດສະເຕຈຶ່ງໄດ້ກາຍເປັນລັດອິດສະຫຼະແຫ່ງໃໝ່ແຫ່ງທຳອິດຂອງສະຕະວັດທີ 21 ເມື່ອວັນທີ 20 ພຶດສະພາ 2002 ແລະ ໄດ້ເຂົ້າຮ່ວມກັບອົງການສະຫະປະຊາຊາດ ແລະຊມຊົນປະເທດພາສາປອກຕຸຍການ ໃນປີ 2011 ຕີມໍຕາເວັນອອກມີຄວາມຕັ້ງໃຈທີ່ຈະເປັນສະມາຊິກປະເທດທີ 11 ສະມາຄົມປະຊາຊາດແຫ່ງອາຊີຕາເວັນອອກສຽງໃຕ້ (ອາຊຽນ) ເປັນໜຶ່ງໃນສອງປະເທດທີ່ນັບຖືສາສະໜາຄິດໃນອາຊີຕາເວັນອອກສຽງໃຕ້ ອີກໜຶ່ງປະເທດຄື ຟີລິບປິນ ແລະ ເປັນປະເທດດຽວໃນທະວີບອາຊີທີ່ມາພື້ນທີ່ທັງໝົດທີ່ຢູ່ໃນຊີກໂລກໃຕ້.

## ທີ່ມາຂອງຊື່

"ຕີມໍ" ມາຈາກ "ຕິມູຣ໌" ມີຄວາມໝາຍວ່າ "ຕາເວັນອອກ" ໃນ ມາເລ ເຊີ່ງໄດ້ຮັບການບັນທຶກເປັນ "ຕີມໍ" ໃນ ປອກຕຸຍການ ຈຶ່ງສົ່ງຜົນໃຫ້ຄວາມໝາຍ "ຕາເວັນອອກ ຕາເວັນອອກ"; ພາສາປອຍຕຸການ  *ຕີມໍ-ເລສເຕ*  (*Leste* ໝາຍເຖິງ "ຕາເວັນອອກ"); ໃນ ພາສາເຕຕຸມ *Timór Lorosa'e* (*Lorosa'e* ໝາຍເຖິງ "ຕາເວັນອອກ" (ຕົວອັກສອນ "ພະອາທິດຂຶ້ນ")) ໃນພາສາອິນໂດເນເຊຍ ເອີ້ນວ່າ *Timor Timur* ດັງນັ້ນຈຶ່ງໃຊ້ຊື່ປອກຕຸຍການສຳລັບເກາະດ້ວຍຄຳວ່າ "ຕາເວັນອອກ" ເນື່ອງຈາກຄຳຄຸນນະສັບໃນພາສາອິນໂດເນເຊຍໃສ່ຫຼັງຄຳນາມ

## ປະຫວັດຄວາມເປັນມາ

### ຍຸກກ່ອນປະຫວັດສາດ

ວັດທະນະທຳທີ່ຍັງຄົງຢູ່ທີ່ເມືອງເຢຣິມາໄລ ທາງຕາເວັນອອກສຸດຂອງຕີມໍຕາເວັນອອກມີອາຍຸເກົ່າແກ່ເຖິງ 42,000 ປີມາແລ້ວ ເຮັດໃຫ້ສະຖານທີ່ແຫ່ງນີ້ເປັນສະຖານທີ່ທີ່ເກົ່າແກ່ທີ່ສຸດແຫ່ງໜຶ່ງຂອງມະນຸດສະໄໝໃໝ່ທີ່ມີກິດຈະກຳການເດີນເຮືອໃນອາຊີຕາເວັນອອກສຽງໃຕ້ ເຊື່ອກັນວ່າໄດ້ມີການອັບພະຍົບຢ່າງໜ້ອຍສາມຄັ້ງໃຫຍ່ໆ ໃນຕີມໍຕາເວັນອອກ ນັກມະນຸດສາດຄົນທຳອິດໄດ້ອະທິບາຍວ່າ ຊາວເວັດໂດ-ອອສຕຣາລອຍດ໌ເປັນກຸ່ມທຳອິດທີ່ໄດ້ເຂົ້າມາສູ່ຕີມໍຕາເວັນອອກປະມານ 3,000 ປີ ກ່ອນຄຣິດຕະການ ການອົບພະຍົບຄັ້ງທີສອງຂອງຊາວເມລານີເຊຍເຮັດໃຫ້ຊາວເວັດໂດ-ອອສຕຣາລອຍດ໌ກ່ອນໜ້ານີ້ໄດ້ຖອຍໄປຢູ່ດ້ານໃນຂອງພູ ແລະ ຄັ້ງຫຼ້າສຸດຊາວໂປໂຕມາເລກໍໄດ້ອົບພະຍົບມາຈາກຈີນຕອນໃຕ້ ແລະ ອິນໂດຈີນຕອນເໜືອ ພໍ່ຄ້າຊາວຮົກກ້ຽນ (Hakka traders) ກໍ່ແມ່ນຢູ່ໃນກຸ່ມສຸດທ້າຍນີ້

ນິທານພື້ນເມືອງຂອງ Timorese ບອກເຖິງບັນພະບຸລຸດຜູ້ທີ່ຂີ່ເຮືອໄປທາງທິດຕາເວັນອອກຂອງປະເທດຕີມໍມາຮອດດິນແດນທາງທິດໃຕ້ ບາງເລື່ອງໄດ້ເລົ່າເຖິງບັນພະບຸລຸດຂອງ Timorese ເດີນທາງຈາກແຫຼມມາເລ ຫຼື ເຂດເນີນສູງ Minangkabau ຂອງເກາະສຸມາຕຣາ. ຊາວ Austronesians ອົບພະຍົບໄປປະເທດ ຕີມໍ ແລະ ຄິດວ່າມີສ່ວນກ່ຽວຂ້ອງກັບການພັດທະນາກະສິກຳຢູ່ເທິງເກາະ.

### ຍຸກສະໄໝຄລາດສິກ

ກ່ອນອານານິຄົມເອີຣົບ ຕີມໍໄດ້ຖືກລວມເຂົ້າໃນເຄືອຂ່າຍການຄ້າອິນໂດເນເຊຍ, ມາເລເຊຍ, ຈີນ ແລະ ອິນເດຍ ໃນສະຕະວັດທີ 14 ແມ່ນປະເທດສົ່ງອອກບັນດາແຊນຊາຍທີ່ມີກິ່ນຫອມ ຂ້າທາດ ນໍ້າເຜິ້ງ ແລະ ຂີ້ເຜິ້ງ ນັບແຕ່ທົດສະວັດທີ 1500 ປະຊາຊົນຕີມໍມີສາຍພົວພັນທາງທະຫານກັບຊາວ Luções ທາງພາກເໜືອຟີລິບປິນໃນປະຈຸບັນ ຄວາມອຸດົມສົມບູນຂອງໄມ້ເກດສະໜາເທິງໃນຕິມໍໄດ້ດຶງດູດນັກສຳຫຼວດຊາວເອີຣົບເຂົ້າມາໃນເກາະໃນຕົ້ນສະຕະວັດທີ 16 ໃນເວລານັ້ນນັກສຳຫຼວດຊາວເອີຣົບລາຍງານວ່າເກາະແຫ່ງນີ້ມີຊົນເຜົ່າຈຳນວນຫຼວງຫຼາຍທີ່ສຳຄັນ.

### ອານານິຄົມປອກຕຸຍການ

ປອກຕຸຍການສ້າງຕັ້ງສະຖານທີ່ຕັ້ງຢູ່ຕີມໍ ແລະ ມາລູກູ ການຍຶດຄອງເອີຣົບມີຜົນໃນສ່ວນໜ້ອຍຂອງປະເທດຕີມໍຕາເວັນອອກໄດ້ເລີ່ມຕົ້ນໃນປີ 1769 ເມື່ອເມືອງດີລີໄດ້ຖືກສ້າງຕັ້ງຂຶ້ນ ແລະ ຢູ່ໃນອານານິຄົມຂອງປະເທດປອກຕຸຍການ ຊາຍແດນທີ່ແນ່ນອນລະຫວ່າງເກາະເຄິ່ງໜຶ່ງຂອງພາກຕາເວັນຕົກຂອງອານານິຄົມໂຮນລັງ ແລະ ຕາເວັນອອກທີ່ມີອານານິຄົມປອກຕຸຍການໄດ້ຖືກຈັດສິນໂດຍສານຖາວອນຂອງສານໂລກຊີ້ຂາດປີ 1914 ແລະ ຍັງຄົງແມ່ນເຂດແດນລະຫວ່າງປະເທດອິນໂດເນເຊຍ ແລະ ຕີມໍຕາເວັນອອກຕາມລຳດັບ ສຳລັບຊາວປອກຕຸຍການ ຕີມໍຕາເວັນອອກຍັງຄົງບໍ່ໄດ້ຮັບຄວາມສົນໃຈຈົນຮອດທ້າຍສະຕະວັດທີ 19 ດ້ວຍການລົງທຶນທີ່ໜ້ອຍທີ່ສຸດໃນພື້ນຖານໂຄງສ້າງ ສຸຂະພາບ ແລະ ການສຶກສາ.

## ອ້າງອີງ