Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ໄຂ້ຍຸງ

**ໄຂ້ຍຸງ** (ອັງກິດ: Malaria) ເປັນພະຍາດຕິດຕໍ່ທີ່ເກີດຈາກແມ່ກາຝາກພລາສໂມເດຍມ (Plasmodium) ແລະແມ່ນຕິດຕໍ່ໄດ້ໂດຍການກັດຂອງຍຸງທີ່ຕິດເຊື້ອ. ມັນແມ່ນໜຶ່ງໃນບັນດາພະຍາດທົ່ວໄປທີ່ສຸດໃນໂລກ. ໃນແຕ່ລະປີມັນຕິດເຊື້ອຫຼາຍຮ້ອຍລ້ານຄົນແລະຂ້າຄົນຫຼາຍຮ້ອຍພັນຄົນ.

ຮູບພາບກາຝາກພລາສໂມເດຍມ (Plasmodium) ເຄື່ອນຍ້າຍຢູ່ໃນນໍ້າລາຍຂອງຍຸງເພດຍິງ.
Anopheles minimus ແມ່ນ​ໜຶ່ງ​ໃນ​ບັນດາ​ຍຸງ​ທີ່​ເປັນ​ພະຍາດ​ໄຂ້ຍຸງ​ທີ່​ມີ​ທົ່ວ​ໄປ​ທີ່​ສຸດ​ໃນ​ອາຊີ​ຕາ​ເວັນ​ອອກສຽງ​ໃຕ້.
## ອ້າງອີງ
# ຊາລສ໌ ດາຣ໌ວິນ

| ຊາລສ໌ ດາຣ໌ວິນ ແມ່ແບບ:Post-nominals |
| --- |
| ຊາລສ໌ ດາຣ໌ວິນ, ປ. 1854, ໃນເວລາທີ່ລາວກໍາລັງກະກຽມ*ກ່ຽວ​ກັບ​ຕົ້ນ​ກໍາ​ເນີດ​ຂອງ​ຊະ​ນິດ​* |
| ເກີດ | ຊາລສ໌ ໂຣເບີດ ດາຣ໌ວິນ 12 ກຸມພາ ຄ.ສ. 1809(1809-02-12) Shrewsbury, Shropshire, ປະເທດອັງກິດ |
| ເສຍຊີວິດ | 19 ເມສາ ຄ.ສ. 1882 (73 ປີ) Down House, Down, ເຄນ, ປະເທດອັງກິດ |
| ສຸສານ | Westminster Abbey |
| ການສຶກສາ | ແມ່ແບບ:Ubli |
| ເປັນທີ່ຮູ້ຈັກຈາກ | ການຄັດເລືອກທໍາມະຊາດ |
| ຄູ່ສົມລົດ | Emma Wedgwood（ປີແຕ່ງງານ） |
| ບຸດ | 10, ລວມທັງ William, Henrietta, George, Francis, Leonard and Horace |
| ບິດາມາຣດາ | * Robert Darwin
* Susannah Wedgwood
 |
| ຄອບຄົວ | Darwin–Wedgwood |
| ລາງວັນ | * FRS (1839)
* Royal Medal (1853)
* Wollaston Medal (1859)
* Copley Medal (1864)
* *Pour le Mérite* (1867)
* Baly Medal (1879)
 |
|

|  |
| --- |
| **ຊາລສ໌ ດາຣ໌ວິນ** |
| เกิด: | {{{birth\_date}}}  |
| อาชีพ: | {{{occupation}}} |

 |

**ຊາລສ໌ ໂຣເບີດ ດາຣ໌ວິນ** (ອັງກິດ: *Charles Robert Darwin*; 12 ກຸມພາ 1809 – 19 ເມສາ 1882) ເປັນນັກທໍາມະຊາດ, ນັກທໍລະນີສາດ, ແລະ ນັກຊີວະວິທະຍາຊາວອັງກິດ, ເປັນທີ່ຮູ້ຈັກຢ່າງກວ້າງຂວາງສໍາລັບການປະກອບສ່ວນຂອງ ຊີວະວິທະຍາວິວັດທະນາການ. ການສະເຫນີຂອງລາວທີ່ທຸກໆຊະນິດ ຂອງຊີວິດໄດ້ສືບທອດມາຈາກບັນພະບຸລຸດທົ່ວໄປໃນປັດຈຸບັນແມ່ນໄດ້ຮັບການຍອມຮັບໂດຍທົ່ວໄປແລະຖືວ່າເປັນແນວຄວາມຄິດທາງວິທະຍາສາດພື້ນຖານ.

## ອ້າງອີງ
# ຊີວະສາດ

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

ຊີວະສາດ ສຶກສາ ຄວາມຫຼາກຫຼາຍ ຂອງ ສິ່ງມີຊີວິດ (ຕາມທິດເຂັມໂມງປິ່ນ ຈາກ ເບື້ອງຊ້າຍທາງເທິງ) ຈຸນລະຊີບ, ຕົ້ນໄມ້, ກວາງ, ແມງໄມ້
**ຊີວະສາດ** (ຄຳເຄົ້າ: ຊີວສາສຕຣ໌, ພາສາອັງກິດ biology ມາຈາກ ພາສາເກຣັກ ແປວ່າ ການສຶກສາຊີວິດ) ແມ່ນ ວິທະຍາສາດ ທີ່ສຶກສາ ກ່ຽວກັບ ສິ່ງມີຊີວິດ.

* Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage

## ອ້າງອີງ
# ວິທະຍາສາດ

**ວິທະຍາສາດ** (ຄຳເຄົ້າ: ວິທຍາສາສຕຣ໌) ໝາຍເຖິງ ຄວາມຮູ້ກ່ຽວກັບສິ່ງຕ່າງ ໆ ໃນທຳມະຊາດທັງທີ່ມີຊີວິດແລະບໍ່ມີຊີວິດ ລວມທັງກະບວນການປະມວນຄວາມຮູ້ຢ່າງປະຈັກ ທີ່ເອີ້ນວ່າກະບວນການທາງວິທະຍາສາດ ແລະກຸ່ມຂອງອົງຄວາມຮູ້ທີ່ໄດ້ຈາກກະບວນການດັ່ງກ່າວ).

ການສຶກສາໃນດ້ານວິທະຍາສາດຍັງຖືກແບ່ງຍ່ອຍອອກເປັນ ວິທະຍາສາດທຳມະຊາດ ແລະ ວິທະຍາສາດປະຍຸກ. ຄຳວ່າ science ໃນພາສາອັງກິດ ເຊິ່ງແປວ່າ ວິທະຍາສາດນັ້ນ ມາຈາກພາສາລາແຕັງ ຄຳວ່າ scientia ເຊິ່ງໝາຍຄວາມວ່າ ຄວາມຮູ້.

## ປັດຊະຍາວິທະຍາສາດ

ຄວາມສຳເລັດອັນຍິ່ງໃຫຍ່ຂອງວິທະຍາສາດໃນປະຫວັດມະນຸດ ໄດ້ສ້າງປະເດັນຄຳຖາມທາງປັດຊະຍາໄວ້ຫຼາຍຫຼວງ. ໂດຍນັກປັດຊະຍາວິທະຍາສາດໄດ້ຕັ້ງຄຳຖາມທາງປັດຊະຍາທີ່ສຳຄັນດັ່ງນີ້

* ສິ່ງໃດແມ່ນໂຕແບ່ງແຍກຄວາມຮູ້ທາງວິທະຍາສາດກັບຄວາມຮູ້ປະເພດອື່ນ ໆ ເຊັ່ນ ໂຫລາສາດ.
* ຄວາມຮູ້ທາງວິທະຍາສາດແມ່ນຄວາມຈິງຫຼືບໍ່.
* ຄວາມຮູ້ທາງວິທະຍາສາດເຊື່ອຖືໄດ້ພຽງໃດ.
* ວິທະຍາສາດມີປະໂຫຍດຈິງ ໆ ຫຼືບໍ່.
* ສີລະທຳຂອງວິທະຍາສາດທີ່ເໝາະສົມ ແມ່ນຮູບແບບໃດ.

ປະເດັນເຫຼົ່ານີ້ຍັງແມ່ນທີ່ຖົກຖຽງໃນໝູ່ນັກປັດຊະຍາວິທະຍາສາດຢ່າງຫຼາຍໃນປະຈຸບັນ ແລະບໍ່ມີຄວາມເຫັນໃດທີ່ໄດ້ຮັບການຍອມຮັບທົ່ວໄປອີກເລີຍທີດຽວ .

## ອ້າງອີງ
# ສິ່ງມີຊີວິດ

**ສິ່ງມີຊີວິດ** (ຄຳເຄົ້າ: ສິ່ງມີຊີວິຕ) ຈະມີຄຸນລັກສະນະ (properties) ທີ່ບໍ່ພົບໃນສິ່ງມີຊີວິດ ອັນໄດ້ແກ່ຄວາມສາມາດໃນການໃຊ້ສະສານແລະພະລັງງານເປັນສຳຄັນ. ໂດຍໄດ້ຮັບການຖ່າຍທອດມາຈາກບັນພະບຸລຸດຂອງສິ່ງມີຊີວິດເລີ່ມຕົ້ນ. ຢ່າລໃດກໍຕາມ, ບັນພະບຸລຸດຂອງສິ່ງມີຊີວິດນີ້ ທີ່ຖືກຳເນີດເທິງໂລກເມື່ອປະມານ 4 ລ້ານກວ່າປີທີ່ແລ້ວ ເມື່ອຜ່ານການວິວັດທະນາການແລະການປັບຕົວໃຫ້ເຂົ້າກັບສິ່ງແວດລ້ອມໃນແຕ່ລະຊ່ວງເວລາ, ກໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມຫຼວງຫຼາຍທາງຊີວະພາບຂອງສິ່ງມີຊີວິດຈຳນວນຫຼາຍ ດັ່ງທີ່ເຫັນໃນປັດຈຸບັນ.
# ກາຍະວິພາກ

ຫນຶ່ງໃນຮູບພາບຂະຫນາດໃຫຍ່, ລາຍລະອຽດໃນ Andreas Vesalius 's *De humani corporis fabrica* ສະຕະວັດທີ 16, ເປັນເຄື່ອງຫມາຍການເກີດໃຫມ່ຂອງກາຍະວິພາກ

**ກາຍະວິພາກ** (ກຣີກບູຮານ: ἀνατομή) ແມ່ນສາຂາຂອງ morphology ທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບການສຶກສາໂຄງສ້າງພາຍໃນຂອງ ສິ່ງມີຊີວິດ ແລະພາກສ່ວນຂອງມັນ. ຮ່າງກາຍ ແມ່ນສາຂາຂອງ ວິທະຍາສາດທໍາມະຊາດ ທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບອົງການຈັດຕັ້ງໂຄງສ້າງຂອງສິ່ງທີ່ມີຊີວິດ. ມັນເປັນວິທະຍາສາດເກົ່າ, ມີຈຸດເລີ່ມຕົ້ນໃນຍຸກກ່ອນປະຫວັດສາດ. ຮ່າງກາຍແມ່ນຜູກມັດໂດຍພື້ນຖານແລ້ວກັບ ຊີວະວິທະຍາການພັດທະນາ, embryology, ຮ່າງກາຍປຽບທຽບ, ຊີວະວິທະຍາວິວັດທະນາການ, ແລະ phylogeny, ເນື່ອງຈາກວ່າເຫຼົ່ານີ້ແມ່ນຂະບວນການທີ່ທາງວິພາກວິພາກທີ່ສ້າງຂຶ້ນ, ທັງໃນໄລຍະທັນທີ ແລະໄລຍະຍາວ. ຮ່າງກາຍ ແລະ ສະລິລະສາດ, ເຊິ່ງສຶກສາໂຄງສ້າງແລະ ຫນ້າທີ່ ຂອງສິ່ງມີຊີວິດແລະພາກສ່ວນຂອງມັນຕາມລໍາດັບ, ເຮັດໃຫ້ຄູ່ທໍາມະຊາດຂອງວິຊາທີ່ກ່ຽວຂ້ອງ, ແລະມັກຈະສຶກສາຮ່ວມກັນ. ການວິພາກວິພາກຂອງມະນຸດແມ່ນໜຶ່ງໃນ ວິທະຍາສາດພື້ນ ຖານທີ່ຈຳເປັນທີ່ນຳໃຊ້ເຂົ້າໃນການແພດ, ແລະ ມັກຈະຖືກສຶກສາພ້ອມກັບ ສະລີລະວິທະຍາ.

## ອ້າງອີງ
# ຊີວະເຄມີ

**ຊີວະເຄມີ** (ອັງກິດ: Biochemistry ຫຼື Biological chemistry) ແມ່ນການສຶກສາຂະບວນການທາງເຄມີພາຍໃນແລະກ່ຽວຂ້ອງກັບສິ່ງມີຊີວິດ. ສາຂາວິຊາຍ່ອຍຂອງທັງເຄມີສາດແລະຊີວະສາດ, ຊີວະເຄມີອາດແບ່ງອອກເປັນສາມສາຂາຄື: ຊີວະສາດໂຄງສ້າງ, ເອນໄຊວິທະຍາ, ແລະ metabolism.

ໂຄງສ້າງ 3 ມິຕິຂອງໄມໂອໂກລບິນ
## ອ້າງອີງ
# ອະໄວຍະວະເພດ

ອະໄວຍະວະເພດຂອງສາຫຼ່າຍໄຟ ສະແດງ antheridia ເພດຜູ້ (ສີແດງ) ແລະ archegonia ເພດເມຍ (ສີນໍ້າຕານ)
**ອະໄວຍະວະເພດ** (ອັງກິດ: sex organ) ຫຼື **ອະໄວຍະວະສືບພັນ** (ອັງກິດ: reproductive organ, primary sex organ, primary sexual characteristic) ແມ່ນໂຄງສ້າງທາງດ້ານຮ່າງກາຍທີ່ກ່ຽວຂ້ອງກັບການສືບພັນທາງອາໄສເພດ ຢູ່ໃນຮ່າງກາຍຂອງສິ່ງທີ່ມີຊີວິດທີ່ມີຄວາມສະລັບສັບຊ້ອນ ແລະ ເປັນສ່ວນຫນຶ່ງຂອງລະບົບສືບພັນ ອະໄວຍະວະທີ່ເບິ່ງເຫັນພາຍນອກຢູ່ໃນເພດຍິງ ແລະ ເພດຊາຍແມ່ນເອີ້ນວ່າ *ອະໄວຍະວະເພດປະຖົມ* ຫຼື **ອະໄວຍະວະສືບພັນ** (genitals, genitalia) ສ່ວນອະໄວຍະວະພາຍໃນເອີ້ນວ່າ *ອະໄວຍະວະສືບພັນພາຍໃນ* ລັກສະນະທີ່ເລີ່ມເກີດຂຶ້ນໃນໄວເລີ່ມຈະເລີນພັນ ເຊັ່ນ ຂົນອະໄວຍະວະເພດ ໃນຜູ້ຍິງແລະຜູ້ຊາຍ ແລະ ໜວດໃນຜູ້ຊາຍ ເອີ້ນວ່າການປ່ຽນແປງລັກສະນະເພດມັດທະຍົມ (secondary sex characteristics)

ມໍສສ໌, ເຟີນ ແລະ ບາງພືດທີ່ຄ້າຍຄືກັນມີຈຸລັງສືບພັນ (gametangia) ແມ່ນອະໄວຍະວະສືບພັນເຊິ່ງເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງເກມີໂຕໄຟຕ໌ (gametophyte) ດອກໄມ້ຂອງພືດດອກສ້າງລະອອງເລນູແລະຈຸລັງໄຂ່ ແຕ່ອະໄວຍະວະເພດຢູ່ໃນເກມີໂຕໄຟຕ໌ ພາຍໃນລະອອງເລນູ ແລະ ຮວຍໄຂ່ (ovule) ພືດຈຳພວກສົນຍັງຜະລິດໂຄງສ້າງການຈະເລີນພັນທາງເພດພາຍໃນເກມີໂຕໄຟຕ໌ພາຍໃນລູກສົນ ແລະ ລະອອງເລນູ. ໂດຍລູກສົນ ແລະ ລະອອງເລນູເອງບໍ່ແມ່ນອະໄວຍະວະເພດ.

### ອ່ານເພີ່ມເຕີມ

* ການຮ່ວມເພດ
* ໂຄຍ
* ຫີ
* ການສໍາເລັດຄວາມໃຄ່ດ້ວຍຕົນເອງ

### ອ້າງອີງ
# ອະນູຊີວະສາດ

**ອະນູຊີວະສາດ** ຫຼື **ຊີວະສາດລະດັບໂມເລກຸນ** (ອັງກິດ: molecular biology) ແມ່ນການສຶກສາກ່ຽວກັບໂຄງສ້າງ ແລະ ການເຮັດວຽກຂອງໜ່ວຍພັນທຸກຳໃນລະດັບໂມເລກຸນ, ເປັນສາຂາວິຊາທີ່ຄາບກ່ຽວກັນລະຫວ່າງຊີວະສາດແລະເຄມີສາດ, ໂດຍສະເພາະສາຂາພັນທຸສາດແລະຊີວະເຄມີ. ອະນູຊີວະສາດເນັ້ນໜັກໃສ່ການສຶກສາການພົວພັນລະຫວ່າງລະບົບຕ່າງໆ ພາຍໃນຈຸລັງ, ເຊິ່ງລວມມີການພົວພັນລະຫວ່າງການສັງເຄາະດີເອັນເອ, ອາຣ໌ເອັນເອ ແລະ ໂປຣຕີນ, ລວມເຖິງວ່າຂະບວນການເຫຼົ່ານີ້ຖືກຄວບຄຸມແນວໃດ.

## ເບິ່ງຕື່ມ

* ຊີວະເຄມີ
* ພັນທຸສາດ
# ພຶຕິກຳ

**ພຶຕິກຳ** (ອັງກິດ: behaviour, ຝຣັ່ງ: comportement) ໝາຍຄວາມເຖິງ ການສະແດງແລະກິລິຍາທ່າທາງເຊິ່ງສິ່ງມີຊີວິດ ລະບົບຫຼືອັດຕະລັກປະດິດ ທີ່ເກີດຮ່ວມກັນກັບສິ່ງແວດລ້ອມ ເຊິ່ງລວມລະບົບອື່ນຫຼືສິ່ງມີຊີວິດໂດຍລວມເຊັ່ນດຽວກັບສິ່ງແວດລ້ອມທາງກາຍະພາບ. ພຶຕິກຳແມ່ນການຕອບສະໜອງຂອງລະບົບຫຼືສິ່ງມີຊີວິດຕໍ່ສິ່ງເຮົ້າຫຼືການຮັບເຂົ້າທັງຫຼາຍ ບໍ່ວ່າຈະເປັນພາຍໃນຫຼືພາຍນອກ ມີສະຕິຫຼືບໍ່ມີສະຕິລະລຶກ ຄັກແນ່ຫຼືແອບແຝງ ແລະໂດຍຕັ້ງໃຈຫຼືບໍ່ໄດ້ຕັ້ງໃຈ.
# ພູມສາດ

ແຜນທີ່ໂລກ
**ພູມສາດ​** (ຄຳເຄົ້າ: ພູມິສາສຕຣ໌; ອັງກິດ: Geography) ແມ່ນວິທະຍາສາດທຳມະຊາດທີ່ ສຶກສາກ່ຽວກັບໂລກ ຄຸນລັກສະນະມັນ ສິ່ງມີຊີວິດ ແລະປາກົດການທຳມະຊາດຕ່າງ ໆ ພູມສາດໃນຍຸກໃໝ່ໄດ້ສຶກສາແລະພະຍາຍາມເຂົ້າໃຈໂລກ ໂດຍນຳໃຊ້ຫຼາຍ ໆ ຂະແໜງ ເຊັ່ນ ວິທະຍາສາດ ສັງຄົມ ຫຼື ທຳມະຊາດ

## ຂະແໜງ

### ພູມສາດວັດຖຸ

ເນັ້ນໜັກການພະຍາຍາມເຂົ້າໃຈຄຸນ​ລັກ​ສະ​ນະທາງວັດຖຸຂອງ ໂລກ ແລະສາມາດແຍກອອກເປັນປະເພດຍ່ອຍໃຫຍ່ ດັ່ງນີ້

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |
| ພູມສາດຊີວະ(Biogeography) | ພູມອາກາດສາດ(Climatology) & ພູມສາດອຸນະພູມ(paleoclimatology) | ພູມສາດຝັ່ງ(Coastal geography) | ພູມສາດແວດລ້ອມ(Environmental geography) & ການຄຸ້ມຄອງສິ່ງແວດລ້ອມ | ຈີໂອດິຊີ(Geodesy) | ພູມສັນຖານສາດ(Geomorphology) | ຫິມະສາດ(Glaciology) |
|  |  |  |  |  |  |
| ອຸທົກກະສາດ(Hydrology) & ໄຮໂດຣກຣາຟີ(Hydrography) | ເອໂຄໂລຈີພູມສັນຖານ(Landscape ecology) | ມະຫາສະໝຸດສາດ(Oceanography) | ທໍລະນີສາດ(Pedology) | ຊັ້ນດິນບູຮານສາດ(Palaeogeography) | ທໍລະນີສະໄໝທີ່ສີ່(Quaternary science) |

### ພູມສາດມະນຸດ

ແມ່ນຂະແໜງໃນພູມສາດທີ່ເນັ້ນສຶກສາຮູບແບບແລະກະບວນການ ທີ່ກຳໜົດການຕອບສະໜອງຂອງຄົນກັບສິ່ງແວດລ້ອມຕ່າງ ໆ

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |  |  |
| ພູມສາດວັດທະນະທຳ(Cultural geography) | ພູມສາດພັດທະນາ(Development geography) | ພູມສາດເສດຖະກິດ(Economic geography) | ພູມສາດສາທາລະນະສຸກ(Health geography) | ພູມສາດປະຫວັດ(Historical geography) & ພູມສາດເວລາ(Time geography) | ພູມສາດການເມືອງ(Political geography) & ຈີໂອໂປລິຕິກ(Geopolitics) | ພູມສາດປະຊາກອນ(Population geography) ຫຼື ເດໂມກຣາຟີ(Demography) |  |
|  |  |  |  |  |
| ພູມສາດສາດສະໜາ(Religion geography) | ພູມສາດສັງຄົມ(Social geography) | ພູມສາດຄົມມະນາຄົມ(Transportation geography) | ພູມສາດທ່ອງທ່ຽວ(Tourism geography) | ພູມສາດຕົວເມືອງ(Urban geography) |

## ບັນດາປະເທດໃນໂລກ

*ລາຍຊື່ປະເທດ ດິນແດນ ແລະເມືອງຫລວງ*

 ການາດາ

 ເກົາຫຼີໃຕ້

 ກຳປູເຈຍ

 ຈີນ

 ສະຫະຣາຊອານາຈັກ

 ສິງກະໂປ

 ຍີ່ປຸ່ນ

 ໄທ

 ນູແວນເຊລັງ

 ບຣູໄນ

 ຝຣັ່ງ

 ຟິລິບປິນ

 ມາເລເຊຍ

 ມຽນມາ

 ເຢຍລະມັນ

 ລາວ

 ຫວຽດນາມ

 ສະຫະລັດອາເມຣິກາ

 ອິຕາລີ

 ອິນໂດເນເຊຍ

 ອິນເດຍ

 ອົດສະຕຣາລີ
# ນິເວດສາດ

**ນິເວດສາດ** (ຄຳເຄົ້າ: ນິເວສສາສຕຣ໌, ອັງກິດ: ecology) ຫຼື **ເອກໍລໍຊີ** (ຝຣັ່ງ: écologie) ແມ່ນ ວິທະຍາສາດ ທີ່ສຶກສາກ່ຽວກັບ ການກະຈາຍ, ຄວາມສຳພັນຊຶ່ງກັນແລະກັນ ລະຫວ່າງສິ່ງມີຊີວິດ ລວມທັງ ກັບ ສິ່ງແວດລ້ອມ. ຄຳວ່າ ນິເວດ ໃນພາສາອັງກິດ ຫລື ecologyນັ້ນ ບາງເທື່ອ ກໍ່ ຖືກໃຊ້ ເພື່ອໝາຍຄວາມເຖິງ ຄວາມເປັນທຳມະຊາດ ເຊັ່ນ ຄຳວ່າ "ເອກໍຕູລິດ" (écotourisme) ສ່ວນຫລາຍກໍ່ຈະແປ ເປັນພາສາລາວ ວ່າ ການທ່ອງທ່ຽວແບບທຳມະຊາດ.

## ອ້າງອີງ
# ເຣເນສຊ໌

**ເຣເນສຊ໌** (ອັງກິດ: /rɪˈneɪsəns/ rin-AY-sənss, ສະຫະລັດ: /ˈrɛnəsɑːns/ ⓘ REN-ə-sahnss) ແມ່ນໄລຍະເວລາຂອງປະຫວັດສາດແລະການເຄື່ອນໄຫວວັດທະນະທໍາເອີຣົບກວມເອົາສະຕະວັດທີ 15 ແລະ 16. ມັນ ໝາຍ ເຖິງການຫັນປ່ຽນຈາກຍຸກກາງໄປສູ່ຄວາມທັນສະ ໄໝ ແລະມີລັກສະນະເປັນຄວາມພະຍາຍາມເພື່ອຟື້ນຟູແລະລື່ນກາຍແນວຄວາມຄິດແລະຜົນສໍາເລັດຂອງວັດຖຸບູຮານຄລາສສິກ. ກ່ຽວຂ້ອງກັບການປ່ຽນແປງທາງດ້ານສັງຄົມທີ່ຍິ່ງໃຫຍ່ໃນສາຂາວິຊາແລະວິຊາຕ່າງໆ, ລວມທັງສິລະປະ, ສະຖາປັດຕະຍະກໍາ, ການເມືອງ, ວັນນະຄະດີ, ການສໍາຫຼວດແລະວິທະຍາສາດ, ເຣເນສຊ໌ ທໍາອິດແມ່ນສູນກາງຢູ່ໃນສາທາລະນະລັດ Florence, ຫຼັງຈາກນັ້ນໄດ້ແຜ່ຂະຫຍາຍໄປໃນສ່ວນທີ່ເຫຼືອຂອງອິຕາລີແລະຕໍ່ມາໃນທົ່ວເອີຣົບ. ຄໍາວ່າ rinascita ("ການເກີດໃຫມ່") ປາກົດຄັ້ງທໍາອິດໃນ Lives of the Artists (c. 1550) ໂດຍ Giorgio Vasari, ໃນຂະນະທີ່ຄໍາສັບພາສາຝຣັ່ງ ເຣເນສຊ໌ ທີ່ສອດຄ້ອງກັນໄດ້ຖືກຮັບຮອງເອົາເປັນພາສາອັງກິດເປັນຄໍາສັບສໍາລັບໄລຍະເວລານີ້ໃນລະຫວ່າງ 1830s.
# ແບັກທີເຣຍ

**ແບັກທີເຣັຍ** (ອັງກິດ: bacteria) ມີ​ຢູ່​ທົ່ວ​ທຸກ​ແຫ່ງ, ສ່ວນ​ໃຫຍ່​ແມ່ນ​ສິ່ງ​ມີ​ຊີ​ວິດ​ທີ່​ເປັນ​ອິດ​ສະ​ລະ​ມັກ​ຈະ​ປະ​ກອບ​ດ້ວຍ ​ຊີ​ວະ​ພາບ ​ດຽວ​. ພວກເຂົາເຈົ້າປະກອບເປັນ ໂດເມນ ຂະຫນາດໃຫຍ່ຂອງ ຈຸລິນຊີ ໂປຄາຣີໂອດ. ໂດຍປົກກະຕິມີຄວາມຍາວບໍ່ຫຼາຍປານໃດ ມິໂກຣແມັດ, ແບັກທີເຣັຍແມ່ນເປັນຮູບແບບຊີວິດທໍາອິດທີ່ປາກົດຢູ່ໃນ ໂລກ, ແລະຢູ່ໃນ ບ່ອນຢູ່ອາໄສ ສ່ວນໃຫຍ່ຂອງມັນ. ແບັກທີເຣັຍອາໄສຢູ່ໃນອາກາດ, ດິນ, ນ້ໍາ, ນ້ໍາຮ້ອນທີ່ເປັນກົດ, ສິ່ງເສດເຫຼືອ radioactive, ແລະ ຊີວະພາບເລິກ ຂອງ ເປືອກໂລກ. ແບັກທີເຣັຍມີບົດບາດສໍາຄັນໃນຫຼາຍຂັ້ນຕອນຂອງ ວົງຈອນທາດອາຫານ ໂດຍການລີໄຊເຄີນສານອາຫານແລະ ການສ້ອມແຊມໄນໂຕຣເຈນ ອອກຈາກ ບັນຍາກາດ. ວົງຈອນທາດອາຫານປະກອບມີ ການເສື່ອມສະພາບ ຂອງ ຮ່າງກາຍທີ່ຕາຍແລ້ວ; ແບັກທີເຣັຍມີຄວາມຮັບຜິດຊອບຕໍ່ຂັ້ນຕອນຂອງ putrefaction ໃນຂະບວນການນີ້. ໃນຊຸມຊົນຊີວະພາບທີ່ອ້ອມຮອບທໍ່ ລະບາຍຄວາມຮ້ອນ hydrothermal ແລະ ນ້ໍາເຢັນ, ແບັກທີເຣັຍ extremophile ໃຫ້ສານອາຫານທີ່ຈໍາເປັນເພື່ອຍືນຍົງຊີວິດໂດຍການປ່ຽນທາດປະສົມທີ່ລະລາຍ, ເຊັ່ນ hydrogen sulfide ແລະ methane, ເປັນພະລັງງານ. ແບັກທີເຣັຍຍັງອາໄສຢູ່ໃນການພົວພັນ ເຊິ່ງກັນແລະກັນ, commensal ແລະ ກາຝາກ ກັບພືດແລະສັດ. ແບັກທີເຣັຍສ່ວນໃຫຍ່ບໍ່ໄດ້ມີລັກສະນະແລະມີຫຼາຍຊະນິດທີ່ບໍ່ສາມາດ ປູກ ຢູ່ໃນຫ້ອງທົດລອງ. ການສຶກສາຂອງແບັກທີເຣັຍແມ່ນເປັນທີ່ຮູ້ຈັກເປັນ bacteriology, ສາຂາຂອງ ຈຸລິນຊີ.

ເຊັ່ນດຽວກັນກັບສັດທັງຫມົດ, ມະນຸດມີຈໍານວນຫຼວງຫຼາຍ (ປະມານ 1013 ຫາ 1014 ) ຂອງແບັກທີເຣັຍ. ສ່ວນຫຼາຍແມ່ນຢູ່ໃນ ລໍາໄສ້, ເຖິງແມ່ນວ່າມີຫຼາຍຢູ່ໃນຜິວຫນັງ. ສ່ວນໃຫຍ່ຂອງແບັກທີເຣັຍໃນແລະຢູ່ໃນຮ່າງກາຍແມ່ນບໍ່ເປັນອັນຕະລາຍຫຼື rendered ດັ່ງນັ້ນໂດຍຜົນກະທົບປ້ອງກັນຂອງ ລະບົບພູມຕ້ານທານ, ແລະຈໍານວນຫຼາຍ ມີປະໂຫຍດ, ໂດຍສະເພາະຜູ້ທີ່ຢູ່ໃນລໍາໄສ້. ແນວໃດກໍ່ຕາມ, ແບັກທີເຣັຍຫຼາຍຊະນິດແມ່ນ ເປັນເຊື້ອພະຍາດ ແລະເຮັດໃຫ້ເກີດ ພະຍາດຕິດຕໍ່, ລວມທັງ ພະຍາດອະຫິວາ, syphilis, anthrax, leprosy, ວັນນະໂລກ, tetanus ແລະ plague bubonic. ພະຍາດ​ແບັກ​ທີ​ເລຍ​ທີ່​ເປັນ​ອັນຕະລາຍ​ທີ່​ສຸດ​ແມ່ນ ​ການ​ຕິດ​ເຊື້ອ​ທາງ​ເດີນ​ຫາຍ​ໃຈ . ຢາຕ້ານເຊື້ອ ໄດ້ຖືກນໍາໃຊ້ເພື່ອປິ່ນປົວ ການຕິດເຊື້ອແບັກທີເລຍ ແລະຍັງຖືກນໍາໃຊ້ໃນການປູກຝັງ, ເຮັດໃຫ້ ການຕໍ່ຕ້ານຢາຕ້ານເຊື້ອ ເປັນບັນຫາທີ່ເພີ່ມຂຶ້ນ. ແບັກທີເຣັຍມີຄວາມສໍາຄັນໃນ ການປິ່ນປົວນ້ໍາເສຍ ແລະການທໍາລາຍ ການຮົ່ວໄຫລຂອງນ້ໍາມັນ, ການຜະລິດ ເນີຍແຂງ ແລະ ນົມສົ້ມ ຜ່ານ ການຫມັກ, ການຟື້ນຕົວຂອງຄໍາ, palladium, ທອງແດງແລະໂລຫະອື່ນໆໃນຂະແຫນງການຂຸດຄົ້ນບໍ່ແຮ່ (biomining, bioleaching), ເຊັ່ນດຽວກັນກັບໃນ biotechnology, ແລະ. ການຜະລິດຢາຕ້ານເຊື້ອແລະສານເຄມີອື່ນໆ.

 ໂຄງສ້າງແລະເນື້ອໃນຂອງຈຸລັງແບັກທີເລຍ Gram-positive ປົກກະຕິ (ເຫັນໄດ້ຈາກຄວາມຈິງທີ່ວ່າເຍື່ອຫຸ້ມເຊນ *ດຽວ* ເທົ່ານັ້ນ).
 ກ້ອງຈຸລະທັດເອເລັກໂຕຣນິກ ຂອງຈຸລັງ *Halothiobacillus neapolitanus* ທີ່ມີ carboxysomes ພາຍໃນ, ມີລູກສອນເນັ້ນໃສ່ carboxysomes ທີ່ເຫັນໄດ້. ແຖບຂະຫນາດຊີ້ໃຫ້ເຫັນເຖິງ 100 nm.
 *Helicobacter pylori* micrograph ເອເລັກໂຕຣນິກ, ສະແດງໃຫ້ເຫັນ flagella ຫຼາຍຢູ່ໃນຜິວຂອງເຊນ
## ເອກະສານອ້າງອີງ
# ຢູກາຣີໂອດ

**ຢູກາຣີໂອດ** ປະ ກອບ ເປັນ ໂດ ເມນ ຂອງ **Eukaryota** ຫຼື **Eukarya**, ອົງການຈັດຕັ້ງ ທີ່ ມີ ຈຸລັງ ມີ ແກນ ເຍື່ອ ຫຸ້ມ. ສັດ ທັງຫມົດ, ພືດ, ເຊື້ອເຫັດ, ແລະ ອົງການຈັດຕັ້ງ unicellular ຈໍານວນຫຼາຍແມ່ນ eukaryotes. ພວກມັນປະກອບເປັນກຸ່ມໃຫຍ່ຂອງ ຮູບແບບຊີວິດ ຄຽງຄູ່ກັບສອງກຸ່ມຂອງ ໂປຄາຣີໂອດ : ເຊື້ອແບັກທີເຣັຍ ແລະ Archaea. ຢູກາຣີໂອດ ເປັນຕົວແທນຂອງປະຊາກອນສ່ວນນ້ອຍຂອງຈໍານວນສິ່ງມີຊີວິດ, ແຕ່ວ່າໂດຍທົ່ວໄປແລ້ວມີຂະຫນາດໃຫຍ່ກວ່າ, ຊີວະມວນທົ່ວໂລກ ຂອງພວກມັນແມ່ນໃຫຍ່ກວ່າ ໂປຄາຣີໂອດ.
# ອາຊິດນິວຄລີອິກ

ອາຊິດນິວຄລີອິກ RNA (ຊ້າຍ) ແລະ DNA (ຂວາ).
**ອາຊິດນິວຄລີອິກ** (ອັງກິດ: Nucleic acid) ແມ່ນໂມເລກຸນຂະຫນາດໃຫຍ່ທີ່ຂໍ້ມູນພັນທຸກໍາຖືກເກັບຮັກສາໄວ້. ອາຊິດນິວຄລີອິກມີສອງຊະນິດ: DNA ແລະ RNA.
# ​ໄວ​ຣັ​ສ

**ໄວຣັສ** (ອັງກິດ: Virus) ແມ່ນ ຕົວແທນການຕິດເຊື້ອ submicroscopic ທີ່ replicates ພາຍໃນ ຈຸລັງ ດໍາລົງຊີວິດຂອງ ສິ່ງມີຊີວິດ. ເຊື້ອໄວຣັສຕິດເຊື້ອທຸກ ຮູບແບບຊີວິດ, ຈາກສັດແລະພືດໄປສູ່ ຈຸລິນຊີ, ລວມທັງ ເຊື້ອແບັກທີເຣັຍ ແລະ archaea. ເຊື້ອໄວຣັສແມ່ນພົບເຫັນຢູ່ໃນເກືອບທຸກ ລະບົບນິເວດ ໃນໂລກແລະເປັນປະເພດຊີວະວິທະຍາຈໍານວນຫຼາຍທີ່ສຸດ. ນັບຕັ້ງແຕ່ບົດຄວາມ 1892 ຂອງ Dmitri Ivanovsky ທີ່ອະທິບາຍເຖິງ ເຊື້ອພະຍາດ ທີ່ບໍ່ມີເຊື້ອແບັກທີເຣັຍທີ່ຕິດເຊື້ອພືດຢາສູບແລະການຄົ້ນພົບ ເຊື້ອໄວຣັສ mosaic ຢາສູບ ໂດຍ Martinus Beijerinck ໃນ 1898, ຫຼາຍ​ກວ່າ 11,000 ຂອງ​ຫຼາຍ​ລ້ານ ​ຊະ​ນິດ​ເຊື້ອ​ໄວຣ​ັ​ສ ​ໄດ້​ຖືກ​ອະ​ທິ​ບາຍ​ຢ່າງ​ລະ​ອຽດ​. ການສຶກສາຂອງໄວຣັສແມ່ນເປັນທີ່ຮູ້ຈັກເປັນ virology, ເປັນ subspeciality ຂອງ microbiology.

ເມື່ອຕິດເຊື້ອ, ເຊນໂຮສ ມັກຈະຖືກບັງຄັບໃຫ້ຜະລິດເຊື້ອໄວຣັສຕົ້ນສະບັບຫຼາຍພັນສະບັບຢ່າງໄວວາ. ໃນເວລາທີ່ບໍ່ໄດ້ຢູ່ໃນຈຸລັງທີ່ຕິດເຊື້ອຫຼືຢູ່ໃນຂະບວນການຕິດເຊື້ອຈຸລັງ, ໄວຣັສມີຢູ່ໃນຮູບແບບຂອງອະນຸພາກໄວຣັສເອກະລາດ, ຫຼື virions, ປະກອບດ້ວຍ (i) ວັດຖຸພັນທຸກໍາ, ເຊັ່ນ, ໂມເລກຸນ ຍາວຂອງ ອາເດແອັນ ຫຼື RNA ທີ່ເຂົ້າລະຫັດໂຄງສ້າງຂອງ. ທາດໂປຼຕີນທີ່ເຊື້ອໄວຣັສປະຕິບັດ; (ii) ເປືອກຫຸ້ມນອກ ທາດໂປຼຕີນ, *capsid*, ເຊິ່ງອ້ອມຮອບແລະປົກປ້ອງພັນທຸກໍາ; ແລະໃນບາງກໍລະນີ (iii) ຊອງ ນອກຂອງ ໄຂມັນ. ຮູບຮ່າງຂອງອະນຸພາກເຊື້ອໄວຣັສເຫຼົ່ານີ້ມີຕັ້ງແຕ່ຮູບແບບ helical ແລະ icosahedral ງ່າຍດາຍໄປຫາໂຄງສ້າງທີ່ສັບສົນຫຼາຍ. ຊະນິດເຊື້ອໄວຣັສສ່ວນໃຫຍ່ມີ virions ຂະຫນາດນ້ອຍເກີນໄປທີ່ຈະເຫັນໄດ້ດ້ວຍ ກ້ອງຈຸລະທັດທາງສາຍຕາ ແລະແມ່ນຫນຶ່ງສ່ວນຮ້ອຍຂະຫນາດຂອງເຊື້ອແບັກທີເຣັຍສ່ວນໃຫຍ່.

 ສອງ rotaviruses : ອັນນຶ່ງຢູ່ເບື້ອງຂວາຖືກເຄືອບດ້ວຍພູມຕ້ານທານທີ່ປ້ອງກັນບໍ່ໃຫ້ມັນຕິດກັບຈຸລັງແລະຕິດເຊື້ອພວກມັນ.
 ການສົ່ງໄຟຟ້າຈຸລະພາກຂອງແບັກທີເຣຍຫຼາຍຊະນິດທີ່ຕິດຢູ່ກັບຝາເຊລຂອງແບັກທີເລຍ
## ເອກະສານອ້າງອີງ
# ໂປຄາຣີໂອດ

ແຜນວາດຂອງຈຸລັງໂປຄາຣີໂອດປົກກະຕິ
**ໂປຄາຣີໂອດ** ເປັນສິ່ງມີຊີວິດໃນເຊລດຽວ ທີ່ມີຈຸລັງຂາດນິວເຄລຍ ແລະ ອະໄວຍະວະທີ່ມີເຍື່ອຫຸ້ມອື່ນໆ. ຄໍາວ່າ *ໂປຄາຣີໂອດ* ມາຈາກພາ ສາກະເຣັກບູຮານ πρό (pró), ຊຶ່ງຫມາຍຄວາມວ່າ 'ກ່ອນ', ແລະ κάρυον (káruon), ຊຶ່ງຫມາຍຄວາມວ່າ 'ຫມາກແຫ້ງເປືອກແຂງ' ຫຼື 'ແກ່ນ'. ໃນ ລະບົບສອງອານາຈັກ ທີ່ເກີດຂື້ນຈາກການເຮັດວຽກຂອງ Édouard Chatton, prokaryotes ຖືກຈັດປະເພດພາຍໃນຈັກກະພັດ **Prokaryota**. ຢ່າງໃດກໍຕາມ, ໃນ ລະບົບສາມໂດເມນ, ອີງຕາມ ການວິເຄາະໂມເລກຸນ, ໂປຄາຣີໂອດ ຖືກແບ່ງອອກເປັນສອງ ໂດເມນ : *ເຊື້ອແບັກທີເຣັຍ* (ເມື່ອກ່ອນເອີ້ນວ່າ Eubacteria) ແລະ *Archaea* (ອະດີດ Archaebacteria). ອົງການຈັດຕັ້ງທີ່ມີນິວເຄລຍຖືກຈັດໃສ່ຢູ່ໃນໂດເມນທີສາມ: Eukaryota.

## ອ້າງອີງ
# ສະປີຊີຍ່ອຍ

ເສືອດາວອາຟຣິກາ (*Panthera pardus pardus*) ເປັນ *ສະປີຊີຍ່ອຍຕົ້ນແບບ* (nominotypical subspecies) ຂອງ ເສືອດາວ ເຊິ່ງເປັນສັດປະຈຳຖິ່ນຂອງອາຟຣິກາເສືອໂຄ່ງຈາວາແລະເສືອໂຄ່ງສຸມາຕຣາ (*P. tigris sondaica*) ເປັນສະປີຊີຍ່ອຍຂອງເສືອໂຄ່ງ ແລະເປັນສັດປະຈຳຖິ່ນຂອງໝູ່ເກາະຊຸນດາ
**ສະປີຊີຍ່ອຍ** (ອັງກິດ: subspecies; ຫຍໍ້: subsp. ຫຼື ssp.) ໃນການຈຳແນກທາງຊີວະສາດ ໝາຍເຖິງ ກຸ່ມປະຊາກອນໜຶ່ງໃນສອງກຸ່ມ ຫຼື ຫຼາຍກວ່າຂອງສິ່ງມີຊີວິດສະປີຊີດຽວກັນ ທີ່ອາໄສຢູ່ໃນເຂດຍ່ອຍທີ່ແຕກຕ່າງກັນ (ພາຍໃນເຂດກະຈາຍພັນຂອງສະປີຊີນັ້ນ) ແລະມີຄວາມແຕກຕ່າງກັນຂອງລັກສະນະທາງສັນຖານວິທະຍາປີກຍ່ອຍ ເຊິ່ງບໍ່ສາມາດຈຳແນກສະປີຊີຍ່ອຍດ່ຽວອອກເປັນສະປີຊີໃໝ່ໄດ້ຢ່າງອິດສະຫຼະ. ຄວາມແຕກຕ່າງຂອງສະປີຊີຍ່ອຍມັກຈະຢູ່ທີ່ລວດລາຍ, ສີສັນ ຫຼື ຂະໜາດຂອງຮ່າງກາຍ ອັນເນື່ອງມາຈາກສະພາບພູມສັນຖານທີ່ຢູ່ອາໄສທີ່ແຕກຕ່າງກັນ. ຕາມລະບຽບສາກົນຂອງລະບົບການຕັ້ງຊື່ສະປີຊີຍ່ອຍຂອງສັດໃຊ້ຊື່ສາມພາກສ່ວນ (trinomial name). ໃນທາງພຶກສາສາດ, ວິທະຍາເຊື້ອລາ ແລະວິທະຍາແບັກທີເຣຍ ໃຊ້ຄຳຫຍໍ້ "subsp." ຫຼື "ssp." ຕາມດ້ວຍຊື່ສະປີຊີຍ່ອຍ.

ສິ່ງມີຊີວິດສະປີຊີໜຶ່ງອາດໄດ້ຮັບການລະບຸວ່າບໍ່ມີສະປີຊີຍ່ອຍເລີຍ ຫຼືມີຢ່າງນ້ອຍສອງສະປີຊີຍ່ອຍເຊິ່ງລວມທັງທີ່ສູນພັນແລ້ວ.

ໃນການຈຳແນກສະປີຊີຍ່ອຍ ນັກອະນຸກົມວິທານຕັດສິນໃຈຈາກເກນຢ່າງງ່າຍໃນການຈຳແນກກຸ່ມປະຊາກອນທີ່ແຕກຕ່າງກັນສອງກຸ່ມໃຫ້ເປັນສະປີຊີຍ່ອຍຫຼືສະປີຊີ ຄືຄວາມສາມາດໃນການຜະສົມຂ້າມພັນ. (ຫາກຜະສົມຂ້າມກັນໄດ້ແມ້ວ່າທາຍາດຕົວຜູ້ບາງຕົວອາດເປັນໝັນ ອາດນັບເປັນສະປີຊີຍ່ອຍ) ໃນທຳມະຊາດສະປີຊີຍ່ອຍຈະບໍ່ຜະສົມຂ້າມພັນກັນເນື່ອງຈາກຄວາມໂດດດ່ຽວທາງພູມສາດຫຼືການເລືອກທາງເພດ. ຄວາມແຕກຕ່າງລະຫວ່າງສະປີຊີຍ່ອຍມັກຈະແຕກຕ່າງກັນນ້ອຍກວ່າຄວາມແຕກຕ່າງລະຫວ່າງສະປີຊີ.

## ອ້າງອີງ
# ມະນຸດສາດ

ພິທີກຳ ຂອງ ເຜົ່າເຢົາ ປະເທດ ມາລາວີ
**ມະນຸດສາດ** (ຄຳເຄົ້າ: ມນຸສຍ໌ສາສຕຣ໌, anthropology) ແມ່ນ ວິທະຍາສາດ ທີ່ ສຶກສາ ກ່ຽວກັບ ມະນຸດຊາດ. ເຄົ້າຂອງ ຄຳວ່າ *ແມ່ແບບ:Polytonic* ເຊິ່ງແປວ່າ ຄົນ. ຂະແໜງຄົ້ນຄວ້າໃຫຍ່ ຢູ່ ມະນຸດສາດຈະມີ 4 ຂະແໜງ ຄື (1) ກາຍຍະມະນຸດສາດ(physical anthropology) ທີ່ ພະຍາຍາມເຂົ້າໃຈ ມະນຸດຊາດ ໂດຍຜ່ານ ການສຶກສາ ຕໍກັບ ກຳມະພັນ, ການສືບທອດຕ່າງໆ ຫຼື ເວົ້າງ່າຍໆ ຄື ວິວັດທະນາການ ແລະ ການປັບໂຕ ຂອງມະນຸດຊາດ. (2) ສັງຄົມມະນຸດສາດ (social anthropology) ທີ່ ຄົ້ນຄວ້າກ່ຽວກັບ ວັດທະນະທຳ ເຊັ່ນ ພາສາ, ຮູບແບບເສດຖະກິດ, ການສື່ສານ, ລະບອບການປົກຄອງ ແລະອື່ນໆ. (3) ພາສາມະນຸດສາດ(linguistic anthropology) ທີ່ ພະຍາຍາມສຶກສາ ວິວັດທະນາການ ຂອງ ພາສາຕ່າງໆ ໃນໂລກ ທັງທີ່ອອກສຽງ ແລະ ບໍ່ອອກສຽງ. ສຸດທ້າຍ (4) ແມ່ນ ບູຮານສາດ (archaeology) ທີ່ ສຶກສາດມະນຸດຊາດ ຜ່ານ ຄຸ້ນຄົ້ນ ຮ່ອງຮອຍ, ສິ່ໍງຄົງເຫຼືອຈາກອະດີດ.

ວິທະຍາສາດສັງຄົມນິຍົມໄດ້ຮັບອິດທິພົນຢ່າງຫຼວງຫຼາຍຈາກທິດສະດີ postmodern. ການຫັນໄປສູ່ epistemological ຂອງ 1970s ແລະ 1980s ແມ່ນການອອກຈາກປະເພນີ positivist ທີ່ລະບຽບວິໄນແມ່ນຄຸ້ນເຄີຍ. ໃນ​ການ​ປ່ຽນ​ແປງ​ນີ້​, ບັນ​ຫາ​ກ່ຽວ​ກັບ​ລັກ​ສະ​ນະ​ແລະ​ການ​ຜະ​ລິດ​ຂອງ​ຄວາມ​ຮູ້​ໄດ້​ຄອບ​ຄອງ​ຕໍາ​ແຫນ່ງ​ສູນ​ກາງ​ໃນ​ມາ​ນີ​ສາດ​ວັດ​ທະ​ນະ​ທໍາ​ສັງ​ຄົມ​. ໃນທາງກົງກັນຂ້າມ, ໂບຮານຄະດີ, ມະນຸດວິທະຍາທາງຊີວະວິທະຍາ, ແລະມະນຸດສາດທາງດ້ານພາສາສາດຍັງຄົງເປັນບວກ. ຄວາມແຕກຕ່າງທາງດ້ານ epistemological ນີ້ໄດ້ນໍາໄປສູ່ການແຕກແຍກຂອງບາງພະແນກມາລະສາດ. ຕົວຢ່າງ, ໃນປີ 1998-9 ທີ່ມະຫາວິທະຍາໄລສະແຕນຟອດ, "ນັກວິທະຍາສາດ" ແລະ "ນັກວິທະຍາສາດ" ໄດ້ແບ່ງອອກເປັນສອງພະແນກຄື: ມະນຸດວິທະຍາ, ແລະມະນຸດວິທະຍາວັດທະນະທໍາແລະສັງຄົມ. ຕໍ່ມາ, ໃນສົກຮຽນ 2008-9, ມະນຸດວິທະຍາໄດ້ຖືກລວມເຂົ້າເປັນພາກວິຊາທີ່ມະຫາວິທະຍາໄລສະແຕນຟອດ.

## ອ້າງອີງ
# ຊີວະຟີຊິກ

Kinesin ໃຊ້ ນະໂຍບາຍດ້ານໂດເມນຂອງທາດໂປຼຕີນ ໃນ nanoscales ເພື່ອ "ຍ່າງ" ຕາມ microtubule .
**ຊີວະຟີຊິກ** (ພາສາອັງກິດ: Biophysics) ເປັນວິທະຍາສາດແບບສະໜິດສະໜົມທີ່ນຳໃຊ້ວິທີການ ແລະວິທີການຕາມປະເພນີທີ່ໃຊ້ໃນ ຟີຊິກ ເພື່ອສຶກສາປະກົດການ ທາງຊີວະພາບ. ຊີວະຟີຊິກ ກວມເອົາທຸກຂະຫນາດຂອງ ອົງການຈັດຕັ້ງທາງຊີວະພາບ, ຈາກ ໂມເລກຸນ ເຖິງ ອົງການຈັດຕັ້ງ ແລະ ປະຊາກອນ. ການຄົ້ນຄວ້າດ້ານຊີວະສາດແບ່ງປັນການຊ້ອນກັນຢ່າງຫຼວງຫຼາຍກັບ ຊີວະເຄມີ, ຊີວະ ວິທະ ຍາໂມເລກຸນ, ເຄມີ ສາດ, ຟີຊິກສາດ, ນາໂນເຕັກ, ວິສະວະກໍາຊີວະພາບ, ຊີວະ ວິທະຍາ ການຄິດໄລ່, ຊີ ວະວິທະຍາ, ຊີວະວິທະຍາການພັດທະນາ ແລະ ຊີວະວິທະຍາລະບົບ.

## ເອກະສານອ້າງອີງ
# ຈຸລະຊີວະວິທະຍາ

ຈານວຸ້ນ ̣̣̣̣(Agar plate) ທີ່ບັນຈຸຈຸລິນຊີແມ່ນສັງເກດເຫັນເປັນເສັ້ນ.
**ຈຸລະຊີວະວິທະຍາ** (ອັງກິດ: Microbiology) ແມ່ນການສຶກສາຂອງສິ່ງທີ່ມີຊີວິດທີ່ບໍ່ສາມາດເຫັນໄດ້ດ້ວຍຕາເປົ່າ, ເອີ້ນວ່າຈຸລິນຊີ, ລວມທັງເຊື້ອແບັກທີເຣັຍ, ໂປໂຕຊົວ, ໄວຣັສ , ເຊື້ອລາ, ແລະ ພຶຊະຄະນິດ.
# ໂພຊະນາການ

**ໂພຊະນາການ** (ຄຳເຄົ້າ: ໂພຊນາກາຣ, ອັງກິດ: Nutrition) ເປັນສາຂາວິຊາທາງວິທະຍາສາດສຸຂະພາບ ເຊິ່ງສຶກສາກ່ຽວກັບຄວາມສຳພັນລະຫວ່າງອາຫານກັບສຸຂະພາບແລະໂລກໄພໄຂ້ເຈັບ.) ນັກໂພຊະນາການເປັນຜູ້ຊ່ຽວຊານທາງດ້ານສຸຂະພາບຜູ້ມີຄວາມຮູ້ຄວາມຊຳນິຊຳນານໃນສາຂານີ້ Archived 2021-04-19 at the Wayback Machine.

## ອ້າງອີງ
# ກາຝາກວິທະຍາ

ແມງວັນສີດໍາ ຜູ້ໃຫຍ່ ( *Simulium yahense* ) ທີ່ມີ *Onchocerca volvulus* ອອກມາຈາກເສົາອາກາດຂອງແມງໄມ້. ແມ່ກາຝາກມີຄວາມຮັບຜິດຊອບຕໍ່ພະຍາດທີ່ເອີ້ນວ່າ ຕາບອດນ້ໍາ ໃນອາຟຣິກາ. ຕົວຢ່າງໄດ້ຖືກແກ້ໄຂທາງເຄມີແລະຈຸດສໍາຄັນເຮັດໃຫ້ແຫ້ງ, ຫຼັງຈາກນັ້ນສັງເກດເຫັນໂດຍໃຊ້ກ້ອງຈຸລະທັດເອເລັກໂຕຣນິກສະແກນແບບທໍາມະດາ. ຂະຫຍາຍ 100×.
**ກາຝາກວິທະຍາ** ແມ່ນ​ການ​ສຶກ​ສາ​ຂອງ ​ແມ່​ກາ​ຝາກ ​, ເຈົ້າ​ພາບ ​ຂອງ​ເຂົາ​ເຈົ້າ​, ແລະ​ການ​ພົວ​ພັນ​ລະ​ຫວ່າງ​ເຂົາ​ເຈົ້າ​. ໃນຖານະເປັນ ລະບຽບວິໄນທາງຊີວະພາບ, ຂອບເຂດຂອງ ກາຍະວິທະຍາ ບໍ່ໄດ້ກໍານົດໂດຍອົງການຈັດຕັ້ງຫຼືສະພາບແວດລ້ອມໃນຄໍາຖາມແຕ່ໂດຍວິທີການຂອງຊີວິດຂອງເຂົາເຈົ້າ. ນີ້ຫມາຍຄວາມວ່າມັນເປັນການສັງເຄາະຂອງວິຊາອື່ນໆ, ແລະແຕ້ມກ່ຽວກັບເຕັກນິກຈາກສາຂາຕ່າງໆເຊັ່ນ: ຊີວະວິທະຍາຂອງເຊນ, ຊີວະວິທະຍາ, ຊີວະເຄມີ, ຊີວະວິທະຍາໂມເລກຸນ, ພູມຕ້ານທານ, ພັນທຸ ກຳ, ວິວັດທະນາການ ແລະ ນິເວດວິທະຍາ .
# ພະຍາດວິທະຍາ

**ພະຍາດວິທະຍາ** (ອັງກິດ: Pathology) ແມ່ນການສຶກສາກ່ຽວກັບພະຍາດ. ພະຍາດວິທະຍາເປັນພາກສະຫນາມທີ່ສໍາຄັນໃນການວິນິດໄສທາງການແພດທັນສະໄຫມແລະ ການຄົ້ນຄວ້າທາງການແພດ.

## ອ້າງອີງ
# ເພສັດວິທະຍາ

**ເພສັດວິທະຍາ** ​ແມ່ນ​ວິ​ທະ​ຍາ​ສາດ​ກ່ຽວກັບຢາ​ ລວມ​ທັງ​ຕົ້ນ​ກໍາ​ເນີດ​ຂອງ​ສານ​, ອົງ​ປະ​ກອບ​, pharmacokinetics, pharmacodynamics, ການ​ນໍາ​ໃຊ້​ການ​ປິ່ນ​ປົວ​, ແລະ ​ພິດວິທະຍາ. ໂດຍສະເພາະ, ມັນແມ່ນການສຶກສາຂອງປະຕິສໍາພັນທີ່ເກີດຂື້ນລະຫວ່າງສິ່ງມີຊີວິດແລະສານເຄມີທີ່ມີຜົນກະທົບຟັງຊັນຊີວະເຄມີ ທີ່ປົກກະຕິຫຼືຜິດປົກກະຕິ. ຖ້າສານມີຄຸນສົມບັດເປັນຢາ, ພວກມັນຖືວ່າເປັນpharmaceuticals.

## ອ້າງອີງ
# ພາສາຝຣັ່ງ

| ພາສາຝຣັ່ງ |
| --- |
| *français* |
| ອອກສຽງ | [fʁɑ̃sɛ] |
| ປະເທດທີ່ມີການເວົ້າ | ຝຣັ່ງ, ສະວິດເຊີແລນດ໌, ແບນຊິກ, ລັກເຊມເບິຣ໌ກ |
| ຈຳນວນຜູ້ເວົ້າ | 76.8 ລ້ານຄົນທົ່ວໂລກ  (*ບໍ່ພົບວັນທີ*) 321 ລ້ານຄົນ (ພາສາແມ່ບວກພາສາທີສອງ; 2022) |
| ຕະກຸນພາສາ | ອິນໂດ-ເອີໂຣປຽນ
* ອິຕາລິກ
	+ ໂຣມັນ
		- ໂຣມັນຕາເວັນຕົກ
			* ໂຣມັນກໍລ
				+ ລັອງກ໌ດອຍລ໌
					- **ພາສາຝຣັ່ງ**
 |
| ລະບົບການຂຽນ | ອັກສອນລາຕິນ (ຊຸດຕົວອັກສອນຝຣັ່ງ) ອັກສອນເບລລ໌ຝຣັ່ງ |
| ສະຖານະພາບທາງການ |
| ພາສາທາງການ |
29 ປະເທດ
* ແບນຊິກ
* ເບນິນ
* ບູຣ໌ກິນາຟາໂຊ
* ບູຣຸນດີ
* ແຄເມີຣູນ
* ແຄນນາດາ
* ສາທາລະນະລັດແອຟຣິກາກາງ
* ຊາດ
* ຄໍໂມໂຣສ
* ສາທາລະນະລັດຄອງໂກ
* ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕຄອງໂກ
* ຈິບູຕີ
* ອິເຄວທໍລຽນກິນິ
* ຝຣັ່ງ
* ກາບອງ
* ກິນີ
* ເຮຕິ
* ໂກຕດິວົວຣ໌
* ລຸກຊຳບວກ
* ມາດາກັສກາ
* ມາລີ
* ໂມນາໂກ
* ໄນເຈີ
* ຣະວັນດາ
* ເຊເນກັລ
* ເຊເຊລສ໌
* ສະວິດເຊີແລນ
* ໂຕໂກ
* ວານູອາຕູ

ການບໍລິຫານ/ວັດທະນະທຳ
* ແອລຈີເຣຍ
* ກຳປູເຈຍ
* ລາວ
* ມໍຣິເຊຍ
* ມໍຣິເຕເນຍ
* ໂມຣັອກໂຄ
* ຕູນິເຊຍ
* ຫວຽດນາມ
 |
| ລະຫັດພາສາ |
| ISO 639-1 | fr |
| ISO 639-2 | fre (B) fra (T) |
| ISO 639-3 | fra |
| Linguasphere | 51-AAA-i |
|   ประเทศที่ใช้ภาษาฝรั่งเศสเป็นภาษาราชการและภาษาหลัก
  ประเทศที่ใช้ภาษาฝรั่งเศสเป็นภาษาราชการ แต่ไม่ใช่ภาษาหลัก
  ประเทศที่ใช้ภาษาฝรั่งเศสเป็นภาษาที่สอง
  ประเทศที่ใช้ภาษาฝรั่งเศสเป็นภาษารอง |
|

**ພາສາຝຣັ່ງ** (ຄຳເວົ້າ: ພາສາຝຣັ່ງສ໌, ຝຣັ່ງ: Français, ອັງກິດ: French) ແມ່ນພາສາໜຶ່ງທີ່ເວົ້າໃນປະເທດຝຣັ່ງ ມີຕົ້ນກຳເນີດມາຈາກ ພາສາລາແຕັງ ຢູ່ໃນກຸ່ມພາສາໂຣມັນສ໌ ເວົ້າໃນຫຼາຍປະເທດທົ່ວໂລກ ແລະແມ່ນພາສາທາງການໜຶ່ງຂອງສະຫະປະຊາຊາດ

## ເບິ່ງຕື່ມ

## ອ້າງອີງ
# ການຫາຍໃຈ (ສະລີລະວິທະຍາ)

ໃນ ສະລີລະວິທະຍາ, **ການຫາຍໃຈ** ແມ່ນການເຄື່ອນໄຫວຂອງອົກຊີເຈນຈາກສະພາບແວດລ້ອມພາຍນອກໄປສູ່ຈຸລັງພາຍໃນ ເນື້ອເຍື່ອ, ແລະການກໍາຈັດ ຄາບອນໄດ ອອກໄຊ ໃນທິດທາງກົງກັນຂ້າມກັບສະພາບແວດລ້ອມອ້ອມຂ້າງ.

ຄໍານິຍາມທາງຊີວະວິທະຍາຂອງການຫາຍໃຈແຕກຕ່າງຈາກ ຄໍານິຍາມທາງຊີວະເຄມີ, ເຊິ່ງຫມາຍເຖິງຂະບວນການ metabolic ທີ່ອົງການຈັດຕັ້ງໄດ້ຮັບພະລັງງານ (ໃນຮູບແບບຂອງ ATP ແລະ NADPH) ໂດຍການ oxidizing ສານອາຫານແລະການປ່ອຍຜະລິດຕະພັນສິ່ງເສດເຫຼືອ. ເຖິງແມ່ນວ່າການຫາຍໃຈທາງກາຍະພາບແມ່ນມີຄວາມຈໍາເປັນເພື່ອຍືນຍົງການຫາຍໃຈຂອງເຊນແລະດັ່ງນັ້ນການມີຊີວິດຂອງສັດ, ຂະບວນການຕ່າງໆແມ່ນແຕກຕ່າງກັນ: ການຫາຍໃຈຂອງເຊນເກີດຂື້ນຢູ່ໃນແຕ່ລະຈຸລັງຂອງອົງການຈັດຕັ້ງ, ໃນຂະນະທີ່ການຫາຍໃຈທາງກາຍະພາບກ່ຽວຂ້ອງກັບ ການແຜ່ກະຈາຍ ແລະການຂົນສົ່ງຂອງ ທາດແປ້ງ ລະຫວ່າງສິ່ງມີຊີວິດແລະສະພາບແວດລ້ອມພາຍນອກ.