Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ສັດ

**ສັດ** (ຄຳເຄົ້າ: ສັຕວ໌, ອັງກິດ: animal) ເປັນສິ່ງມີຊີວິດກຸ່ມທີ່ໃຫຍ່ທີ່ສຸດ ຈັດຢູ່ໃນ ອານາຈັກສັດ (ຄຳເຄົ້າ: ອານາຈັກຣ໌ສັຕວ໌, ອັງກິດ: Kingdom Animalia) ເປັນສິ່ງມີຊີວິດພວກທີ່ນິວຄຽສມີຜະໜັງຫໍ່ຫຸ້ມ ປະກອບດ້ວຍ ຫຼາຍເຊລລ໌ມີການແບ່ງໜ້າທີ່ຂອງແຕ່ລະເຊລລ໌ເພື່ອເຮັດໜ້າທີ່ສະເພາະຢ່າງແບບຖາວອນ ບໍ່ມີຄໍໂລຟິນ ສ້າງອາຫານຜູ້ດຽວບໍ່ໄດ້ ດຳລົງຊີວິດໄດ້ຫຼາຍລັກສະນະທັງເທິງບົກໃນນ້ຳ ແລະບາງຊະນິດເປັນປໍລະສິດ. ອານາຈັກນີ້ໄດ້ແກ່ສັດທຸກຊະນິດ ຕັ້ງແຕ່ສັດບໍ່ມີດູກສັນຫຼັງຈົນຮອດສັດທີ່ມີດູກສັນຫຼັງ ໄດ້ແກ່ ພະຍາດໃບໄມ້ ກົບ ລີງ ກະຕ່າຍ ດາວທະເລ ແມງດາທະເລ ຫອຍສອງຝາ ແມງສາບ ໃນທາງຊີວະວິທະຍາ ມະນຸດ ກໍຈັດຢູ່ໃນອານາຈັກສັດ ໂດຍຄຳວ່າສັດ ກາຍຄວາມໝາຍມາຈາກຄຳວ່າ "ສຕຕວ" ໃນພາສາປາລີເຊິ່ງແປວ່າ "ສິ່ງມີຊີວິດ" 🐴.

## ອ້າງອີງ
# ຟີລຳ

**ຟີລຳ** (ຝຣັ່ງ: phylum) ຫຼື **ໄຟລຳ** (ອັງກິດ: phylum) ແມ່ນຂັ້ນອະນຸກົມວິທານຂັ້ນນຶ່ງໃນການຈຳແໜກສັດໃນທາງວິທະຍາສາດ (ໃນທາງພືດນິຍົມໃຊ້ຄຳວ່າ ສ່ວນ ແທນຟີລຳ). ຟີລຳຖືເປັນການຈັດກຸ່ມໃນຂັ້ນສູງທີ່ສຸດແຍກຕາມສາຍວິວັດທະນາການ ແຕ່ບາງເທື້ອກໍມີການລວມຟີລຳເປັນຟີລຳໃຫຍ່ (superphylum) ອີກທີນຶ່ງ ເຊັ່ນ Echdysozoa ເຊິ່ງປະກອບດ້ວຍສັດມີເປືອກແຂງແລະໜອນໂຕກົມ ແລະ Deuterostomia ເຊິ່ງປະກອບດ້ວຍປາດາວແລະສັດມີແກນສັນຫຼັງ.

ຟີລຳຂອງສັດທີ່ຮູ້ຈັກກັນຫຼາຍກວ່າໝູ່ ໄດ້ແກ່ ໂມນລັດ, ຟອງນ້ຳ, ນີດາລີ, ໜອນໂຕແບນ, ເນມາຕົດ, ອັງເນລິດ, ອາກຕະໂລປົດ, ເອກີໂນແດກ ແລະ ສັດມີແກນສັນຫຼັງ (ເຊິ່ງມະນຸດຈັດຢູ່ໃນຟີລຳນີ້). ເຖິງແມ່ນວ່າຈະມີຟີລຳທັງໝົດປະມານ 35 ຟີລຳ (ໜ່ວຍຂອງຟີລຳ) ຟີລຳທີ່ກ່າວທັງ 9 ນີ້ຄອບຄຸມແອສະແປດສ່ວນໃຫຍ່ ແລະທຸກຟີລຳຍົກເວ້ນ Onychophora ຕ່າງກໍມີສະມາຊິກອາໄສໃນມະຫາສະໝຸດ.

## ອ້າງອີງ

ບັນນານຸກົມ
* Berg, Linda R. (2007-03-02). *Introductory Botany: Plants, People, and the Environment* (2 ed.). Cengage Learning. p. 15. ISBN 9780534466695.
* Collins AG, Valentine JW (2001). "Defining phyla: evolutionary pathways to metazoan body plans." Evol. Dev. 3: 432-442.
* "Life sciences". *The American Heritage New Dictionary of Cultural Literacy* (third ed.). Houghton Mifflin Company. 2005. Retrieved 2008-10-04. "Phyla in the plant kingdom are frequently called divisions."

## ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນອື່ນ

* Are phyla "real"? Is there really a well-defined "number of animal phyla" extant and in the fossil record? Archived 2006-06-22 at the Wayback Machine
* Major Phyla Of Animals Archived 2006-07-16 at the Wayback Machine
# ຊັ້ນ (ຊີວະສາດ)

**ຊັ້ນ** (ອັງກິດ: class, ລາແຕງ: classis) ເປັນຂັ້ນອະນຸກົມວິທານຂັ້ນໜຶ່ງແລະໜ່ວຍອະນຸກົມວິທານໜ່ວຍໜຶ່ງໃນການຈຳແນກສິ່ງມີຊີວິດໃນທາງວິທະຍາສາດ ຢູ່ລະຫວ່າງຂັ້ນຟີລຳແລະຂັ້ນອັນດັບ ໃຊ້ແບ່ງສ່ວນຍ່ອຍຂອງຟີລຳຫຼືຟີລຳຍ່ອຍອອກເປັນກຸ່ມຍ່ອຍລົງມາ ເຊິ່ງສາມາດເຫັນເປັນຮູບປະທຳຊັດເຈນຂຶ້ນ ແຕ່ຍັງຖືເປັນມຸມກວ້າງໆ ເຊັ່ນ ຊັ້ນສັດລ້ຽງລູກດ້ວຍນ້ຳນົມ (Mammalia), ຊັ້ນນົກ (Aves), ຊັ້ນແມງໄມ້ (Insecta), ຊັ້ນສັດເຄິ່ງນ້ຳເຄິ່ງບົກ (Amphibia), ຊັ້ນປາກະດູກອ່ອນ (Chondrichthyes). ຊື່ຂອງຊັ້ນໃຊ້ພາສາລາແຕງ, ແລະໃນພືດຈະລົງປັດໄຈດ້ວຍ -opsida ເຊັ່ນ ຊັ້ນພືດໃບລ້ຽງຄູ່ (Magnoli**opsida**) ແລະຊັ້ນພືດໃບລ້ຽງດ່ຽວ (Lili**opsida**), ສ່ວນໃນໂຄຣມາລວີໂອລາຕາລົງປັດໄຈວ່າ -phyceae ເຊັ່ນ Agaricomycetes ເປັນຊັ້ນເຫັດຊັ້ນໜຶ່ງ, ແລະແບັກທີເຣຍລົງປັດໄຈ -ia, ສ່ວນໃນສັດບໍ່ພົບການລົງປັດໄຈເປັນຫຼັກມາດຕະຖານ.
# ສັດລ້ຽງລູກດ້ວຍນ້ຳນົມ

ສັດລ້ຽງລູກດ້ວຍນ້ຳນົມ
**ສັດລ້ຽງລູກດ້ວຍນ້ຳນົມ** (ອັງກິດ: Mammalia) ຈັດຢູ່ໃນຟີລຳສັດມີແກນສັນຫຼັງ ໂດຍຄຳວ່າ Mammalia ມາຈາກຄຳວ່າ Mamma ອັນແປວ່າ "ໜ້າເອິກ" ແມ່ນກຸ່ມຂອງສັດລ້ຽງລູກດ້ວຍນ້ຳນົມ ທີ່ມີການວິວັດທະນາການແລະພັດທະນາຮ່າງກາຍທີ່ດີຫຼາກຫຼາຍປະການ ລວມທັງມີລະບົບປະສາດອັນກ້າວໜ້າ ສາມາດໃຊ້ຊີວິດໄດ້ໃນທຸກສະພາບແວດລ້ອມ. ມີຂະໜາດຂອງຮ່າງກາຍແລະຮູບຮ່າງທີ່ແຕກຕ່າງກັນອອກໄປ ລວມເຖິງການເຮັດວຽກຂອງລະບົບຕ່າງໆ ພາຍໃນຮ່າງກາຍ ອັນມີການປັບປ່ຽນໄປຕາມລັກສະໜະຂອງສາຍພັນ. ມີຮູບຮ່າງເດັ່ນແມ່ນມີຕ່ອມນ້ຳນົມອັນມີສະເພາະໃນເພດເມຍເທົ່ານັ້ນ ເພື່ອສ້າງນ້ຳນົມເພື່ອໃຊ້ລ້ຽງລູກຕອນເກີດໃໝ່ ແມ່ນສັດເລືອດອຸ່ນ ມີຂົນເປັນເສ້ນໆ (hair) ຫຼືຂົນອ່ອນ (fur) ປົກຄຸມທົ່ວທັງຮ່າງກາຍ ເພື່ອເປັນການຮັກສາອຸນະຫະພູມໃນຮ່າງກາຍ ເວ້ນແຕ່ສັດນ້ຳທີ່ບໍ່ມີຂົນ.

## ອ້າງອີງ
# ສະປີຊີ

**ສະປີຊີ** (ອັງກິດ: Species) ຫຼື **ແອສະແປດ** (ຝຣັ່ງ: Espèce) ໝາຍເຖິງ ກຸ່ມສິ່ງມີຊີວິດທີ່ເຫັນວ່າມີຄວາມຄ້າຍຄຶງກັນຫຼາຍ ດັ່ງເຊັ່ນ ແອສະແປດ "ນົກມາກາເລີ" (Macareux) ໝາຍເຖິງ ນົກກຸ່ມນຶ່ງທີ່ພົບທົ່ວໄປໃນແຖບອັດລັງຕິກເໜືອ. ມາກາເລີປະສົມພັນໃນໂພງເທິງພື້ນດິນ ແລະມີຈະງອຍສົບຫຼາຍສີ ຕີນສີສົ້ມ ແລະມີທ່າຍ່າງໜ້າຂົບຂັນ ຄຳອະທິບາຍເຊັ່ນນີ້ມີປະໂຫຍດ ແຕ່ນັກວິວັດທະນາການແຍກສິ່ງມີຊີວິດອອກເປັນສະປີຊີໄດ້ດ້ວຍວິທີທີ່ງ່າຍກວ່ານີ້ຫຼາຍ. ກ່າວແມ່ນສິ່ງມີຊີວິດສະປີຊີດຽວກັນ ຈະຕ້ອງປະສົມພັນກັນໄດ້ແລະມີລູກດ້ວຍກັນໄດ້. ມາກາເລີຈະປະສົມກັບມາກາເລີດ້ວຍກັນເອງ ບໍ່ແມ່ນກັບນົກຊະນິດອື່ນ ເຊັ່ນ ນົກແປງກູແອງນ້ອຍ (petit-pingouin) ຫຼືນົກກີໂມ (guillemot) ສະນັ້ນນົກເຫຼົ່ານີ້ຈຶ່ງເປັນນົກຕ່າງສະປີຊີໄປຈາກນົກມາກາເລີ.

## ອ້າງອີງ

ບັນນານຸກົມ
* Sahney, S., Benton, M.J. and Ferry, P.A. (2010). *"Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land".* Biology Letters 6 (4): 544–547. doi:10.1098/rsbl.2009.1024. PMC 2936204. PMID 20106856.

## ແຫຼ່ງຂໍ້ມູນ

* Stanford Encyclopedia of Philosophy entry: *Species*
* Barcoding of species Archived 2012-07-17 at the Wayback Machine
* European Species Names in Linnaean, Czech, English, German and French Archived 2006-12-11 at the Wayback Machine
* Catalogue of Life
* VisualTaxa Archived 2010-06-14 at the Wayback Machine
* Speciation Archived 2016-06-13 at the Wayback Machine

ບົດຄວາມ
* Other Species Concepts – *U.C. Berkeley*
* 2003-12-31, ScienceDaily: Working On The 'Porsche Of Its Time': New Model For Species Determination Offered
* 2003-08-08, ScienceDaily: Cross-species Mating May Be Evolutionarily Important And Lead To Rapid Change
* 2004-01-09 ScienceDaily: Mayo Researchers Observe Genetic Fusion Of Human, Animal Cells; May Help Explain Origin Of AIDS
* 2000-09-18, ScienceDaily: Scientists Unravel Ancient Evolutionary History Of Photosynthesis