Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kongó-Blazavile

*Lonkásá loye lozalí ndoí ya lonkásá losúsu, ótála mpé bokokani : Kongo.*

---

Republíki ya Kongó

*République du Congo*

|  |  |
| --- | --- |
|  Bɛndɛ́lɛ ezangi
  |  |

 | Mokáno mwa ekólo | *Unité, travail, progrès* |
| Loyémbo-lokúmu | *La Congolaise* |
| ·Ba feti |
- dipanda na Falansia |

Administration| Forme de l'État |
Republíki |
| Mokonzi wa ekólo  - Mokambi Bulamatari |
Mokonzi wa ekólo  - Mokambi Bulamatari |
| Nkótá ya letá |
Lifalansé |
| Nkótá ya ekólo |
Lingála, Kituba |
| Mbóka-mokonzi |
Brazzaville |

Géographie| Fuseau horaire |
Ngonga CET |

Histoire|  |  |

Démographie| Mito (2005) | 3 999 000 hab. (classé -) |
| Densité | 8,6 hab./km2 |

Économie| mosɔlɔ |
Falánga CFA (`XAF​`) |

Divers| Nsuka ya kodi |
.cg |
| motángo ya foni |
+242 |

**Republíki ya Kongó** tǒ **Kongó-Brazzaville** ezalí esé ya Afríka ya Mambénga. Mbóka-mokonzi ezalí Brazzaville.

## Nkótá

O Kongó balobaka nkótá iyíké. Falansé, kikɔ́ngɔ (kitúba) mpé lingála izalí nkótá ya Letá.

## Bato

\*\*\*Évolution de la démographie entre 1961 et 2003 (chiffre de la FAO, 2005). Population en milliers d'habitants.
## Bitúká bya Kongó-Brazza

Kálati ya bitúká bya Republíki ya Kongó.
Ekakoli ya molayi: Bitúká bya Kongó-Brazza

* Bwenza (Madingu)
* Cuvette (Owando)
* Cuvette-Ouest (Ewo)
* Kuilu (Pwantenwa)
* Lekumu (Sibiti)
* Likwala (Impfondo)
* Niari (Lubomo)
* Plateaux (Djambala)
* Pool (Kinkala)
* Pwantenwa
* Sangha (Ouésso)
* Brazzaville, mbóka-mokonzi, ezalí *commune* o káti ya district-mokonzi.

## Politíki

Kongó-Brazzaville ezalí repiblíki na mobéko-mokonzi. Mokambi-ekólo ezalí prezidá Denis Sassou N’Guesso.

## Mambí ma mabelé

|  |
| --- |
| **Bisé ya Afríka** |
| **Afríka ya Méditeranéa** : Aljeria · Ejipte 1 · Libîya · Malɔkɛ 3 · Sudani · Tunisia
**Afríka ya Wɛ́sita** : Bɛnɛ́ · Burkina Faso · Gambi · Gana · Ginɛ · Ginɛ-Bisau · Kapvel 2 · Kotdivual · Liberia · Mali · Moritani · Nizé · Nizeria · Senegale · Sierra Leone · Togo
**Afríka ya Katikati** : Gabɔ́ · Ginɛ-Ekwatorial · Kamerun · Kongó-Brazzaville · Kongó-Kinsásá · Santrafríka · Santu Tome mpé Príncipe · Tsadi
**Afríka ya Ɛ́sita** : Burundi · Djibuti · Elitré · Etiopi · Kɛnya · Rwanda · Seyshel 2 · Somalia · Sudani ya Sidi · Tanzania · Uganda
**Afríka ya Sidi** : Angola · Botswana · Eswatini · Komori 2 · Lesoto · Madagasikari 2 · Malawi · Morisi 2 · Mozambíki · Namibia · Sidafríka · Zambia · Zimbabwe |
| **Bisé mosusu** : Sahara ya Limbɛ 4 · Somaliland
1 ezalí kaká eténi ya Afríka ndámbo
2 ekólo óyo ekútání o káti ya mái-mozindó
3 ezalí eténi ya Lisangá ya Afríka te
4 endimámí na bikólo niɔ̌nsɔ ya molɔngɔ́ tɛ́, kasi ezalí eténi ya Lisangá ya Afríka |
# Bugumési

**Bugumési** (*bourgmestre* o lopótó) azalí moyángeli wa engumba tǒ wa komíni. O bisé bisúsu mozalí na nkómbó esúsu tǒ na lotómo losúsu.

O Kongó-Kinsásá bugumési azalí moyángeli mpé mokonzi ya lokalité tǒ engumba, azalí moyángeli mpé mokonzi ya komíni o engumba enɛ́nɛ.

## Tála mpé

### Wikipedia

* Lístɛ ya bugumési ya Kongó-Kinsásá

|  |
| --- |
|  *Óyo ezalí **ndámbo**. Okoki **kosálisa** mpé **kosungǎ**.* |
# Cannes

Engumba ya Cannes
**Cannes** ezali engumba ya ekolo Falansia na etúká ya Provence-Alpes-Côte d'Azur.

## Lisapo

## Bisika

## Bato

## Bonkita

## Mazita o libanda

* Site internet ya Cannes

## Mituya ya miké

|  |
| --- |
|  *Óyo ezalí **ndámbo**. Okoki **kosálisa** mpé **kosungǎ**.* |
# Rwanda

Republíki ya Rwanda

*Repubulika y'u Rwanda
 République du Rwanda*

|  |  |
| --- | --- |
|  Bɛndɛ́lɛ ezangi
  | elílí\_elembo-nkita |

 | Mokáno mwa ekólo | *"Ubumwe, Umurimo, Gukunda Igihugu" "Unité, Travail, Patriotisme"* |
| Loyémbo-lokúmu | *Rwanda nziza* |
| ·Ba feti |
- dipanda na Bɛ́ljika |

Administration| Forme de l'État |
Republíki |
| Mokonzi wa ekólo Mokambi Bulamatari na yě |
Mokonzi wa ekólo Mokambi Bulamatari na yě |
| Nkótá ya letá |
Lifalansé mpé Kinyarwanda |
| Mbóka-mokonzi |
Kigali |

Géographie| Superficie totale | 2 E9 km2 (Etando 26,798) |
| Fuseau horaire |
Ngonga UTC |

Histoire|  |  |

Démographie| Mito (2005) | 7 600 000 hab. (classé 8,128,553) |
| Densité | 27 hab./km2 |

Économie| mosɔlɔ |
Falánga ya Rwanda (`RWF​`) |

Divers| Nsuka ya kodi |
.RW |
| motángo ya foni |
+250 |

Carte du Rwanda
**Rwanda** ezalí esé ya Afríka ya Ɛ́sita.

|  |
| --- |
| **Bisé ya Afríka** |
| **Afríka ya Méditeranéa** : Aljeria · Ejipte 1 · Libîya · Malɔkɛ 3 · Sudani · Tunisia
**Afríka ya Wɛ́sita** : Bɛnɛ́ · Burkina Faso · Gambi · Gana · Ginɛ · Ginɛ-Bisau · Kapvel 2 · Kotdivual · Liberia · Mali · Moritani · Nizé · Nizeria · Senegale · Sierra Leone · Togo
**Afríka ya Katikati** : Gabɔ́ · Ginɛ-Ekwatorial · Kamerun · Kongó-Brazzaville · Kongó-Kinsásá · Santrafríka · Santu Tome mpé Príncipe · Tsadi
**Afríka ya Ɛ́sita** : Burundi · Djibuti · Elitré · Etiopi · Kɛnya · Rwanda · Seyshel 2 · Somalia · Sudani ya Sidi · Tanzania · Uganda
**Afríka ya Sidi** : Angola · Botswana · Eswatini · Komori 2 · Lesoto · Madagasikari 2 · Malawi · Morisi 2 · Mozambíki · Namibia · Sidafríka · Zambia · Zimbabwe |
| **Bisé mosusu** : Sahara ya Limbɛ 4 · Somaliland
1 ezalí kaká eténi ya Afríka ndámbo
2 ekólo óyo ekútání o káti ya mái-mozindó
3 ezalí eténi ya Lisangá ya Afríka te
4 endimámí na bikólo niɔ̌nsɔ ya molɔngɔ́ tɛ́, kasi ezalí eténi ya Lisangá ya Afríka |

|  |
| --- |
|  *Óyo ezalí **ndámbo**. Okoki **kosálisa** mpé **kosungǎ**.* |
# Lokolo (lomeka)

**Lokolo** (ft tǒ ') ezalí lomeka ya bolái ya Ingɛlɛ́tɛlɛ mpé ya Lisangá ya Ameríka.

1 ft = 30,48 cm = 0,3048 m
1 ft = 1′ = 12 in. = 1/3 yd.
1 m = 3,2808 ft
# Bâle (engumba)

Bâle
**Bâle** ézali engumba ya misató na ekolo o Swisi.

Ezalí mbóka-mokonzi ya Kanton ya Bâle-Engumba.

Na étando ya 23, 91 km2, engumba loye ézakaki na 166 173 bato.
# Camp ya bato oyo bakimá mboka na Rusayo

Camp de RusayoCamp de réfugiés de guerre de la Masisi à l’Est de la RDC.
**Camp ya ba déplacés ya Rusayo**, ezali na libanda ya Goma, na etuka ya Nord-Kivu na République démocratique ya Congo. Ezalisamaki mpo na koyamba bato bakimi bitumba kati na mampinga ya Congo (FARDC) mpe batomboki ya M23, mpe bituluku mosusu ya basimba minduki oyo ezali kosala na etuka wana. Uta efungwamaki, camp yango ekomi moko ya oyo eleki monene na etuka, na population ya bato pene na 100 000 na mai 2024.

## Makambo ya kala

Camp Rusayo ya bato bakima mboka na bango ebandaki na ebandeli ya 2023 nsima ya bitumba ya makasi na territoire ya Masisi mpe na Goma. Ebandaki na mposa ya mbangu ya kozongisa bato oyo bazalaki kokima bitumba kati na mampinga ya Congo (FARDC) na batomboki ya M23, mpe ba miliciens mosusu oyo bazalaki kosala na etuka ya Nord-Kivu. Na ebandeli, camp ezalaki na bato pene na 45 000 na sanza ya yambo 2023, kasi motango yango emataki noki na 95 000 na sanza ya mibale 2024 mpo na ebele ya bato oyo bakendaki na esika mosusu mpo na likama ya likama.

## Ba referansi
# Didier Etumba Longila

Mokonzi ya mapinga ya basoda ya état-major ya République Démocratique du Congo, Général Didier Etumba Longila
**Didier Etumba Longila**, abotami na Kinshasa le 15 juillet 1955, azali général ya armée congolaise, Chef d'état-major général ya Forces armées ya République démocratique du Congo kobanda le 17 novembre , 2008 kino na pansiɔ na ye le 14 juillet 2018.

## Biografi ya bomoi

Sima ya ba études primaires na école presbytérienne (protestant) na Lemba Sud I na Kinshasa, Didier Etumba Longila asilisaki cours (option math-physique) na collège Lisanga-Jean Ifoto Bokambanza Bokeleale (ex Pestalozzi) na Kinshasa / Gombe (Kinshasa) ya mboka. Diplômé ya l’Etat na 1974, a ndimami na faculté polytechnique ya Université ya Kinshasa, oyo atikaki mbula misato sima.

Na 1979, andimami na examen ya concurrence na Ecole militaire royale (Belgique) na Bruxelles mpe azalaki na kati ya 120e promotion ya Division ya ba armes nionso (Paul Henry de La Lindi Promotion).

### Profil ya botangi

Didier Etumba Longila azali na ba qualifications académiques ya licence na sciences sociales mpe militaire na Ecole militaire royale (Belgique) (ERM)/Bruxelles, diplôme ya Master na sciences criminologiques na [[Université ya Liège] ] / Belgique mpe Master na Sécurité internationale (MBA exécutif na gestion mondiale ya ba risques mpe ba programmes internationales) na Institut Themiis (Paris/France).

### Profil ya kisoda

Uta 1979, mbula ya incorporation na ye mpe na carrière militaire na ye mobimba, azui ba diplômes, ba brevets, distinctions mpe ba décorations militaires ebele :
Diplôme ya Ecole militaire royale (Belgique) .

* Diplôme ya Ecole Royal Gendarmerie / Belgique
* Diplôme ya basali
* Bitumba/Stratégie Diplôme Ecole: Collège d'études avancées en stratégie et défense (CHESD) /[[Republique Démocratique du Congo
* Certificat ya Officier ya Infanterie
* Mokanda ya Mosali ya Renseignements
* Brevet ya basoda ya mpunda
* B Para brevet (ERM) Ezali na ba .
* Mokanda ya komande ya B (ERM) .
* Mokanda ya mokumbi motuka
* Certificat ya Officier ya EPS (Education physique na Sport)

Na carrière na ye mobimba, azalaki formateur na ba écoles ebele mpo na ba officiers, surtout na Collège d’études avancées en stratégie et défense (CHESD) na République Démocratique du Congo.

## Ba prix na ba distinctions

* Grand Officier na ordre national *Héros nationales Kabila-Lumumba*.
* Commandant na ordre ya COPAX / Communauté économique des États de l'Afrique centrale (CEEAC)
* Ekulusu ya mpiko ya basoda na monzoto ya bronze ya nsɔngɛ mitano
* Croix militaire 1er na 2ème classe
* Ambassadeur ya kimia ya USM
* Eteyelo ya basoda ya bokonzi (Belgique) #Ba anciens élèves ya lokumu|Ba anciens élèves ya lokumu ya [[Eteyelo ya basoda ya bokonzi (Belgique)

## Tala pe

### Masolo oyo etali yango

* Marcel Mbangu Mashita
* Célestin Mbala
* Christian Tshiwewe Songesha
* Jules Banza Mwilambwe

## Ba notes na ba références
# Zambia

Republíki ya Zambia

*Republic of Zambia*

|  |  |
| --- | --- |
|  Bɛndɛ́lɛ ezangi
  |  |

 | Mokáno mwa ekólo | *"One Zambia, One Nation" Zambia Mɔ̌kɔ́, Ekólo Mɔ̌kɔ́* |
| Loyémbo-lokúmu | *Stand and Sing of Zambia, Proud and Free* |
| ·Ba feti |
- dipandá na Ingɛlɛ́tɛlɛ |

Administration| Forme de l'État |
Republíki |
| Mokonzi wa ekólo |
Mokonzi wa ekólo |
| Nkótá ya letá |
Lingɛlɛ́sa |
| Mbóka-mokonzi |
Lusaka |

Géographie| Superficie totale | 2 E9 km2 (Etando 752,614) |
| Fuseau horaire |
Ngonga UTC |

Histoire|  |  |

Démographie| Mito (2005) | 15 941 000 hab. (classé 5,646,166) |
| Densité | 27 hab./km2 |

Économie| mosɔlɔ |
Kwacha ya Zambia (`ZMK​`) |

Divers| Nsuka ya kodi |
.ZM |
| motángo ya foni |
+260 |

**Zambia** tǒ **Zambí** ezalí esé ya nsé ya Afríka. Ekabwání o likólo na Kongó-Kinsásá mpé Tanzania, o límbe na Angola, o monyɛlɛ na Mozambíki mpé Malawi, o nsé na Zimbabwe.

|  |
| --- |
|  *Óyo ezalí **ndámbo**. Okoki **kosálisa** mpé **kosungǎ**.* |

|  |
| --- |
| **Bisé ya Afríka** |
| **Afríka ya Méditeranéa** : Aljeria · Ejipte 1 · Libîya · Malɔkɛ 3 · Sudani · Tunisia
**Afríka ya Wɛ́sita** : Bɛnɛ́ · Burkina Faso · Gambi · Gana · Ginɛ · Ginɛ-Bisau · Kapvel 2 · Kotdivual · Liberia · Mali · Moritani · Nizé · Nizeria · Senegale · Sierra Leone · Togo
**Afríka ya Katikati** : Gabɔ́ · Ginɛ-Ekwatorial · Kamerun · Kongó-Brazzaville · Kongó-Kinsásá · Santrafríka · Santu Tome mpé Príncipe · Tsadi
**Afríka ya Ɛ́sita** : Burundi · Djibuti · Elitré · Etiopi · Kɛnya · Rwanda · Seyshel 2 · Somalia · Sudani ya Sidi · Tanzania · Uganda
**Afríka ya Sidi** : Angola · Botswana · Eswatini · Komori 2 · Lesoto · Madagasikari 2 · Malawi · Morisi 2 · Mozambíki · Namibia · Sidafríka · Zambia · Zimbabwe |
| **Bisé mosusu** : Sahara ya Limbɛ 4 · Somaliland
1 ezalí kaká eténi ya Afríka ndámbo
2 ekólo óyo ekútání o káti ya mái-mozindó
3 ezalí eténi ya Lisangá ya Afríka te
4 endimámí na bikólo niɔ̌nsɔ ya molɔngɔ́ tɛ́, kasi ezalí eténi ya Lisangá ya Afríka |