Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Mambí ma bomɔi

**Mambí ma bomɔi** mazalí mayékoli ma bomɔi mpé ma bikelámo na bomɔi. Babéngaka yangó mpé Biolozí, nkómbó eye eútí na lifalansé *Biologie*.

## * Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage

|  |
| --- |
|  *Óyo ezalí **ndámbo**. Okoki **kosálisa** mpé **kosungǎ**.* |
# Mambí ma mabelé

**Mambí ma mabelé** mazalí mayékoli ma mabelé. Babéngaka yangó mpé **Zologafí**, nkómbó eútí lifalansé *Géographie*.

|  |
| --- |
|  *Óyo ezalí **ndámbo**. Okoki **kosálisa** mpé **kosungǎ**.* |
# Nyama ya mikúwa tɛ̂

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

*Invertebrata*

**Nyama ya mikúwa tɛ̂** (*Invertebrata*) izalaka nyama izangaka mikúwa mya mokɔngɔ tǒ mpé mikúwa misúsu.

## Mitíndo

* Mombɛsɛ
* Nyama ekɛ́

## Tálá mpé

* Nyama ya mikúwa

|  |
| --- |
|  *Óyo ezalí **ndámbo**. Okoki **kosálisa** mpé **kosungǎ**.* |
# Mondɛ́lɛ́ (nyama)

*Lonkásá loye lozalí ndoí ya lonkásá losúsu, ótála mpé bokokani : Mondɛ́lɛ́.*

---

Mondɛ́lɛ́ mopúmbwí o likoló lya mbú.
**Mondɛ́lɛ́** mozalí nyama ya mabɛ́lɛ movándaka o ntéi ya mbú. Mozalí nyama ya mabɛ́lɛ ya monɛ́nɛ mpé bozitó koleka nyama insɔ́. Mindɛ́lɛ́ ya monɛ́nɛ koleka ekokí komeka 35 m, mpé 150 000 kg.

Mǐno ma mindɛ́lɛ́ mazalí na molai maye makɔngɔlɔkɔ nyama ikɛ́ ya mái (*planctons*) mpɔ̂ na kolíya.

|  |
| --- |
|  *Óyo ezalí **ndámbo**. Okoki **kosálisa** mpé **kosungǎ**.* |
# Liyɛbú

|  Liyɛbú  |
| --- |
|  |
|  \*Oronge (*Amanita caesarea*)  |
| Bokaboli |
| Domaine |  *Eukaryota*  |
| Sous-domaine |  *Opisthokonta*  |
| Bokonzi |
|  *Fungi*   (Linnaeus, 1753) R. T. Moore, 1980 |
| Synonymes |
| * *Mycota*
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | D'autres documents multimédia sont disponibles sur Commons |

 |

**Liyɛbú** lizalí elɔ́kɔ na bomɔi. Ndakisa : likombó, lokwézá tǒ mbɔngi.

## Ilingi

* Likombó o nzeté.
* Mbɔngi o *fromage*.

|  |
| --- |
|  *Óyo ezalí **ndámbo**. Okoki **kosálisa** mpé **kosungǎ**.* |
# Toma ya Aquin

**Toma ya Akwino** (italiano: *Tomaso di Aquino*)

## Tála mpé

* Gilbert Mika, ssp: *La transfiguration du Seigneur*. in: Feuillet dominical. 2011.

### Búku

* (fr) Les œuvres de Thomas d'Aquin disponibles en ligne à la Bibliothèque des Éditions du Cerf (Dominicains)
* (fr) Dominicains de Toulouse, École de théologie Site de la *Revue thomiste*
* (fr) Corpus thomisticum Ensemble d'outils pour les chercheurs et toutes les œuvres en latin (université de Navarre)
* (fr) Site officiel de l'Académie pontificale de Saint Thomas d'Aquin
# Vilúsu

**Vilúsu** tǒ **virúsi** ezalí mikɔlɔ́bɛ eye ebɛ́lísí nyama esúsu tǒ moto.

Ndakisa : VIH (mikɔlɔ́bɛ ya kolɛmbisa makilá)

## Tálá mpé

* Bokɔnɔ ya Ebola
* Mikɔlɔ́bɛ ya kolɛmbisa makilá
* Sidá
* Vilúsu hanta
# Nzɔku ya Azía

*Lonkásá loye lozalí ndoí ya lonkásá losúsu, ótála mpé bokokani : Nzɔku.*

---

|  **Nzɔku ya Azía**  |
| --- |
|  |
|  Nzɔku ya Azía  |
| Bokaboli |
| Bokonzi |  *Animalia*  |
| Bokaboli |  *Chordata*  |
| Bokaboli bwa nsé |  *Vertebrata*  |
| Etúlúkú |  *Mammalia*  |
| Sous-classe |  *Theria*  |
| Infra-classe |  *Eutheria*  |
| Motíndo |  *Proboscidea*  |
| Libóta |  *Elephantidae*  |
| Loléngé |
|  *Elephas*   Linnaeus, 1758 |
| Nom binominal |
|  *Elephas maximus*   Linnaeus, 1758 |
| **Statut de conservation UICN :EN** A1cd : **En danger**

 |
| Répartition géographique |
|  |
| Fichier:Image:ElephantSkelLyd2.png
 Squelette d'éléphant d'Inde  |
|
 Retrouvez ce taxon sur Wikispecies |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | D'autres documents multimédia sont disponibles sur Commons |

 |

**Nzɔku ya Azía**  (*Elephas maximus*)

## Phylogénie et systématique

### Sous-espèces

Cette espèce regroupe quatre sous-espèces vivantes :

* *Elephas maximus indicus*, nzɔku ya India;
* *Elephas maximus maximus*, nzɔku ya Sri Lanka;
* *Elephas maximus sumatrensis*, nzɔku ya Sumatala;
* *Elephas maximus borneensis*, nzɔku ya Borneo.

et deux sous espèces éteintes:

* *Elephas maximus asurus*, nzɔku ya Monyɛlɛ – éteint vers 100 av. J.-C.
* *Elephas maximus rubridens*, nzɔku ya Shina – éteint au XVe siècle dans l'est de la Chine

## Tála mpé

Modèle:Wiktionnary

### Article connexe

* Nzɔku

* Référence Mammal Species of the World : *Elephas maximus*  (en)
* Référence ITIS : famille *Elephantidae* Gray, 1821  (fr)
* Référence ITIS : genre *Elephas* Linnaeus, 1758  (fr)
* Référence AnimalDiversityWeb : *Elephas maximus* (en)
* Référence NCBI Taxonomy : famille *Elephantidae* (en)
* Référence NCBI Taxonomy : genre *Elephas* (en)
* Référence UICN : espèce *Elephas maximus* Linnaeus, 1758 (en)
* Référence CITES : famille *Elephantidae* (sur le site de l’UNEP-WCMC) Modèle:Fr+en
* Référence CITES : genre *Elephas* (sur le site de l’UNEP-WCMC) Modèle:Fr+en
* Référence Fonds documentaire ARKive : *Elephas maximus*  (en)
* Les Chang Nam, Légendaires Elephants nains aquatiques (Thaïlande)

### Búku

* (fr) *À la découverte du monde sauvage*, International Masters Publishers BV/IMP.

### Références
# Falansé

Bato ba bikólo bîná balobaka lifalansé.
**Lifalansé** tǒ **falansé** lizalí lokótá la bato ba Falansia. Elobamaka o eténi ya Bɛ́ljika, Swisi, Kébeki mpé bisé ebelé ya Afríka lokóla Kongó-Kinsásá, Kongó-Brazzaville, Mali mpé bôngó na bôngó.

Monoko ya Lifalanse esali bopusi na Lingala na ndenge ete mbala mingi monoko ya Lingala esangisamaka na Lifalanse mpe yango wana esengeli kotika.
# Berlin

Bilembo-nkita ya Berlin
Mbóka tô engumba **Berlin** (*Berlin* na lokóta ya Lialémani) ezalí mbóka-mokonzi ya Alémani. Ezali engumba monɛ́nɛ, na efúku 3,44 ya bato (2010).

* Berlin
*
* Ekuké ya Balándenbul
*
*
*
*
*
*
*
*
*
# Iran

**Iran** ezalí esé ya likoló ya Azía.

|  |
| --- |
| **Bisé ya Azía** |
| **Azía ya Katikáti**
 | Afganistáni •
Kazakstáni •
Kirghizistáni •
Uzbekistáni •
Rusí ¹ •
Tazikistáni •
Turkmenistáni | **Azía ya Monyɛlɛ**
 | Sína •
Hong Kong •
Koré ya Nola •
Koré ya Súdi •
Zapɔ́ •
Makau •
Mongolí •
Taiwan |
| **Azía ya Límbe**
 | Saudi Arabia •
Armeni 1 •
Azɛrbayzáni 1 •
Bahrein •
Ejipti 1 •
Zolozi 1 •
Iran •
Irak •
Israel •
Lisangá lya Emira ya Arabi •
Koweit •
Liban •
Oman •
Katar •
Sirí •
Turkí 1 •
Yeméni •
Zordaní | **Azía ya Súdi-Monyɛlɛ**
 | Brunei •
Indonezí 1 •
Kamboji •
Laos •
Malesí •
Myanmar (Birmani) •
Filípino •
Singapur •
Thailandi •
Timor ya monyɛlɛ •
Vietnami |
| **Azía ya Sidi**
 | Bángaladɛ́si •
Butáni •
India •
Madívi •
Nepáli •
Pakistáni •
Sri Lanka | **Biténi-etando bisúsu** | Bokonzi ya Palesitíni •
Rusí 1 (Siberí) |
| 1 na ndámbo o Azía |

## History

Bozali ya liboso oyo eyebani ya ba hominïs na Iran ebandaki pene na 800.000 BP, na Paléolithique ya Moyen . 0–11.500 BP). . .

n .  : 1 . 46–47 e .
# Alje

Alje
**Alje** tǒ **Alze** ezalí engumba mpé mbóka-mokonzi ya Aljeria. Motango mwa bato : 1 519 570 o mobú 2005. Alje ezalí engumba ya míbalé elekí monɛ́nɛ o Afríka ya Nola, nsima Kasablanka o Marɔkɛ.
# 1967

| 1967 na bamanáka elóko mosúsu |
| --- |
| Manáka ya Gregorio | 1967 *1967MCMLXVII* |
| Ab urbe condita | 2720 |
| Manáka y'Armenia | 1416 |
| Manáka ya Bahai | 123 – 124 |
| Manáka ya °Baberber | 2917 |
| Manáka ya °Babudist | 2511 |
| Manáka ya °Burma | 1329 |
| Manáka ya °°Byzanz | 7475 – 7476 |
| Manáka ya Sina | 4663 – 4664 |
| Manáka ya \*révolution ya Falansia | *175CLXXV* – *176CLXXVI* 175 – 176 |
| Manáka ya Bakopti | 1683 – 1684 |
| Manáka ya Elitré | 1959 – 1960 |
| Manáka ya Bayúda | 5727 – 5728 |
| Manáka ya Indu |  |
|  – *Vikram Samvat* | 2022 – 2023 |
|  – *Shaka Samvat* | 1889 – 1890 |
|  – *Kali Yuga* | 5068 – 5069 |
| Manáka ya Holoseno | 11967 |
| Manáka ya Iran | 1345 – 1346 |
| Manáka ya Bamosulmani | 1386 – 1387 |
| Manáka ya Kore |
|  – *Dangun-Ära* | 4300 |
|  – *Juche-Ära* | 56 |
| Manáka Thai-Solar | 2510 |

## Likambo linɛ́nɛ

* 17 ya sánzá ya mínei : bokeli ya MPR (*Mouvement populaire de la Révolution*) o Kongó-Kinsásá.

## Mbótama

## Liwâ