Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Salta (pruincia argentina)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quel articul chì l'è scrivüü in Lumbard, cun l'urtugrafia insübrica ünificada.
 |

**Salta** a l'è 'na pruincia de l'Argentina. La sua capital a l'è Salta.

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

*Wikimedia Commons*
*al gh'a dent roba culegada a:*
Salta
# Alaska

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quel articul chì l'è scrivüü in Lumbard, cun l'urtugrafia insübrica ünificada.
 |

Pusiziun del Stat
L'**Alaska** a l'è un stat federal di Stat Ünii. Al gh'ha una süperfiss de 1.717.854 km² (la püssee granda di stat amerigan) e una pupulaziun de 655.435 abitant.

A l'è tacaa a nord cun l'Ucean Giazal Artigh, a ovest e a süd cun l'Ucean Pacifigh, a est cunt el Canada.

La capital a l'è Juneau (30.711 abitant); la cità püssee impurtanta a l'è Anchorage (260.283 abitant), che l'è anca l'ünega cità che la gh'ha püssee de 100.000 abitant.

|  |  |
| --- | --- |
| La bandera de l'Alaska | L'insegna del stat |

## Storia

L'Alaska l'è andada a fà part di Stat Ünii in del 1867.

## Urganizaziun

La guernadris a l'era la Sarah Palin.

L'Alaska al gh'ha 3 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.
# Rabin

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivud in lombard, con la Noeuva Ortografia Lombarda |

Litrat d'un rabin
El **rabin** (de l'ebraich biblegh *רַבִּי*, o ben "maester mè") a l'è el minister del cult di sgiudee, oltra che maester de religion e, despess, guida de la comunità religiosa che ghe va adree. Vun el deventa rabin dopo havé studiad el Talmud e vesser ordenad de 'n olter rabin, o ben la Semikhah.

Ogni denominazzion ebraica la gh'ha di so regole e norme in sul rabinad, per esempi el giudaism ortodoss el recognoss no la possibilità de ordenà di done rabine, menter 'l giudaism conservator, el giudaism reformad e 'l giudaism recostruzzionista ja recognossen per varie reson, de lesg o de etica. Per el Talmud a l'è obligatori volzàss per rispet in di confront di rabit e de quei che studien la Torah, e in vari sistema i rabit poden scomunegà quei che i ingiurien.

## Riferiment

* Treccani

## Alter proget

Altri progetti

* Wikiquote
* Wikimedia Commons
* Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su **Rabin Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su **Rabin**

## Vos corelade

* Rabin capo
* Halakhah
* Beth Din
* Yeshivah
* Regina Jonas
* Studi de la Torah
* Cohen
# 1989

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivud in lombard, con la Noeuva Ortografia Lombarda |

ann 1989
El **1989** a l'è 'n ann del secol quell de vint.

## Cossa l'è sucedud

* 9 de november: i todesch sbaten sgiò el Mur de Berlin
* 17 de november: in Cecoslovachia la scomincia la Revoluzzion de vellud
* 29 de dicember: el Václav Havel l'è elesgiud president de la Cecoslovachia

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget

Altri progetti

* Wikiquote
* Wikimedia Commons
* Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su **1989 Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su **1989**

| Ann del secol XX |
| --- |
| 1901 · 1902 · 1903 · 1904 · 1905 · 1906 · 1907 · 1908 · 1909 · 1910 · 1911 · 1912 · 1913 · 1914 · 1915 · 1916 · 1917 · 1918 · 1919 · 1920 · 1921 · 1922 · 1923 · 1924 · 1925 · 1926 · 1927 · 1928 · 1929 · 1930 · 1931 · 1932 · 1933 · 1934 · 1935 · 1936 · 1937 · 1938 · 1939 · 1940 · 1941 · 1942 · 1943 · 1944 · 1945 · 1946 · 1947 · 1948 · 1949 · 1950 · 1951 · 1952 · 1953 · 1954 · 1955 · 1956 · 1957 · 1958 · 1959 · 1960 · 1961 · 1962 · 1963 · 1964 · 1965 · 1966 · 1967 · 1968 · 1969 · 1970 · 1971 · 1972 · 1973 · 1974 · 1975 · 1976 · 1977 · 1978 · 1979 · 1980 · 1981 · 1982 · 1983 · 1984 · 1985 · 1986 · 1987 · 1988 · 1989 · 1990 · 1991 · 1992 · 1993 · 1994 · 1995 · 1996 · 1997 · 1998 · 1999 · 2000 |
# RISC

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivuu in lombard, grafia milanesa. |

**RISC** (*reduced instruction set computer*) l'è 'n architettura de microprocessor che l'è basada in sul avègh di istruzion piscinitt de codes macchina: A differenza del CISC che 'l gh'ha di istruzion gross, l'è pussee svelt e 'l scolda de manch el processor, perchè l'è faa de on numer puttost bass de transistor.
# McDonald's

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivuu in lombard, grafia milanesa. |

La **McDonald's** l'è ona azienda de restorazion rapida americana, spantegada in tutt el mond.

"A 'l medònal" lu 'l risstorànt medém a g'è décc in de parlà de tœcc i dé cumu.

## Vos corelaa

* Burger King
* Indes del Big Mac
# Olimp

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivuu in lombard, grafia milanesa. |

La scima Mytikas, el pont pussee volt de la montagna.
L'**Olimp** (grech: *Ólumpos*/Ὄλυμπος; in latin: *Olympus*) a l'è ona scima de la Grecia.

Cont i sò 2917.727 meter sora el nivell del mar, a l'è la montagna pussee volta de tutt el paes.

A l'è vun di pont pussee important e conossuu de la Grecia: de fatti, segond la mitologia greca, in su la scima de la montagna (despess quattada di nivoi) a gh'era i cà e i palazz di dei. Per 'sta reson, a l'era impossibel rivàggh in scima senza el permess di divinità.

## Riferiment

## Alter progett

Altri progetti

* Wikiquote
* Wikimedia Commons
* Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su **Olimp Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su **Olimp**
# Tram-treno

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivuu in lombard, grafia milanesa. |

Treno de la Stadtbahn de Karlsruhe in la strada
El **tram-treno** a l'è on sistema de straport publich indova i midemm vittur vann sia in sui lign tranviari sia in su la ferrovia, compartida cont i treni regolari.

Tipicament el tram-treno a l'è faa de on tram adattaa per andà anca in su la ferrovia, anca se gh'è di cas, men spantegaa, de treni adattaa per girà in città.

El modell pussee famos a l'è quell de Karlsruhe.

## Esempi

* Red di tram de Karlsruhe + Stadtbahn de Karlsruhe
* Red di tram de Chemnitz
* Red di tram de Cagliari
* Kassel RegioTram
* Red di tram de Mulhouse
* Red di tram de Sassari
* Red di tram de Zwickau
* River Line (NJ Transit)

## Varda anca

* Modell Karlsruhe
* Kassel RegioTram
* Alstom Citadis Dualis
# Metall alcalin

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivud in lombard, con la Noeuva Ortografia Lombarda |

I **metall alcalin** a inn i element chimegh del grup 1 de la tavola periodega, foeura che l'idrogen; a inn donca:

* ol liti;
* ol sodi;
* ol potass;
* ol rubidi;
* ol cesi;
* ol franc;

Tut i metai alcalin gh'hann domà un eletron in del nivell de valenza; donca, per la regola del votet del Lewis, gh'hann la tendenza a perdell e a deventà di catiun. A inn de solit de aspet argentad e cont una densitaa putost bassa.

Fann reazzion cont i alogen per formà sal ionegh, e cont l'aqua per formà idrossit.

Liti metallegh conservad sota parafina.
Toch de sodi metallegh conservad sota parafina.
Perle de potassi metallegh conservade sota parafina.
Rubidi metallegh in un'ampolla de veder.
Cesi metallegh in un'ampolla di veder.
L'agetiv alcalin al vegn de l'arab *al-qali*; con quell termin chì ghe se referiva a la potassa, otegnuda coma sotaprodot de la combustion del legn (el verb *qalaa* in arab al segnifega arrostì). Per el fad che la potassa la gh'ha carateristeghe baseghe, la se spantega la convenzion de ciamà alcal tute quei sostanze che, coma la potassa, inn bone de neutralizzà i acid. Donca ancamò incoeu con *alcalin* se poeul intender o un metall del prim grup de la tavola periodega o un compost basegh.

## Ligam de foeura

* (EN) "metall alcalin", in su Enciclopedia Britannega
# 16 01

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivud in lombard, con la Noeuva Ortografia Lombarda |

El **16 de sginer** a l'è un di de l'ann.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget

Altri progetti

* Wikimedia Commons
* Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su **16 01**
# Aegukga

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivud in lombard, con la Noeuva Ortografia Lombarda |

Aegukga
Musega
**Aegukga** a l'è l'inn nazzional doperad in Curea del Süd, componud del Ahn Eak-tai e col test scrivud del Yun Chi-ho.

## Riferiment

* National Anthems

## Alter proget

Altri progetti

* Wikimedia Commons
* Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su **Aegukga**
# Ciad

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quel articul chì l'è scrivüü in Lumbard, cun l'urtugrafia insübrica ünificada.
 |

El **Ciad** (*تشاد* in arab, *Tchad* in frances) a l'è un paes de l'Africa centrala.

A l'è tacaa al Niger, a la Libia, al Sudan, a la Repüblica Centrafricana, a la Nigeria e al Camerun.

La capital a l'é N'Djamena.

Al gh'ha una süperfiss de 1.284.000 km² e una pupulaziun de pressapoch 10 miliun d'abitant.

## Storia muderna

El Ciad a l'è staa un pussediment de la Francia del 1900 al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.

## Urganizaziun pulitiga

El Ciad (nom ufizial: **جمهورية تشاد / République du Tchad**) a l'è una repübliga.

El president a l'è l'Mahamat Idriss Déby Itno (محمد بن إدريس ديبي إتنو) (del 2021).

El prim minister a l'p el Succès Masra (سوكسيه ماسرا) (del 2024).

|  I stat de l'Africa |  |
| --- | --- |
| Algeria | Angola | Benin | Botswana | Burkina Faso | Burundi | Camerun | Cap Verd | Ciad | Comor | Congo | Costa d'Avori | Egitt | Eritrea | Eswatini | Etiopia | Gabon | Gambia | Ghana | Gibuti | Guinea | Guinea-Bissau | Guinea Equatorial | Kenya | Lesotho | Liberia | Libia | Madagascar | Malawi | Mali | Marocch | Mauritania | Mauritius | Mozambigh | Namibia | Niger | Nigeria | Republega Centrafricana | Republega Democratega del Congo | Ruanda | São Tomé e Príncipe | Senegal | Seychelles | Sierra Leone | Somalia | Sudafrica | Sudan | Sudan del Sud | Tanzania | Togo | Tunisia | Uganda | Zambia | Zimbabwe |
# 1980

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivud in lombard, con la Noeuva Ortografia Lombarda |

El **1980** a l'è 'n ann del secol quell de vint.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget

Altri progetti

* Wikimedia Commons
* Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su **1980**

| Ann del secol XX |
| --- |
| 1901 · 1902 · 1903 · 1904 · 1905 · 1906 · 1907 · 1908 · 1909 · 1910 · 1911 · 1912 · 1913 · 1914 · 1915 · 1916 · 1917 · 1918 · 1919 · 1920 · 1921 · 1922 · 1923 · 1924 · 1925 · 1926 · 1927 · 1928 · 1929 · 1930 · 1931 · 1932 · 1933 · 1934 · 1935 · 1936 · 1937 · 1938 · 1939 · 1940 · 1941 · 1942 · 1943 · 1944 · 1945 · 1946 · 1947 · 1948 · 1949 · 1950 · 1951 · 1952 · 1953 · 1954 · 1955 · 1956 · 1957 · 1958 · 1959 · 1960 · 1961 · 1962 · 1963 · 1964 · 1965 · 1966 · 1967 · 1968 · 1969 · 1970 · 1971 · 1972 · 1973 · 1974 · 1975 · 1976 · 1977 · 1978 · 1979 · 1980 · 1981 · 1982 · 1983 · 1984 · 1985 · 1986 · 1987 · 1988 · 1989 · 1990 · 1991 · 1992 · 1993 · 1994 · 1995 · 1996 · 1997 · 1998 · 1999 · 2000 |