Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Dopodisnà

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivud in lombard, con la Noeuva Ortografia Lombarda |

El **dopodisnà** (anca *dopomezdì*, *bass* se l'è vers la fin) a l'è el period de la giornada che 'l gh'è in tra mezdì e 'l tramont del Sol. Pussee in general, l'è doperad per marcà el temp in tra l'ora che se magna el disnà e quella de la cena, roba che la varia de coltura a coltura e del temp de l'ann.

## Riferiment

* Treccani

## Alter proget

Altri progetti

* Wikiquote
* Wikimedia Commons
* Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su **dopodisnà Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su **dopodisnà**
# Sira

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivuu in lombard, grafia milanesa. |

La sira.
La **sira** (o *sera*) l'è ona part del dì, che la varia a segonda di coltur. La rapresenta, a bon cunt, la fin del dì, l'ultem moment prima che la riva la nocc.

Colturalment, a gh'è interpretazion diferent in sul princippi e la fin de la sira. In Italia despess la vegn sconfonduda cont el termen de *nocc*; in Francia, inscambi, la sira l'è 'l moment in tra el tramont e la mezzanott (cioè l'ultem quart de dì in sui 24 or). In ingles inveci la sira l'è 'l moment indè che la diminuiss la lus del dì, e donca l'è comprenduu in tra la bassora e la nocc vera e proppia.

La parolla sira la vegn del latin *(dies) sēra*; l'agetiv *sērus* el voeur dì "tard". El termen el vegn doperaa anca in alter lengov romanz (italian *sera*, frances *soir*, romen *seară*, romancc e ladin *seira*), intant che in alter lenguagg se doperen paroll derivaa de la veggia forma latina "vesper" (per esempi, in del catalan *vespre*). In frances la parolla "soir" l'è maschil.

## Varda anca

* Dì
* Nocc
* Tramont
* Dopomezzdì
# Seson

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivud in lombard, con la Noeuva Ortografia Lombarda |

*I quater seson* de l’Alphonse Mucha (1897)
Una **seson** (cognossuda anca cont el toscanisem **stagion**) l’è una division de l’ann impientada sora el temp, l’ecologia e el numer de ore de lus ind una determinada region del mond. Ind la Zisalpina i seson inn quater: primavera, istad, autoven e inveren.

## Olter proget

Altri progetti

* Wikiquote
* Wikimedia Commons
* Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su **seson Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su **seson**
# Lengua Islandesa

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quel articul chì l'è scrivüü in Lumbard, cun l'urtugrafia insübrica ünificada.
 |

| {{{nom}}} ({{{nom nativ}}}) |
| --- |
| Oltre denominazion : |  |
| Parlada in : |  |
| Rejon : |  |
| Numer de parlants : |  |
| Classifica : | ??? |
| Fameia lenguistega : | {{{fameia}}} |
| status ofiçal |
| Lengua ofiçala de : | {{{nazion}}} |
| Regolad de : | {{{regolad}}} |
| codex de la lengua |
| ISO 639-1 | is |
| ISO 639-2 | ice |
| ISO 639-3 | {{{iso3}}} |
| SIL | isl |
| Linguasphere | {{{linguasphere}}} |
| varda anca: lengua |

L'**islandes** (nom nativ *íslenska*) l'è una lengua del ram Nord Germanic, e l'è la lengua de l'Islanda. I so parent püssè stret j'hinn i dialett nurveges ucidental.

L'islandes el gh'ha un bel po' d'inflession gramatical ins i nom, al cuntrari dla magiur part di lengu dl'Europa ucidental. El gh'a un sistema numinal paragunabil a qul del Latin, o mej incura del Nors Antich.

## Dati Storich

A l'è na lengua indoeuropea dal ramm di lengu gérmànich.
Giamò che i geent che'i parlaven l'Islandes i hènn mai na via da l'Islànda, la lengua l'è restada l'istessa ch'a l'eva 200 ann fa.
Da fatt se'n abitaant da l'Islanda al legia vüna di stori nordich, anca se al se trata da'n test scrivüü in dal IX° secul d.C., al pò capill.
Restaant isulada cum'a l'è, l'Islandees a l'è propi restaa cungelàa in dal temp; dunca quan che sa parla cunt'un islandes sa def savé che s'è dré parlà la stesa lengua che i pupulaziun germanich i parlavan mila e pasa ann fa.

## Gramatica

La gramatica islandesa l'é mia vüna di püsé facil a'mparà.
A l'è dabon multu antica e la üsa ul caso.
A diferenza da tanti altri lengu germanich muderni, al à preservàa na declinaziun verbala par persona e mia sulament par modu e teemp. Da püssee la üsa ul congiuntif, che i altri lengu i han perdüü.

### I Pronomm

Mi = ég

Ti = þú

Lü = hann

Lee = hún

Al = það

Nüm = við

Vi = þið

I = þeir/þær/þau

(chi a ghè da besögn che sa faga na tabéla).

## Al Pader Noster Islandés

Faðir vor, þú sem er á himnum.

Helgist þitt nafn,

til komi þitt ríki,

verði þinn vilji,

svo á jörðu sem á himni.

Gef oss í dag vort daglegt brauð.

Fyrirgef oss vorar skuldir,

svo sem vér og fyrirgefum vorum skuldunautum.

Og eigi leið þú oss í freistni,

heldur frelsa oss frá illu, amen.

## Vus curelaa

* Pidgin basch-islandes
# Lengua nurvegesa

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quel articul chì l'è scrivüü in Lumbard, cun l'urtugrafia insübrica ünificada.
 |

El **nurveges** l'è una lengua chla fa part del grüp di lenguv germanich setentriunal, un sutagrüp di lenguv germanich e de la famiglia di lenguv indoeuropej.

El gh'ha dü variant scrit divers, e tüti dü j'hinn druvaa uficialment in Nurvegia: el Bokmål e el Nynorsk.
# Lèngua danéza

|  |  |
| --- | --- |
|  | Chest artícol a l'è scricc in Lumbàrt, ortograféa bresàna moderna.
 |

El **danés** (nòm natìf: *dansk*; IPA: [d̥ænsɡ̊]) l'è giöna de le lèngue germàniche setentriunài (ciamàde apò lèngue scandìnave), en sóta-'nsèma del ram Germànic de le lèngue Indo-Europèe.

L'è parlàt de piö o méno 6 miliù de persùne, suratöt en Danimarca, ma l'è dopràt apò a de 50,000 danés endèl Schleswig-Holstein (nòrt de la Germania) endóche l'è cunsideràda lèngua minuritària.

El danés el g'ha stato uficiàl e l'è 'nsegnàt endèle scöle apò 'n Groenlàndia, e 'ndèle ìzole Far Oer.

'N Islànda e 'ndèle ìzole Far Oer el danés l'è 'nsegnàt come lèngua straniéra ubligatòria. Gh'è dèle cumünità che pàrla la lèngua danés apò 'n Argentina, 'ndèi Stati Ünìcc e 'n Cànada.
# Lengua svedesa

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quel articul chì l'è scrivüü in Lumbard, cun l'urtugrafia insübrica ünificada.
 |

E' **svedes** (nom nativ: *svenska*) l'è una lengua nord-germanica parlaa da püssee de növ milion de gent, principalment in Svezia e int una quaj part de la Finlandia, suratüt sü per la costa di isul Åland. El svedes l'è un bel po' intelegibil cun el nurveges e un po' anca cun el danes. Cume j'alter lenguv nord-germanich, el svedes el riva zü dal Nors vegg, la lengua d'i gent germanich ch'i staven in Scandinavia ai temp di vichingh.

## El Pader Noster

Vår Fader, du som är i himmelen.

Låt ditt namn bli helgat.

Låt ditt rike komma.

Låt din vilja ske på jorden så som i himlen.

Ge oss idag det bröd vi behöver.

Och förlåt oss våra skulder,

liksom vi har förlåtit dem som står i skuld till oss.

Och utsätt oss inte för prövning,

utan rädda oss från det onda.
# Lengua olandesa

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quell articol qì l'è scrivud in Lombard, cond l'ortografia Scriver Lombard. |

L'**Olandes** (nom nativ *Nederlands*) al fa part de i lengov germaneg ocidental, e l'è parlad principalment in Olanda, Belgio e in Surinam, ma inca da grup plussee picinin in França, Germania e ind i ex coloni olandes. A l'è imparentad cont lengov 'me l'ingles, el frisian ocidental e el todesc, e al g'ha una parentela plussee de lonj cont i lengov nord germaneg. L'olandes moderen al vegn su da un grup de dialet franc qe i eren parlad ind el medio-evo, e anca un zic dal frisian qe a l'era parlad da i prim jent qe i inn vivud in Olanda.
L'olandes a l'è inca la mader d'un bel zic de lengov creul e de l'afrikaans, qe a l'è vuna de i lengov oficial del Sud Africa e a l'è parlad da tanta jent anca in Namibia. L'olandes e l'afrikaans i inn mutualment intelejibel, ma i g'han dei standard ortugrafeg diferent.

## El Pader Noster in Olandes (version de la Gexa Catolega)

Onze Vader Die in de Hemelen zijt,

geheiligd zij Uw Naam.

Uw Rijk kome,

Uw Wil geschiede

op aarde als in de Hemel.

Geef ons heden ons dagelijks brood

en vergeef ons onze schulden,

gelijk ook wij vergeven aan onze schuldenaren.

En leid ons niet in bekoring,

maar verlos ons van het kwade.

Amen.

## Riferiments

* Treccani
# Proto-Germanich

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivuu in lombard, grafia milanesa. |

La distribuzion de la lengua protogermanica
La **Lengua protogermanica** o **proto-germanica** l'è ona lengua stunta parlada fin al 200 d.c. en Europa de 'l Nord che gh'ha daa vita ai modern Lenguv germanich.

## Ligamm de foeura

* Proto-Germanich
# Longitüda

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quel articul chì l'è scrivüü in Lumbard, cun l'urtugrafia insübrica ünificada.
 |

La **longitüda** o **lungitüdin** l'è la cuurdinada geugrafica che la diss la distanza angular de un quai punt de la süperfiss dela Tèra dal meridian fundamental u meridian de Greenwich.
Chel angùl chì l'è misüràà in gradi duperanda un piàn perpendicular a l'ass dela Tèra e al pö andà da 0° (meridian del Greenwich) a 180° E e da 0° a 180°W. Uviament i meridian 180° E e 180 °W hinn ul stèss meridian, cjamàà antimeridian de Greenwich.

Ul meridian de riferimeent al pö vèss anca un olter, l'è minga necessari c'al sia quel de Greenwich: ad esempi, in Italia l'è suveent duperàà quel de Monte Mario.

Vist che ul meridian 0 l' ul centru del Füüss uràri 0, ul meridian 180° l'è cjamàà anca linea del cambiament de data.
# Meridian

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quel articul chì l'è scrivüü in Lumbard, cun l'urtugrafia insübrica ünificada.
 |

In Geugrafìa, un **meridian** l'è ul circul püssee lungh utegnüü tajand la süperfiss de la Tèra cunt un piàn iputetich ch'al passa per ul sò ass. Un meridian al sa spartìss in d'un meridian propi e in del sò antimeridian.

Per tüt i punt de la Süperfiss de la Tèra al passa un meridian, ch'al sa identifica cunt un valuur de lungitüdin: donca i meridian hinn infinìì.

Ul nòmm *meridian* al vègn del latìn *meridies*, ch'al vör dì mezdì, vist che ul Suu al passa in sü un meridian a metà del periud de temp ch'al và da l'alba al tramunt.