Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Busan

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quel articul chì l'è scrivüü in Lumbard, cun l'urtugrafia insübrica ünificada.
 |

Busan de la Busan Tower
**Busan** (Pusan) a l'è una cità de la Curea del Süd. Al gh'ha 3,7 miliun de abitant e l'è la segunda cità del paes. A l'è un port principal del paes e'l quint püssee grand del mund.

Düranta la Guera de Curea a l'è stada per poch temp la capital.
# 18 06

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivud in lombard, con la Noeuva Ortografia Lombarda |

El **18 de sgiugn** a l'è un di de l'ann.

## Cossa l'è sucedud

## Chi l'è che l'è nassud

## Chi l'è che gh'è mort

## Alter proget

Altri progetti

* Wikimedia Commons
* Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su **18 06**
# Gwangju

**Gwangju** (ciamada ufizialment **Cità metrupulitana de Gwangju**; hangul: 광주광역시; hanja: 光州廣域市) a l'è la sesta cità püssee granda de la Curea del Süd. La gh'ha püssee de 1,4 miliun de abitant.

La cità l'è situada in de la südoest del paes. La cità l'è circundada cumpletament dal Süd Jeolla.

## Aministraziun

Gwangju l'è dividüda in cinch quarter (*gu*; 구).

* Buk-gu (북구 || 北區)
* Dong-gu (동구 || 東區)
* Gwangsan-gu (광산구; 光山區)
* Nam-gu (남구; 南區)
* Seo-gu (서구; 西區)

## Cità Gemelaa

* Guangzhou, Guangdong, Cina
* San Antonio, Texas, Stat Ünì d'America
* Sendai, Miyagi, Giapun
* Cità de Tainan, Taiwan
* Hobart, Australia
* Medan, Indunesia
* Maceio, Brasil
# Ulsan

**Ulsan** (ciamada ufizialment **Cità metrupulitana de Ulsan**; hangul: 울산광역시; hanja: 蔚山廣域市) a l'è la setima cità püssee granda de la Curea del Süd. La gh'ha püssee de 1,1 miliun de abitant.

La cità l'è situada in de la costa südest del paes. La cunfina cun Gyeongsangbuk-do (al nord), Gyeongsangnam-do (al oest), e la cità metrupulitana de Busan (al süd).

## Cità gemelaa

* Ahmedabad, Gujarat, India (dal 1965)
* Hagi, Giapun (dal 1968)
* Hualien, Taiwan (dal 1981)
* Portland, Oregon, Stat Ünii d'America (dal 1987)
* Changchun, Jilin, Cina (dal 1994)
* Tomsk, Tomsk Oblast, Rüssia (dal 2003)
* İzmir, Türchia (dal 2002)
* Santos, São Paulo, Brazil (dal 2002)
* Pruvincia de Khanh Hoa, Vietnam (dal 2002)
# Daejeon

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quel articul chì l'è scrivüü in Lumbard, cun l'urtugrafia insübrica ünificada.
 |

Vista del satelit de Daejeon
**Daejeon** a l'è una cità in del center de la Curea del Süd, a 167 chilometer de Seul, e l'è la capital de la pruincia del Süd Chungcheong. A l'è la quinta cità püssee granda de la Curea del Süd, cun pressapoch 1.5 miliun d'abitant.
# Lengua aymara

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivuu in lombard, grafia milanesa. |

Difusion de l'aymara.
La **lengua aymara** (nomm local: *aymar aru*) la partegn al grupp di lengov aru.

L'è parlada in Cile, Bolivia e Perù. In 'sti ultem duu paes a l'è anca lengua ofizial arent al spagnoeu e al quechua. L'è parlada de pussee de duu milion de gent.

## El Pader Noster

Nanacana aukiha alapacha

cancta sutima hamppatita

cancpa kapac cancañamo

nanacaru hutpa munañama lurata cancpa

cami-sau alapachansa alaphansa utkamaraqui.

Huruna ttanttaha nanacaru churita.

Huchanaha pampacha kita cami-sau

nanacaru huchachasirinaca pampachapta utkamaraqui:

Hani hucharu tincuistati:

Take nankata kespiakita, amen.
# Lundì

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivud in lombard, con la Noeuva Ortografia Lombarda |

El **lundì** a l'è el prim dì de la setimana: el ven despoeu de la domenega e inanz del mardì. El nom el riva del latin *lunae dies*, che 'l voeul dì "dì de la Luna": el riferiment a la luna el se troeuva in la pupart di lengov romanze e germaneghe.

Tradizzionalment in di Stat Unid e per i cristian a l'è la domenega a vesser el prim dì: quella roba chi la se ved in lengov compagn del gregh e del portoghes, indova che l'è ciamad "segond dì".

## Riferiment

* Treccani

## Alter proget

Altri progetti

* Wikiquote
* Wikimedia Commons
* Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su **Lundì Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su **Lundì**

I dì de la setimana:
Lundì |
Mardì |
Mercoldì |
Sgiovedì (Sgioeubia) |
Venerdì |
Sabet |
Domenega
# Mardì

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivud in lombard, con la Noeuva Ortografia Lombarda |

El **Mardì** (apò *Martedì*) a l'è el segond dì de la setimana: el ven prima del mercoldì e dopo del lundì.

In de le lengue neo-latine la parolla la deriva del latin *martes dies*, che 'l significa *dì de Mart*, invece in portoghes la se ciama *Terça Feira*, cioè *terz dì*, perchè el prim dì a l'è la domenega per la tradizzion cristiana. Apò varie lengue celtiche le dopera la derivazzion del latin: l'è insì in irlandes, breton, galles e gaelich scozzes.

Ingles e lengue scandinave le deriva 'l nom del mardì de la divinità nordica *Týr*: *Tirsdag* per el danes e 'l norveges, *Tuesday* per l'ingles modèrno, *Tisdag* per el svedes e *Týsdagur* in islandes.

La parolla todesca *Dienstag* e quella olandesa *Dinsdag* se pensa che le vegne de 'na interpretazzion de *dies judicii* (el *thing*, l'assemblea che i se ciapava le decision in dei popoi germanich) o del Dio Týr sociad al Marte.

## Riferimencc

* Treccani

## Olter progecc

Altri progetti

* Wikiquote
* Wikimedia Commons
* Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su **Mardì Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su **Mardì**

I dì de la setimana:
Lundì |
Mardì |
Mercoldì |
Sgiovedì (Sgioeubia) |
Venerdì |
Sabet |
Domenega
# Mercoldì

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivud in lombard, con la Noeuva Ortografia Lombarda |

Ol **mercoldì** a l'è el terz dì de la setimana, el ven dopo del martedì e prima del giovedì: ol nom el ven del latin *Mercurii dies*, che 'l voeul dì "dì del Mercuri", che l'era vuna di divinità romane: quasi tute le lengue neolatine i ciapa de quella etimolotia, foeura che 'l portoghes: anch in galles e albanes l'è ciamad del Mercurio.

In di lengue germaniche el deriva quasi semper del dio Wodan che al temp di antich roman l'era sociad al Mercuri, ma mia in todesch, che 'l ciama *Mittwoch*, che 'l voeul dì "metà setimana".

## Riferimencc

* Treccani

## Olter progecc

Altri progetti

* Wikiquote
* Wikimedia Commons
* Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su **Mercoldì Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su **Mercoldì**

I dì de la setimana:
Lundì |
Mardì |
Mercoldì |
Sgiovedì (Sgioeubia) |
Venerdì |
Sabet |
Domenega
# Sgiovedì

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivud in lombard, con la Noeuva Ortografia Lombarda |

El **sgiovedì**, ciamad anca *la sgioeubia*, l'è el quart dì de la setimana, el ven dopo del mercoldì e prima del venerdì.

El nom el ven del latin *Iovis dies*, che 'l voeul dì "dì de Sgiœuv, la pussee importanta divinità per i antigh roman: l'è insì in la pupart di lengov romanze, foeura del portoghes, e anca in galles.

In di lengov germaneghe, inveci, el ven del dio Thor, compagn del Sgioeuv roman.

## Riferiment

* Treccani

## Alter proget

Altri progetti

* Wikiquote
* Wikimedia Commons
* Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su **Sgiovedì Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su **Sgiovedì**

I dì de la setimana:
Lundì |
Mardì |
Mercoldì |
Sgiovedì (Sgioeubia) |
Venerdì |
Sabet |
Domenega
# Venerdì

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivud in lombard, con la Noeuva Ortografia Lombarda |

El **venerdì** l'è el quint dì de la setimana, el ven dopo del giovedì e prima del sabet: el so nom el ven del latin *Veneris dies*, che 'l voeul dì "dì de Vener", dea romana de la bellezza: l'è insì in squasi tute i lengov romanze, foeura del portoghes, e anca in galles.

In di lengov germaneghe el ven inveci de la dea *Frigg* o *Freyja*. In la tradizzion cristiana a l'è un dì de penitenza, perchè el Gesù el saria stad miss in cros propi de venerdì, menter per l'islam a l'è el di pussee important, che i musulman inn ciamad a orà in moschea.

## Riferiment

* Treccani

## Alter proget

Altri progetti

* Wikiquote
* Wikimedia Commons
* Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su **Venerdì Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su **Venerdì**

I dì de la setimana:
Lundì |
Mardì |
Mercoldì |
Sgiovedì (Sgioeubia) |
Venerdì |
Sabet |
Domenega
# Sabet

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivud in lombard, con la Noeuva Ortografia Lombarda |

El **sabet** o **sabot** l'è el sest dì de la setimana, el ven dopo del venerdì e prima de la domenega: el nom el ven del latin *sabbatum*, che 'l ven de l'ebraich *shabbat* o ben *polsà* e l'etimologia l'è scompartida de la piùpart di lenuge romanze, fò del romen *Sâmbătă* e del franzes *Samedi* che i ven del latin bass *Sambati dies*.

In de le lengue scandinave el gh'ha el nom ligad al bagn, perchè per i vichinghi a l'era el dì del bagn: in todesch se dis *Samstag* che 'l ven apò a lu de Shabbat ma in certe zona de la Germania se dopera apò la parolla *Sonnabend* che la voeul dì "vigilia del Sol". In de le oltre lengue germaniche inveci el nom el deriva del latin *Saturnii dies*, cioè "dì del pianeta Saturno", istess in galles, bretone e gaelich scozzes.

El sabet l'è el dì che i sgiudee i polsa.

## Riferimencc

* Treccani

## Olter progecc

Altri progetti

* Wikiquote
* Wikimedia Commons
* Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su **Sabet Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su **Sabet**

I dì de la setimana:
Lundì |
Mardì |
Mercoldì |
Sgiovedì (Sgioeubia) |
Venerdì |
Sabet |
Domenega
# Domenega

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivud in lombard, con la Noeuva Ortografia Lombarda |

La **domenega** a l'è el dì final de la setimana, el ven dopo del sabet e prima del lundì: in del mond cristian a l'è el dì dedicad al Signor, in di facc el nom el ven del latin Dies dominicus, o ben "dì del Signor", prima de la cristianizazzion a l'era el dì del Sol, denominazzion che la resta in la pupart di lengov germaneghe e anca in albanes.

Per via de la gran importanza religiosa tante colture cristiane l'hann considerada el prim dì de la setimana.

## Riferiment

* Treccani

## Alter proget

Altri progetti

* Wikiquote
* Wikimedia Commons
* Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su **Dümìnica Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su **Dümìnica**

I dì de la setimana:
Lundì |
Mardì |
Mercoldì |
Sgiovedì (Sgioeubia) |
Venerdì |
Sabet |
Domenega
# Ora (temp)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivuu in lombard, grafia milanesa. |

On orelogg con scià i or segnaa
On' **ora** (breviazion: **h**) l'è on'unità de temp che la corespond a 3.600 second, cioè 60 menutt. Vinquatter or fann on dì.

L'è minga ona mesurazion del Sistema Internazional de Mesura, anca se la vegn acetada.

In del mond anglosasson i or se spartissen tra i dodes prima de mezzdì (AM, *Ante Meridiem*) e i dodes or che vegnen dopo (PM, *Post Meridiem*).

## Vos corelaa

* Dì
* Menutt
# Setemàna

|  |  |
| --- | --- |
|  | Chest artícol a l'è scricc in Lumbàrt, ortograféa bresàna moderna.
 |

'Na **setemàna** (del latì *septimana*) l'è 'n perìodo consecütìf de sèt dé.

La setemàna cóme perìodo de tép cìclic e costànt de sèt dé, sensa ligàm coi cìcli del Sul e de la Lüna, l'è docümentàda come giöna de le istitusiù piö antìche dei Ebrèi. El nömer 7 el g'ha en significàt sàcro en töta l'àrea de la *Mesopotàmia*, che l'è stàda la cüna, 'ntra le ótre, apò a de la cültüra ebràica.
L'oservànsa del Sàbot (el dé dei sèt) e la cadènsa de sèt dé l'è acertàda apéna per dòpo l'ézìlio de Gerusalème dòpo de la cunquìsta babilonéza del 586 prima de Crìsto, però l'è fàcil che l'üzànsa la sàpe amò piö antìca.
# Minut

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quell articol qì l'è scrivud in Lombard, cond l'ortografia Scriver Lombard. |

Temporizador da cuxina con la scala in minuts
Ol **minut** o **menut** (simbol **min**; dal latin *minutum*, "particella") l'è una unitaa de misura del temp.

## Definizion

Un minut l'è componid da 60 segonds e l'è 1/60 de ora. L'è mìa una unitaa de misura del Sistema Internazional, ma l'è possibel dovrar-l al so intern.

## Conversion

* 60 s
* ≈ 1,1130 × 1045  tP
* ≈ 2,4805 × 1018  ħ/Eh

## Riferiments
# Més

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |
Chest artícol a l'è scricc in Lumbàrt, ortograféa orientàl unificàda.
 |

El **més** (en Lombàrt apò *ol mìs*; pluràl *i mis*) l'è 'n ünità de tép, dopràda 'ndèi calendàre e 'ndèi lönàre, lónga piö o méno come 'na lönasiù (29.53 dé), cioè 'l ciclo compléto de le fàzi de la lüna: per ezèmpe de lüna nöa a lüna nöa.
De chel che sàlta fò de le ricérche dei archeòlogi, sömèa che l'òm el gàpe cumiciàt a cüntà i dé en relasiù a le fàzi de la lüna amò 'ndèl Paleolìtich.

El *més lünar* l'è amò 'ncö dopràt come bàze per divèrsi calendàre en tàte bànde del mónt.

El calendàre che se dopèra per la vìta civìl en Italia (el calendàre gregorià) el divìt l'an en dùdes més: Zenér, Febrér, Mars, Bril, Màgio, Zögn, Löj, Óst, Setèmber, Utùer, Noèmber e Dezèmber

|  |
| --- |
| Sgener | Fevrer | Marz | Avril | Masg | Sgiugn | Luj | Vost | Setember | Occiover | November | Desember |
# Nocc

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivuu in lombard, grafia milanesa. |

El mond de nocc.
La **nocc** o **nott** l'è la part del dì solar in de la qual el sô el se troeuva dedree a l'orizont.

A l'è 'l period comprenduu in tra el tramont e l'alba che la vegn, in del qual la lus del sô l'è nò visibel. In gener de nocc, inscambi del sô, se pò vedè la luna.

La durada de la nocc la se desferenzia in bas ai stagion, a la latituden, a la longituden e al fus orari. In di dì de l'equinozzi la nocc e 'l dì gh'hann, teoricament, l'istessa durada; a dìlla tutta però la defrazion provocada de l'atmosfera la fà vegnì el dì semper pussee longh de la nocc.

In del mond a gh'è duu pont indove per ses mes l'è nocc. Ai duu poi defatt a gh'è domà dò stagion, l'estaa e l'invern, che coresponden a ses mes de dì e alter ses de nocc. Quand che, per esempi, al polo nord l'è estaa, al polo sud l'è invern e, per via de l'inclinazion assial, la lus del sô la ghe riva nò. Per 'sta reson se parla del *sô de mezanocc* quand che l'è estaa in vun di duu poi, perchè i ragg del sô rive per tutt el dì. El fenomen el dura inveci per on temp minor intant che se spostom invers i duu circoi polar. A l'equator inscambi, el dì e la nocc hinn compagn per tutt l'ann.

## El nomm

*Nocc* el vegn del latin *noctem*, compagn de quell che 'l suced in tutt i lengov romanz (italian *notte*, piemontes *neuit*, ligur *neutte*, frances *nuit*, catalan *nit*, spagnoeu *noche*, portoghes *noite*, venet *note*, romen *noapte*, sicilian *notti*, romancc *notg*). La parolla però l'è comuna a tutt i lengov indoeuropei: dal germanegh (ingles *night*, todesch e olandes *nacht*, danes *nat*, norveges e svedes *natt*) al slav (bieloruss *noč*, bulgher *nošt*, cech e polacch *noc*, serbocroatt *noć*, russ *noč'*, ucrain *nič*) al celtegh (breton *noz*, galles *nos*, irlandes *oíche*, scozzes *oidche*), al baltegh (lituan *naktis*, letton *nakts*), al grech (grech antigh *núx*, grech moderno *núkta*) a l'albanes (*natë*).

La variant *nott* l'è doperada in del Bressan comè variant fonetega natural, intant che in de la Lombardia ocidental (soratutt a Milan) l'è ona conseguenza de l'influenza de l'italian.

## Vos corelaa

* Dì
* Luna
* Equinozzi
* Solstizzi
* Stagion de l'ann
* Tramont
* Sira
* Alba
* Mezanocc
# Tramont

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivuu in lombard, grafia milanesa. |

Tramont estiv
El **tramont** a l'è 'n moment in che ona stella, tipicament el Sô, la descompariss sotta l'orizont.

## Alter progett

Altri progetti

* Wikiquote
* Wikimedia Commons
* Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su **Tramont Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su **Tramont**

## Vos corelaa

* Alba
# Wikizzionari

|  |  |
| --- | --- |
|  | Quest articol chì l'è scrivud in lombard, con la Noeuva Ortografia Lombarda |

El **Wikizzionari** a l’è on proget cooperativistich gratuit de tante lengue, in su la red, sostegnud de la Wikimedia Foundation, per prodù on dizzionari *onlain* liber, in tante lengue, con significad, etimologie e pronunce, a drovà on piataforma wiki compagna de la Wikipedia, soa compagna lessical.

## Descrizzion

Adree a on'idea nassuda del Daniel Alston, el proget (a l'inviada domà in ingles) l'ha vedud l'aria el 12 de desember del 2002. I prim Wikizzionari de tante lengue trad in pee, a inn stad quell frances e quell polach, nassud tucc du el 29 de marz del 2004; a setember 2011 a gh'eren di Wikizzionari in 157 lengue, per on total de squas 12 million di vos.

Fina al 1º de masg del 2004 el proget a l'era stad ospitad in su on URL temporani, e poeu l'è stad moss a l'adress d'incoeu. Al dì d'incoeu (18 de desember del 2022) la version lombarda la gh'ha dent pressapoch 22.100 vos asca di apendici de gramatega lombarda e de lessich.

El 18 de desember del 2022 i magior Wikizzionari i eren:

1. Ingles: 7.262.109 vos
2. Frances: 4.588.294 vos
3. Malagasi: 1.754.181 vos
4. Russo: 1.228.476 vos
5. Todesch: 1.069.018 vos
6. Cines: 1.258.402 vos
7. Spagnoeul: 915.360 vos

Diversament de tanti dizzionari che i gh'hann denter domà vuna o do lengue, el Wikizzionari a l'è on dizionari con dent tante lengue e internazzional, o ben el so fin ambizzios a l’è quell regoeujer ogni parolla per ogni lengua conossuda.

## Note

## Ligam de foeura

*  (Wikizzionari in lombard)
# Lönàre

|  |  |
| --- | --- |
|  | Chest artícol a l'è scricc in Lumbàrt, ortograféa bresàna moderna.
 |

*En lönàre Hindu*
El **lönàre** l'è 'n strüment (de sòlit en blòc de fòi con segnàt sö i dé e i més) che se dopèra per dàga 'na sostànsa al sistéma dopràt de l'òm mizürà 'l tép, per divider, calculà e dàga 'n nòm ai vàri perìodi de l'an.

Eziste i lönàre de mür, de banch, ecc.

Quàze töcc i lönàre i se bàza sö le ünità de tép fondamentài discriìde che sóta:

* la setemàna: che la düra sèt dé;
* el més, che 'l düra piö o méno quater setemàne;
* l'an, che de sòlit el düra dùdes més.

Ogna nasiù la g'ha 'l sò calendàre uficiàl per defenéser le fèste e identificà le dàte en maniéra ünica.
El sistéma che se dopèra 'n Itàlia per scópi civìi al dé d'encö l'è 'l calendàre Gregorià.