Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Alabama

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

| Alabama |
| --- |
| Stat federel |
| Blason de {{{Inuem luech}}}  | Bandiera de {{{Inuem luech}}}  |
| Blason | Bandiera |
|  |
| Nfurmazions prinzipeles |
| **Stat** |  Stac Unii |
| **Capitela** | Montgomery |
| **Majera zità** | Huntsville |
| **Populazion** | 5 024 279 ab. (1 auril 2020) |
| Geografia |
| **Spersa** • de ndut • tiera • ega |  135 765 km² 131 162,6 km² 4 602,4 km² (3,39%) |
| **Densità** | 37 ab./km² |
| Economia |
| **Davanies a persona** | $ 28 934 (31 dezëmber 2020) |
| Auter |
| **Amiscion a la union** | 14 dezëmber 1819 |
| **Zona d'orar** | UTC-06:00 (CT) UTC-05:00 (d'instà) |
| **Raions de cungres** | 7 |
| **Scurtamënt** | AL |
| **Plata internet** | www.alabama.gov |
| Cherta de Alabama  |

L **Alabama** ie un di 50 stac federei di Stac Unii d’America. Ai 1 auril 2020 ovel na populazion de 5 024 279 persones sun na spersa de 135 765 km². Si capitela ie Montgomery y si majera zità ie Huntsville.

## Geografia

## Storia

L Alabama ie deventà n stat federel di Stac Unii ai 14 de dezëmber 1819.
# Neva

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

| Pechora |
| --- |
| Нева (rus) |
|  |
| La Neva a San Petersburg |
|  |
|  |
| Raion |
| **Stat** |  Ruscia |
| **Majera ziteies** |  San Petersburg |
| Carateristiches natureles |
| **Funtana** | Lech Ladoga |
| • coordinedes | ﻿ / ﻿ |
| • autëza | 4,3 m |
|  |
| **Bocia** | Golf de Finlandia, Mer Baltich |
| • coordinedes | ﻿ / ﻿ |
| • autëza | 0 m |
|  |
| **Lunghëza** | 74 km |
| **Ciavuel idrografich** | 282 300 km2 |
| **Purteda** |  |
| • mesana | 2 628 m3/s |
| • mascima | 4 550 m3/s |

La **Neva** (rus: Нева́, AFI: [nʲɪˈva] ) ie n ruf tl nord-vest de la Ruscia che va dal lech Ladoga tres l oblast de Leningrad y la zità de San Petersburg ite tl golf de la Finlandia.

## Geografia

## Storia

## Referënzes
# Ciadëina de Yan

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

| Ciadëina de Yan |
| --- |
| Ciadëina de Yan  |
| Piza |
| **Autëza** | 2 116 m |
| Dimenscions |
| Geografia |
| **Stat** | Republica Populera de Cina  |
| **Raion** | Chengde |
| **Coordinedes** | 41°N, 120°E |
| Geologia |
| **Sort de sas** | ciauc |
| Ciadëina de YanCiadëina de Yan (Cina) |

La **Ciadëina de Yan** ie na ciadëina de crëps te la Cina. Si pont plu aut ie a 2 116 metri.

## Geografia

## Referënzes
# Burveda

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

La burveda che lëura: l dioxid de carbonium fej butles lessù sul mescedà.
La **burveda** o **fermentazion** (gherdëina: *burveda* o *fermentazion*, badiot: *fermentaziun* o *borvada*, fascian: *fermentazion*) ie n prozes metabolich che produj mudazions chimiches te sustanzes organiches tres la azions de enzimes. Te la biochimica vëniela definida coche l'estrazion de energia da carboidrac te l'assënza de ossigen.
Te la produzion de spëisa fej la burveda referimënt a uni prozes ulache la atitivtà de microorganisms muda la spëisa o buanda a na maniera uluda.

## Referënzes
# Stazion dla ferata

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

Hamburg Hauptbahnhof, Germania, una de la majera stazions dla ferata te l'Europa.Na **stazion dla ferata** (gherdëina y fascian: *stazion de la ferata*, badiot: *staziun dla ferata*) ie na nfrastrutura de trasport ulache se fërma ferates per lascé senté su o ju jënt, o ënghe per ciarië o desciarië marcianzia. Na stazion dla ferata à un o plu tretuars auzei daujin a scines, da chëi che n po senté su o ju dala ferata che se fërma sun chëla scina.
# Crëps de Tanggula

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

| Crëps de Tanggula |
| --- |
| Crëps de Tanggula  |
| Piza |
| **Pont plu aut** | Geladaindong Peak |
| **Autëza** | 6 621 m |
| Dimenscions |
| Geografia |
| **Stat** | Republica Populera de Cina  |
| **Raion** | Prefettura di Nagqu, Qinghai, regione autonoma del Tibet |
| **Fej pert de** | altopiano del Tibet |
| **Coordinedes** | 33°30'0"N, 91°4'12"E |
| Geologia |
| Crëps de TanggulaCrëps de Tanggula (Cina) |

I **Crëps de Tanggula** ie na ciadëina de crëps te la Cina. Si pont plu aut ie l Geladaindong Peak a na autëza de 6 621 metri.

## Geografia

## Referënzes
# Costituzion

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

Costituzion franzëusa dl 1791
Na **costituzion** ie la lege fundamentela de n Stat o de na urganisazion comunitera cun valor plu aut dla autra leges.

* Costituzion dla Republica Taliana

## Wikidata

d:Q7755
# Baton Rouge

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

| Baton Rouge |
| --- |
|   |
| Nfurmazions prinzipeles |
| **Stat** |  Stac Unii |
| **Stat federel** |  Louisiana |
| **County** | East Baton Rouge |
|  |  |
| **Populazion** | 227 470 ab. (2020) |
| **Densità** | 996,7 ab./km² |
| Geografia |
| **Coordinedes** | ﻿ / ﻿ |
| **Autëza** | 17 m |
| **Spersa** | 228,2 km² |
| Auter |
| **Zona d'orar** | UTC-06:00 (CT) UTC-05:00 (d'instà) |
| **Codesc de la posta** | 70801, 70802, 70803, 70804, 70805, 70806, 70807, 70808, 70809, 70810, 70811, 70812, 70813, 70814, 70815, 70816, 70817, 70818, 70819, 70820, 70821, 70822, 70823, 70825, 70826, 70827, 70831, 70833, 70835, 70836, 70837, 70873, 70874, 70879, 70884, 70891, 70892, 70893, 70894, 70895, 70896, 70898 |
| **Codesc FIPS** | 22-05000 |
| **Plata internet** | www.brla.gov |
| Cherta |
| Baton RougeBaton Rouge (Stac Unii d'America) |

**Baton Rouge** ie la capitela de la Louisiana te i Stac Unii d’America. Tl 2019 ovela na populazion de 605 449 sun na spersa de 609,7 km². Baton Rouge fej pert de la contea East Baton Rouge.

## Geografia

## Storia
# Bastrop (Louisiana)

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

| Bastrop |
| --- |
|   |
| Nfurmazions prinzipeles |
| **Stat** |  Stac Unii |
| **Stat federel** |  Louisiana |
| **County** | Morehouse |
|  |  |
| **Populazion** | 9 691 ab. (1 auril 2020) |
| **Densità** | 420,6 ab./km² |
| Geografia |
| **Coordinedes** | ﻿ / ﻿ |
| **Autëza** | 51 m |
| **Spersa** | 23 km² |
| Auter |
| **Zona d'orar** | UTC-06:00 (CT) UTC-05:00 (d'instà) |
| **Codesc de la posta** | 71220, 71221 |
| **Codesc FIPS** | 22-04685 |
| **Plata internet** | www.cityofbastrop.com |
| Cherta |
| BastropBastrop (Stac Unii d'America) |

**Bastrop** ie na zità te la Louisiana te i Stac Unii d’America. Tl 2019 ovela na populazion de 10 060 sun na spersa de 22,2 km². Bastrop fej pert de la contea Morehouse.

## Geografia

## Storia
# Plaquemine (Louisiana)

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

| Plaquemine |
| --- |
|   |
| Nfurmazions prinzipeles |
| **Stat** |  Stac Unii |
| **Stat federel** |  Louisiana |
| **County** | Iberville |
|  |  |
| **Populazion** | 6 269 ab. (1 auril 2020) |
| **Densità** | 2 089,7 ab./km² |
| Geografia |
| **Coordinedes** | ﻿ / ﻿ |
| **Autëza** | 7 m |
| **Spersa** | 3 km² |
| Auter |
| **Zona d'orar** | UTC-06:00 (CT) UTC-05:00 (d'instà) |
| **Codesc de la posta** | 70764, 70765 |
| **Codesc FIPS** | 22-60880 |
| **Plata internet** | www.plaquemine.org |
| Cherta |
| PlaqueminePlaquemine (Stac Unii d'America) |

**Plaquemine** ie na zità te la Louisiana te i Stac Unii d’America. Tl 2019 ovela na populazion de 6 589 sun na spersa de 7,6 km². Plaquemine fej pert de la contea Iberville.

## Geografia

## Storia
# Xueshan

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

| Xueshan |
| --- |
| Xueshan  |
| Piza |
| **Autëza** | 3 886 m |
| **Prominënza** | 1 932 m |
| Geografia |
| **Stat** | Taiwan |
| **Raion** | Distretto di Heping, Tai'an |
| **Grupa de crëps** | Ciadëina de Xueshan |
| **Coordinedes** | 24°23'0"N, 121°13'48"E |
| XueshanXueshan (Taiwan) |

L **Xueshan** ie l segondo crëp plu aut dl Taiwan, do l Yushan. L ie l crëp plu aut de la Ciadëina de Xueshan y à na autëza de 3 886 metri.

## Geografia

## Referënzes

## Cëla nce

* Lista de crëps tl Taiwan
# Xiyu (Penghu)

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

| Xiyu 西嶼鄉 |
| --- |
| chemun rural |
| Xiyu  |
| Nfurmazions prinzipeles |
| **Stat** |  Taiwan |
| **Contea** | Penghu |
|  |
| **Populazion** | 8 052 ab. (setëmber 2025) |
| **Densità** | **Fal te la esprescion: parola "chilometer" nia recunesciuda.** ab./km² |
| Geografia |
| **Coordinedes** | 23°36'26"N, 119°30'58"E |
| **Autëza** | 21 meter m |
| **Spersa** | **Fal te la esprescion: parola "chilometer" nia recunesciuda.** km² |
| Auter |
| **Codesc de registrazion de cësa** | 10016040 |
| **Codesc de la posta** | 881 |
| Cherta |
| Cherta de Xiyu  |
| Xiyu te l'Ijules Penghu |
| XiyuXiyu (Taiwan) |

**Xiyu** (cinesc: 西嶼鄉; pinyin: *Xīyǔ*; Pe̍h-ōe-jī: *Sai-sū*) ie n chemun rural dl Taiwan te l'Ijules Penghu. Ai setëmber 2025 ovel na populazion de 8 052 persones sun na spersa de **Fal te la esprescion: parola "chilometer" nia recunesciuda.** km².

## Storia

## Geografia

## Referënzes
# Wang'an (Penghu)

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

| Wang'an 望安鄉 |
| --- |
| chemun rural |
| Wang'an  |
| Nfurmazions prinzipeles |
| **Stat** |  Taiwan |
| **Contea** | Penghu |
|  |
| **Populazion** | 5 290 ab. (setëmber 2025) |
| **Densità** | **Fal te la esprescion: parola "chilometer" nia recunesciuda.** ab./km² |
| Geografia |
| **Coordinedes** | 23°21'25"N, 119°30'1"E |
| **Autëza** | 16 meter m |
| **Spersa** | **Fal te la esprescion: parola "chilometer" nia recunesciuda.** km² |
| Auter |
| **Codesc de registrazion de cësa** | 10016050 |
| **Codesc de la posta** | 882 |
| **Plata internet** | www.wangan.gov.tw/tw/default.aspx |
| Cherta |
| Cherta de Wang'an  |
| Wang'an te l'Ijules Penghu |
| Wang'anWang'an (Taiwan) |

**Wang'an** (cinesc: 望安鄉; pinyin: *Wàng'ān*; Pe̍h-ōe-jī: *Bāng-oaⁿ*) ie n chemun rural dl Taiwan te l'Ijules Penghu. Ai setëmber 2025 ovel na populazion de 5 290 persones sun na spersa de **Fal te la esprescion: parola "chilometer" nia recunesciuda.** km².

## Storia

## Geografia

## Referënzes
# Cimei (Penghu)

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

| Cimei 七美鄉 |
| --- |
| chemun rural |
| Cimei  |
| Nfurmazions prinzipeles |
| **Stat** |  Taiwan |
| **Contea** | Penghu |
|  |
| **Populazion** | 3 897 ab. (setëmber 2025) |
| **Densità** | **Fal te la esprescion: parola "chilometer" nia recunesciuda.** ab./km² |
| Geografia |
| **Coordinedes** | 23°12'29"N, 119°25'43"E |
| **Autëza** | 23 meter m |
| **Spersa** | **Fal te la esprescion: parola "chilometer" nia recunesciuda.** km² |
| Auter |
| **Codesc de registrazion de cësa** | 10016060 |
| **Codesc de la posta** | 883 |
| Cherta |
| Cherta de Cimei  |
| Cimei te l'Ijules Penghu |
| CimeiCimei (Taiwan) |

**Cimei** (cinesc: 七美鄉; pinyin: *Qīměi*; Pe̍h-ōe-jī: *Chhit-bí*) ie n chemun rural dl Taiwan te l'Ijules Penghu. Ai setëmber 2025 ovel na populazion de 3 897 persones sun na spersa de **Fal te la esprescion: parola "chilometer" nia recunesciuda.** km².

## Storia

## Geografia

## Referënzes
# Jincheng (Kinmen)

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

| Jincheng 金城鎮 |
| --- |
| chemun urban |
| Jincheng  |
| Nfurmazions prinzipeles |
| **Stat** |  Taiwan |
| **Contea** | Kinmen |
|  |
| **Populazion** | 41 159 ab. (setëmber 2025) |
| **Densità** | **Fal te la esprescion: parola "chilometer" nia recunesciuda.** ab./km² |
| Geografia |
| **Coordinedes** | 24°25'N, 118°19'E |
| **Autëza** | 17 meter m |
| **Spersa** | **Fal te la esprescion: parola "chilometer" nia recunesciuda.** km² |
| Auter |
| **Codesc de registrazion de cësa** | 09020010 |
| **Codesc de la posta** | 893 |
| **Plata internet** | jincheng.kinmen.gov.tw |
| Cherta |
| Cherta de Jincheng  |
| Jincheng te Kinmen |
| JinchengJincheng (Taiwan) |

**Jincheng** (cinesc: 金城鎮; pinyin: *Jīnchéng*; Pe̍h-ōe-jī: *Kim-siâⁿ*) ie n chemun urban dl Taiwan te Kinmen. Ai setëmber 2025 ovel na populazion de 41 159 persones sun na spersa de **Fal te la esprescion: parola "chilometer" nia recunesciuda.** km².

## Storia

## Geografia

## Referënzes
# Fosfor

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul por Ladin Fascian** |  |

L **fosfor** (sìmbol: **P**) l'é n element chimich de la tabela periodica. Sie inom vegn cà dal grech *φωσφορος*, *phosphoros*, che fossa «portador de lum».

L'à numer atomich 15.

|   **Elemenc de la tabela periodica** |  |
| --- | --- |
|
H • He • Li • Be • B • C • N • O • F • Ne • Na • Mg • Al • Si • P • S • Cl • Ar • K • Ca • Sc • Ti • V • Cr • Mn • Fe • Co • Ni • Cu • Zn • Ga • Ge • As • Se • Br • Kr • Rb • Sr • Y • Zr • Nb • Mo • Tc • Ru • Rh • Pd • Ag • Cd • In • Sn • Sb • Te • I • Xe • Cs • Ba • La • *Lantanides* • Hf • Ta • W • Re • Os • Ir • Pt • Au • Hg • Tl • Pb • Bi • Po • At • Rn • Fr • Ra • Ac • *Atinides* • [...] |
# Puncak Jaya

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

| Puncak Jaya |
| --- |
| Puncak Jaya  |
| Piza |
| **Autëza** | 4 884 m |
| **Prominënza** | 4 884 m |
| **Isolazion topografica** | 5 262 km |
| Geografia |
| **Stat** | Indonesia |
| **Raion** | Mimika |
| **Grupa de crëps** | Crëps Sudirman |
| **Fej pert de** | Set pizes |
| **Coordinedes** | 4°5'S, 137°11'E |
| **Sort de sas** | ciauc |
| Puncak JayaPuncak Jaya (Indonesia) |

L **Puncak Jaya** ie n crëp te l'Indonesia. L toca pra la ciadëina de crëps Sudirman y à na autëza de 4 884 metri.

## Geografia

## Referënzes
# Volga

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

| Volga |
| --- |
| Волга (rus) |
|  |
| La Volga a Iaroslavl |
|  |
|  |
| **Inuem natif** | Волга (rus) |
| **Etimologia** | proto-slav: \*vòlga "mol" |
| Raion |
| **Stat** |  Ruscia |
| **Majera ziteies** | * Tver
* Iaroslavl
* Nijni Novgorod
* Ceboksari
* Kasan
* Ulianovsk
* Samara
* Saratov
* Volgograd
* Astrahan
 |
| Carateristiches natureles |
| **Funtana** | Coi Valdai |
| • post | Coi Valdai, Oblast de Tver |
| • coordinedes | ﻿ / ﻿ |
| • autëza | 228 m |
|  |
| **Bocia** | Mer Caspich |
| • post | Oblast de Astrahan |
| • coordinedes | ﻿ / ﻿ |
| • autëza | −28 m |
|  |
| **Lunghëza** | 3 531 km |
| **Ciavuel idrografich** | 1 360 000 km2 |
| **Purteda** |  |
| • mesana | 8 060 m3/s |
| • mascima | 48 500 m3/s |
| • minima | 5 000 m3/s |

La **Volga** ie l ruf plu lonch de l'Europa. La ie dl dut te la Ruscia, passa tres l zënter y l sud de la Ruscia y se jeta ite tl Mer Caspich.
La Volga à na lunghëza de 3 531 km y n ciavuel idrografich de 1 360 000 km². La ie nce l ruf de l'Europa cun la majera purteda tl delta, danter 8 000 y 8 500 m³/s. La vën ududa coche l ruf nazionel de la Ruscia.

Storicamënter fova l ruf n punt de ancnutenda mpurtant per plu zivilisazions europees.

## Geografia

## Storia

## Referënzes
# Casachstan

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

| Republica de Casachstan |
| --- |
| *Қазақстан Республикасы (casach) Республика Казахстан (rus)* |
| Bandiera de Republica de Casachstan  | Blason de Republica de Casachstan  |
| Bandiera | Blason |
| **InnМенің Қазақстаным* (Ladin: "Mi Casachstan") |
|  |
|  |
| **Inuem ufiziel** | Қазақстан Республикасы (casach) Республика Казахстан (rus) |
|  |
| **Rujeneda ufiziela** | Casach Rusa |
|  |
| **Capitela** | Astana |
| **Majera zità** | Almaty |
| Geografia |
| **Spersa** | 2 724 900 km² |
| **Ega** | 1,7 |
| Demografia |
| **Populazion** | 20 139 914 ab. (1 Juni 2024) |
| **Densità** | 7,4 ab./km² |
| **Cumpëida dla fertilità** | 2,74 (2014) |
| Guviern |
| **Forma de guviern** | Republica presidenziela unitera cun n partit dominant |
| **Presidënt** | Kassym-Jomart Tokayev |
| **Prim minister** | Alihan Smaiylov |
| Economia |
| **PIB** (numinel) • de ndut • a persona | (2021) $197 miliarc $9 787 |
| **PIB** (VPC) • de ndut • a persona | (2020) $569,8 miliarc $28 292 |
| **Munëida** | Tenge (₸) (KZT) |
| **CVN** |
12% |
| Auter |
| **Codesc Internet** | .kz, .қаз |
| **Prefis dl telefon** | +7 |
| **Furnea a** |
man drëta |
| **Codesc ISO 3166** | KZ |
|  |
| **Indesc dl Svilup Uman** | 0,811 (scialdi aut) |
|  |
| **Coefizient Gini** | 27,8 (bas) |
|  |
| 1. Ora dl casach à l rus l medem status a uni livel aministratif y istituzionel.
 |

L **Casachstan**, ufizielmënter la **Republica de Casachstan** (casach: Қазақстан Республикасы, rus: Республика Казахстан) ie n stat te l'Asia zentrela. Si rujenedes ufizieles ie l casach y l rus.

## Geografia

## Storia

## Referënzes

|   **Stac de l'Asia** |  |
| --- | --- |
|
Afghanistan • Arabia di Saudi • Armenia • Aserbaigian • Bahrain • Bangladesc • Bhutan • Brunei • Cambogia • Casachstan • Catar • Chirghistan • Cina • Cipre • Corea dl Nord • Corea dl Sud • Cueit • Emirac Arabs Unii • Filipines • Georgia • Iapan • Iemen • India • Indonesia • Iordania • Irach • Iran • Israel • Laos • Liban • Malaisia • Maldives • Mianmar • Mongolia • Nepal • Oman • Pachistan • Ruscia • Singapur • Siria • Sri Lanka • Tagichistan • Taiwan • Thailandia • Timor de l'Est • Turchia • Turchmenistan • Usbechistan • Vietnam |
# Orsk

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

| Orsk |
| --- |
| Орск |
|   |
|  |
|  |
| Bandiera de Orsk  | Blason de Orsk  |
| Bandiera | Blason |
| Nfurmazions prinzipeles |
| **Stat** |  Ruscia |
| **Raion federel** | Volga |
| **Soget federel** | Oblast de Orenburg |
| **Populazion** | 185 362 ab. (1 jené 2025) |
| **Densità** | 298,3 ab./km² |
| Geografia |
| **Coordinedes** | 51°13'44.4"N, 58°28'5.2"E |
| **Autëza** | 200 m sëura l livel dl mer |
| **Spersa** | 621,3 km² |
| Auter |
| **Zona d'orar** | UTC+5 |
| **Codesc de la posta** | 462400 |
| **Codesc OKTMO** | 53723000001 |
| **Plata internet** | oodb.ru/elec-res/orenburjie/gimo/gimo28.html |
| Cherta |
| OrskOrsk (Ruscia europea) |

**Orsk** (rus: Орск) ie na zità de la Ruscia tl Oblast de Orenburg tl Raion Federel de la Volga. Tl 2021 ovela na populazion de 224 814. La zità ie te la zona d’orar UTC+5.

## Storia

## Geografia