Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Crëps de Tanzawa

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

| Crëps de Tanzawa |
| --- |
| Crëps de Tanzawa  |
| Piza |
| **Pont plu aut** | Mont Hiru |
| **Autëza** | 1 673 m |
| Dimenscions |
| **Lunghëza** | 40 km |
| **Larghëza** | 20 km |
| Geografia |
| **Stat** | Iapan  |
| **Raion** | prefettura di Kanagawa, prefettura di Yamanashi |
| **Grupa de crëps** | Ciadëina de Kantō |
| **Coordinedes** | 35°28'59"N, 139°9'15"E |
| Geologia |
| Crëps de TanzawaCrëps de Tanzawa (Iapan) |

I **Crëps de Tanzawa** ie na ciadëina de crëps tl Iapan. Si pont plu aut ie l Mont Hiru a na autëza de 1 673 metri.

## Geografia

## Referënzes
# Eté dl Brom

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul por Ladin Val Badia** |  |

Difujiun dla metalurgia tl'Eté dl Brom
L’**Eté dl Brom** é na perioda dla storia dla porsona che vá dal 3200 dan C. al 600 dan C. ca y che é caraterisada dal’adoranza dl brom tla tecnologia primordiala.
Al'Eté dl Brom vá zoruch i pröms insediamënc tles valades ladines che ospitëia jënt ia por döt l’ann a Sotciastel de Badia, Peraforada da La Plí de Mareo, Ciastelat de Sëlva.

Decorazioni e armi dell'età del bronzo
## Lians

Storia antica
# Ozean Pazifich

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul por Ladin Val Badia** |  |

L’**Ozean Pazifich** é le maiú ozean dla Tera en cunt de spersa y de volum. Al é gnü descurí dai europeics dl 1520 cun l’esploradú portughesc Ferdinando Magelan che ti á dé l’inom *Ozean Pazifich*.

Pacific Ocean

| Inom | Spersa
km² | Lunghëza km | Larghëza km | Profondité mascima | Profondité mesana | Volum | Stac |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ozean Pazifich | 179550000 | 19800 | 15500 | 11 034 m | 4270 m | 764 330 000 km³ | 50 cun 25.000 ijoles |
# America zentrela

America zentrela
L'**America Zentrela** và aldidancuei dal Rio Grande, l cunfin danter l Mexiko y i USA, nchina al cunfin de Panama cun la Colombia.
Storicamenter fova Panama na pert dla Colombia, ma l se à destacá aldò dena intervenzion di USA, che ova nteres a cuntrolé l canal de Panama.
Dan la vieres danter Mexiko y USA, fova nce la California y nchinamei l Texas pert dl Mexiko.

* Guatemal
* Belis
* L Savadur
* Honduras
* Nicaragua
* Costa Rica
* Panama

## Liams

Geografia
# Oldenzaal (chemun)

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

|  |
| --- |
|   |
| Oldenzaal |
| Blason de {{{Inuem luech}}}  | Bandiera de {{{Inuem luech}}}  |
| Blason | Bandiera |
| Nfurmazions prinzipeles |
| **Stat** |  Paejes Basc |
| **Provinzia** |  Overijssel |
| **Sënta dl chemun** | Oldenzaal |
| Demografia |
| **Populazion** | 31 701 ab. (1 jené 2021) |
| **Densità** | 1 444,2 ab./km² |
| Geografia |
| **Coordinedes** | 52°18'45"N, 6°55'45"E |
| **Autëza** | 48 m |
| **Spersa** | 22 km² |
| **Luesc tl chemun** | Berghuizen, Oldenzaal, Deurningen |
| Auter |
| **Codesc de la posta** | 7570–7579 |
| **Codesc CBS** | 0173 |
| **Plata internet** | www.oldenzaal.nl |
| Cherta |
| OldenzaalOldenzaal (Paejes Basc) |

**Oldenzaal** ie n chemun ti Paejes Basc tla provinzia de Overijssel. Ai 1 jené 2021 ovel na populazion de 31 701 persones sun na spersa de **Fal te la esprescion: parola "chilometer" nia recunesciuda.** km². La sënta dl chemun ie a Oldenzaal.

## Storia

## Geografia

## Referënzes
# 2001

**2001** ie n ann dl calender gregorian.

## Plates

* L Museo Ladin de Fascia, con sia senta zentrèla ie averta de messèl del 2001.
* Apruvazion dla Lege Costituzionela di 31/01/2001.
# Mer

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul por Ladin Val Badia** |  |

Le **mer** (gherdëina, badiot, fodom: *mer*, fascian: *mèr*, anpezan: *mar*) é na spersa d’ega da se danter les pertes continentales dla tera frëma.

Mar campechano tl Mexico
Le mer á inoms desfarënc aladô dla portignënza ai Ozeans.

Tl **Ozean Pazifich** él:

• Mer de Bering

• Golf dl'Alaska

• Golf dla California

• Mer de Okhotsk

• Mer Iapan

• Mer Cinesc dl Ost

• Mer Cinesc dl Vest

• Mer Ghel

• Mer de Sulu

• Mer de Celebes

• Mer dles Moluches

• Mer de Ceram

• Mer de Bohol

• Mer dles Filipines

• Mer de Sibuyan

• Mer de Flores

• Mer de Banda

• Mer di Arafura

• Mer de Iava

• Mer dla Tasmania

• Mer di Corai

• Mer dles Salomon

Tl **Ozean Atlantich** él:

• Baia de Hudson

Baia de James

• Baia de Baffin

• Golf de San Laurënz

• Mer di Caraibi

• Golf dl Mexico

• Mer di Sargassi

• Mer dl Nord

• Mer Baltich

Golf de Botnia

Golf de Finlandia

• Mer dl'Irlanda

• Mer Celtich

• La Manica

• Mer Mediterran

Mer Adriatich

Canal d'Otranto

Mer Ionio

Golf de Taranto

Mer Ligure

Mer Tiren

Mer dla Corsica

Mer dla Sardegna

Canal de Piombino

Canal dla Corsica

Canal dla Sardegna

Mer dla Sizilia

Strënta dla Sizilia

Mer dles Baleares

Mer de Alborán

Mer libich

Golf dla Sirte

Mer Egeo

Mer de Levant

Mer dla Marmara

Mer Fosch

Mer d'Azov

Tl **Ozean Indian** él:

• Mer Cöce

• Mer Arabich

• Golf Persich

Golf de Oman

• Golf de Aden

• Canal dl Mozambich

• Golf dl Bengala

Mer dles Andamanes

Strënta de Malacca

Tl **Mer Dlacé Artich** él:

• Mer Dlacé Artich

• Mer dla Groenlandia

• Mer de Barents

• Mer Blanch

• Mer de Kara

• Mer de Beaufort

Golf de Amundsen

• Mer di Chukchi

• Mere de Laptev

• Mere dla Siberia dl Ost

Tl **Mer Antartich** él:

• Mer de Weddell

• Mer de Ross

D'atri mers:

Mer Caspich
# Etnografia

L’**Etnografia** l’é una sciënza que a l’atività de documentazion e de enrescida dla cultura populèra.

Ciamps de la enrescida etnografica l studie di materièi dl lingaz, l folclor, la usanzes e la tradizions.

## Istituts de cultura ladina

* Istitut Ladin Micurá de Rü
* Istitut Cultural Ladin “Majon di fascegn”
* Museo Ladin de Fascia
* Museum Gherdëina “Cësa di Ladins”
* Südtiroler Landesmuseum für Volkskunde

## Plates cunliedes

* Cultura ladina
* Lijëndes ladines
* Université Ledia de Bulsan
* Archiv culturel Engiadin’Ota
* Archiv culturel Engiadina bassa
* Sozietà
* Sciënza soziela
# Jì cun i schi

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

Ji cun i schi ju per n crëp.**Jì cun i schi** (gherdëina: *jì cun i schi*, badiot: *jí cun i schi*, fascian: *jir coi schi*) ie na forma de se muever ulache n adroa schi per sbriscé sun la nëif, normalmënter sun n purtoi dai schi. Ji cun i schi po unì fat coche sport, coche na atività tl tëmp liede, y te cër luesc ënghe coche na maniera de transport.

## Cëla nce

* Schi te Gherdëina
# Matera

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

|  |
| --- |
| **Matera** |
| Blason de Matera | Bandiera de Matera |
| Blason | Bandiera |
|  |
|   |
| Raion |
| **Stat** |  Talia |
| **Region** |  Basilicata |
| **Provinzia** | Matera |
| Nfurmazions prinzipeles |
| **Coordinedes** | 40°40'N, 16°36'E |
| **Autëza** | 401 m |
| **Spersa** | 392,1 km²  |
| **Populazion** | 59 685 ab. (1 jené 2023) |
| **Densità** | 152,2 ab./km² |
|  |  |
| Auter |
| **Codesc de la posta** | 75100 |
| **Prefis dl telefon** | 0835 |
| **Codesc ISTAT** | 077014 |
| **Plata internet** | www.comune.mt.it |
| **Cherta** |
|  |
|  |
| MateraMatera (Talia) |

**Matera** ie na zità taliana y la capitela de la provinzia de Matera te la Basilicata. Tl 2021 ovela na populazion de 60 009 sun na spersa de 388,14 km².

## Referënzes
# Donau

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

| Donau |
| --- |
|  |
| La Donau a Budapest |
|  |
|  |
| **Inuem natif** | Donau (tudësch) Dunaj (slovach) Duna (ungaresc) Dunav / Дунав (serbo-croat) Дунав (bulgaresc) Dunărea (romen) Дунай (ucrain) |
| Raion |
| **Stat** |  Germania •  Austria •  Slovachia •  Ungaria •  Croazia •  Serbia •  Bulgaria •  Romania •  Moldavia •  Ucraina |
| **Majera ziteies** | * Ulm
* Ingolstadt
* Regensburg
* Linz
* Viena
* Bratislava
* Győr
* Budapest
* Dunaújváros
* Apatin
* Vukovar
* Novi Sad
* Zemun
* Belgrad
* Pančevo
* Smederevo
* Drobeta-Turnu Severin
* Vidin
* Giurgiu
* Ruse
* Călărași
* Brăila
* Galați
* Izmail
* Tulcea
* Sulina
 |
| Carateristiches natureles |
| **Funtana** | Breg |
| • post | Furtwangen im Schwarzwald, Baden-Württemberg, Germania |
| • coordinedes | ﻿ / ﻿ |
| • autëza | 1 078 m |
|  |
| **Segonda funtana** | Brigach |
| • post | St. Georgen im Schwarzwald, Baden-Württemberg, Germania |
| • coordinedes | ﻿ / ﻿ |
| • autëza | 940 m |
|  |
| **Bocia** | Mer Fosch |
| • post | Romania |
| • coordinedes | ﻿ / ﻿ |
|  |
| **Lunghëza** | 2 850 km |
| **Ciavuel idrografich** | 801 463 km2 |
| **Purteda** |  |
| • mesana | 6 510 m3/s |
| • mascima | 15 900 m3/s |
| • minima | 1 790 m3/s |

La **Donau** ie l segondo ruf plu lonch de l'Europa do la Volga. La passa tres gran pert de l'Europa zentrela y l'Europa dl sud-est, dal Bosch Fosch al Mer Fosch. Giut alalongia fova la Donau na fruntiera dl Imper Roman y culeghea al didancuei 10 paejes de l'Europa. La nasc tl sud-vest de la Germania y à na lunghëza de 2850 km, passan tres l'Austria, la Slovachia, Ungaria, Croazia, Serbia, Romania, Bulgaria, Moldavia y Ucraina dan che la se jeta ite tl Mer Fosch.

## Geografia

## Storia

La Donau fova giut n ruf de cunfin dl Mper Roman. Aldidancuei iel l ruf che passa tres l majer numer de stac (10). L Nil ie segondo y passa tres 9 stac.

## Referënzes