Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Alfabet Fonetich Internazionel

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

L **Alfabet Fonetich Internazionel** (scurtà per ladin **AFI**, per franzëus *API* y per nglëisc *IPA*) ie n sistem alfabetich per scrì la fonetica che se basa dantaldut sul alfabet latin. L fova stat metù su dala *Assoziazion Fonetica Internazionela* ala fin dl 19ejim secul coche na rapresentazion standardiseda de la fueres dl lingaz rujenà te na forma scrita.

L AFI vën adurvà ntra l'auter da lexicografsc, studënc de rujenedes, linguisć, ciantarins, atëures, creatëures de rujenedes artifizieles, tradutëures.

## Referënzes
# Carateri cinesc

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

caraters cinejiI **carateri cinesc** (*cinesc tradiziunel*: 漢字, *cinesc scemplificà*: 汉字, *pinyin*: *hànzì*, leteralmënter: *i carateri Han*) ie logograms che ie stai svilupei per scrì l lingaz cinesc. I vën n pert nce adurvei cun modificazions te autra scritures dl Uriënt estrem. La testemonianzes plu antiches dl alfabet cinej d'aldinacuei vá zeruch al 1250 dan C.

### Plates cunliedes

Alfabet

Cina
# Scrit

### Definizion

Afrësch roman da Pompei cun la rapresentazion de n’ëila cun liber y pëna (“Saffo”)
N **scrit** ie n sistem de comunicazion danter la persones che ie basà sun l scrì, chël uel dì cun la articulazion tres sënies scric de n lingaz, una dla tecniches cultureles fundamenteles. N scrit ie metu adum da paroles te n alfabet.

### Scritura

La scritura ie uni mesum de trasmiscion de nfurmazions tl tëmp nce sce l ne ie nia la rapresentazion dl rujenà, sciche tla scritura dla mujiga, dl’algebra, dla chimica y dla cartografia y te d’autra scritures.Tla scritures alfabetiches ie l scrit la rapresentazion dl lingaz rujenà cun sënies, i grafems, che formea i sistems de scritura liei al sistem de letura curespondënt.

### Scritura latina

La scritura latina ie sistem de scritura che ie unì laurà ora dai romans antichs y che vën adurvá te deplù formes te gran pert di scric a livel mundiel.

## Plates cunliedes

* Alfabet
* Scritura
* Leteratura
* Leteratura ladina
# Scritura

N valguni sistems de scritura
La **scritura** ie uni mesum de trasmiscion de nfurmazions tl tëmp nce sce l ne ie nia la rapresentazion dl rujenà, sciche tla scritura dla mujiga, dl’algebra, dla chimica y dla cartografia y te d’autra scritures.Tla scritures alfabetiches ie l scrit la rapresentazion dl lingaz rujenà cun sënies, i grafems, che formea i sistems de scritura liei al sistem de letura curespondënt.

### Scritura latina

La scritura latina ie n sistem de scritura che ie unì laurà ora dai romans antichs y che vën adurvá te deplù formes te gran pert di scric a livel mundiel.

### Plates cunliedes

* Scrit
* Alfabet
* Leteratura
# Pinyin

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

**Hanyu Pinyin** (cinesc scemplificà: 汉语拼音; cinesc tradiziunel: 漢語拼音; pinyin: *hànyǔ pīnyīn*), suënz scurtà a **pinyin**, ie l sistem de romanisazion ufiziel per l Cinesc Mandarin Standard te la Cina y per na pert nce tl Singapur y te la Malaisia. L vën suënz adurvà per nsenië l mandarin, che ie normalmënter scrit ti carateri cinesc, a chëi che cunësc bele l alfabet latin. L sistem adroa cater diacritics per mustré i tonesc, ma chisc ne vën nia adurvei canche n scrij l inuem de persones y canche n scrij paroles cinejes te autra rujenedes. La parola **Hànyǔ** (cinesc scemplificà: 汉语; cinesc tradiziunel: 漢語) uel leteralmënter di "rujeneda di Han y **Pīnyīn** (拼音) uel di "sonn scrit".

## Referënzes
# Cinesc standard

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

| Cinesc standard |
| --- |
| Mandarin standard |
| 现代标准汉语 現代標準漢語 Xiàndài biāozhǔn hànyǔ |
| Stat | Cina, Taiwan, Singapur |
| Rujeneda de l'oma | Ova scumencià a deventé na rujeneda de l'oma ti ani 19080 prima rujeneda & segonda rujeneda: 80% de la Cina |
| Familia de rujenedes | Sino-Tibetan
* Sinitich
	+ Mandarin
		- Beijing Mandarin
			* **Cinesc standard**
 |
| Formes da dant | Proto-Sino-Tibetan
* Cinesc Vedl
	+ Cinesc Han Uzidentel
		- Cinesc Mesan
			* Mandarin Vedl
				+ Mandarin Mesan
					- Mandarin de Peking
 |
| Sistem de scritura | Cinesc tradiziunel Cinesc scemplificà Mainland Chinese Braille Taiwanese Braille Two-Cell Chinese Braille |
| Signed forms | Signed Chinese |
| Status ufiziel |
| Rujeneda ufiziela te | * Republica Populera de Cina (tlamà *putonghua*)
* Taiwan (*de facto*; tlamà *guoyu*)
* Singapur (tlamà *huayu*)
* Nazions Unides
* Organisazion de Cooperazion de Shanghai
 |
| Regulà da | National Language Regulating Committee (China) National Languages Committee (Taiwan) Promote Mandarin Council (Singapore) Chinese Language Standardisation Council (Malaysia) |
| Codesc de rujeneda |
| ISO 639-3 | – |
| ISO 639-6 | `* goyu (Guoyu)
* huyu (Huayu)
* cosc (Putonghua)`Rujenedes cun codesc ISO6 |
| Glottolog | *None* |
| Countries where Standard Chinese is spoken
  Majority native language
  Statutory or de facto national working language
  More than 1,000,000 L1 and L2 speakers
  More than 500,000 speakers
  More than 100,000 speakers |
|

| Common name in mainland China |
| --- |
| **Errore Lua in Modulo:Infobox\_multi-lingual\_name alla linea 127: attempt to call field '\_transl' (a nil value).** |

L **cinesc standard** (cinesc scemplificà: 现代标准汉语; cinesc tradiziunel: 現代標準漢語; pinyin: *Xiàndài biāozhǔn hànyǔ*; let.: 'rujeneda Han moderna standard'), nce tlamà **mandarin standard**, ie na forma moderna standardiseda dl cinesc mandarin che fova per l prim iede stata codificheda ntan la perioda de la Republica de Cina (1912–1949). L ie la rujeneda ufiziela de la Republica Populera de Cina, de la Republica de Cina (Taiwan), y la ie una de la rujenedes ufizieles dl Singapur y de la Nazions Unides. L se basa n gran pert sul dialet de Peking. L cinesc standard ie na rujeneda plurizentrela cun verscions standardisedes desfrëntes te la Cina, tl Taiwan y tl Singapur. Chëstes se desferenzieia dantaldut tl vocabuler.

## Referënzes
# Confuzianism

L **confuzianism** ie la filosofia y la regules de vita dl filosof Confuzius che ie mo
aldidancuei ala fundamënta dla cultura cineja.

## Fontanas

* Federico Avanzini. *Confucianesimo e taoismo*. Brescia, Queriniana, 2000.
* John H. Berthrong, Evelyn Nagai Berthrong. *Confucianesimo: Una introduzione*. Roma, Fazi, 2004.
* Philip Clart. *Confucius and the Mediums: Is There a "Popular Confucianism"?*. *T'uong Pao LXXXIX*. Brill, Leiden, 2003.
* Lionello Lanciotti. *Confucio. La vita e l'insegnamento*. Astrolabio Ubaldini, 1997.
* Jennifer Oldstone-Moore. *Capire il confucianesimo*. Milano, Feltrinelli, 2007.
* Jiang Qing, Daniel A. Bell, Ruiping Fan, Edmund Ryden, *A Confucian Constitutional Order: How China's Ancient Past Can Shape Its Political Future*, Princeton University Press, 2012. ISBN 0691154600

## Wikidata

d:Q9581
# Leteratöra

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul por Ladin Val Badia** |  |

La **leteratöra** é les operes scrites te n lingaz y te na cultura spezifics che é gnüdes scrites ti tëmps dla storia dla porsona y é roades cina al tëmp presënt.

### Formes dla leteratöra

Wiliam Shakespeare
* Scrit
* Poesia
* Poem
* Poem epich
* Roman
* Lijënda
* Tradizion orala

### La leteratöra a livel mondial

Danter i maius rapresentanc y les maius rapresentantes tla storia dla leteratöra a livel mondial él:

Portrait de Dante Alighieri
* Omer

* Sappho
* Sophocles
* Virgil
* Dante Alighieri
* Cervantes (Miguel de)
* Shakespeare (William)
* Voltaire
* Goethe, Johann Wolfgang
* Jane Austen
* Charles Dickens
* Fedor Dostoevskij
* Lev Tolstoj
* Mark Twain
* James Joyce
* Franz Kafka
* Ernest Hemingway
* Li Bai
* Abu Nuwas
* Murasaki Shikibu
* Rumi

## Plates colegades

* Leteratura ladina
* Scritöra