Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Surëdl

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

L Surëdl
L **surëdl** (dal latin vulgher *soliclus* dl latin *sol*; simbol: ) (gherdëina: *surëdl*, badiot:  *sorëdl*, fascian: *soreie*) ie la stëila oma dl sistem suler, ulache orbita i ot planec prinzipeli (y la Tiera), i planec mendri, siei satelic, asteroids y truep d'autri cuerps mendri. Féjel dassëul l 99,8% dla massa dl sistem.

L Surëdl ié, propiamënter, na stëila de desmenziones medio-pitles formeda essenzielmënter d'idrogen (l 74% de si massa, l 92% de si volum) y elio (l 24-25% dla massa, l 7% dl volum), cun autri elemënc plu pesanc.

## Wikidata

d:Q525

## Vocabolar dl ladin leterar

**soredl** \*SOLICULUS (EWD 6, 315) 6 1763 *soraedl ‘sol’* (Bartolomei1763-1976:99)

gad. sorëdl mar. sorëdl Badia sorëdl grd. surëdl fas. soreie caz.
soreie LD soredl MdR sorëdl

**s.m.**  soredli

(gad. B
1763; A 1879; A 1895; G 1923; Ma 1950; P/P 1966; V/P 1998;
DLS 2002, grd. A 1879; G 1879; G 1923; L 1933; Ma 1953; F
2002; DLS 2002, fas. A 1879; R 1914/99; Mz 1976; DLS 2002;
DILF 2013, LD DLS 2002, MdR) a) Mi
Pere zelest fej lominé sorëdl porsura i bugn y i ri.** Mì Pere
zeleste fesc’ luminè sored’l pur sura i bongn’ e i rì.* DeclaraJM, [[:it:s:Pagina:Storia\_di\_Santa\_Genoveffa.djvu/50|SantaGenofefa1878:39 (Badia)
# Calender

Le **calënder** é n sistem por partí sö, calcolé y ti dé inom a periodes de tëmp desvalies.

Les unités de tëmp fondamentales sön chëres che al se basëia n calënder vëgn ciafades fora dal’osservaziun dl sorëdl y dla löna:

- n’edema corespogn a na fasa dla löna de 7,01 dis;

- n mëis corespogn y n ziclus complet de fases dla löna (28,07 dis), chël ó dí a cater edemes;

- n ann corespogn ala durada de n ziclus de sajuns, chël ó dí a na perioda de revoluziun dla Tera encër le Sorëdl.

Calendar ladin
I calëndri dl sorëdl se basëia sön la durada dl ann dl sorëdl de ca 365 dis. Danter chësta sort de calëndri él le Calënder gregorian y le Calënder iulian.

Tla gran pert di stać dl Ozidënt sciöche ince te organisaizun suranazionales sciöche l’ONU vél le calënder gregorian.

I calëndri dla löna se basëia sön la durada dl mëis dla löna de ca. 29 dis y mez. Te chisc calëndri scomëncia le mëis dagnora cun la löna nöia. Danter chësta sort de calëndri él le Calënder islamich.

I calëndri dl sorëdl y dla löna è sincronisá sides cun la durada dl ann dl sorëdl che cun chëra dl ann dla löna. Danter chësta sort de calëndri él le Calënder ebraich y le Calënder celtich.

Tla Cina vél le calënder cinesc.

Tl’India vél le calënder nazional indian.

Tl Iran y tl Afghanistan vél le calënder persian.

## Plates colegades

* Calënder de Gherdëina

## Wikidata

d:Q12132
# Sajon

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

N lën te la cater sajons de l'ann tl tlima temperà: Sainsom: inviern y ansciuda, japé: instà y autonn.Na **sajon** (gherdëina y fascian: *sajon*, badiot: *sajun*) ie na spartizion de l'ann. Te l'Europa y gran pert dl mond ulache l tlima ie temperà, vën l'ann spartì su te cater sajons: ansciuda, instà, autonn y inviern.

Te pertes dl mond ulache la sajons ne muda nia a chësta maniera, sciche per ejëmpl daujin al ecuator o te i Tropics, vën l'ann spartì a n'autra maniera, per ejëmpl te na *sajon suta* y na *sajon de plueia*.
# Astronomia

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul por Ladin Val Badia** |  |

## Definiziun

L’**astronomia** é la sciënza che se dá jö cun l’osservaziun y la spligaziun di evënc dl ciel y dl univers.

N raiun dl univers cun la formaziun de stëres tla Gran Neora de Magellano
## Storia

L’astronomia é üna dles sciënzes plü antiches, bele stüdiada dai egizians y dai grechs antichs tl raiun dl Mer Mediteran, dai babilonesc, dai indians y dai cinesi tl Oriënt y dai maya y incas tles Americhes. Ara tacâ gonot adöm cun aspec religiusc.
De gran svilups á albü l’astronomia giulan ales descurides de Galileo Galilei , N.Copernicus y Kepler.

## Elemënc fondamentai

* Ann lum
* Asteroid
* Gran Stlaf
* Büsc fosch
* Calënder
* Cometa
* Galassia
* Nebulosa
* Planët
* Pulsar
* Quark

## Sistem dl Sorëdl

* Sistem suler
	+ Surëdl
	+ Tera
		- Löna
	+ Iupiter
	+ Miercul
	+ Mars
	+ Netun
	+ Pluton
	+ Saturn
	+ Uran
	+ Venus
* Stëra
* Strada dl lat

## Plates colegades

* Sciënza
* Fisica

## Referënzes
# Lingaz svedesc

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

L **svedesc** ie la rujeneda ufiziela de la Svezia.

## Storia

## Gramatica

## Referënzes
# Lingaz olandesc

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

| Olandesc |
| --- |
| *Nederlands* |
| Pronunzia | [ˈneːdərlɑnts]  |
| Stat | Paejes Basc, Belje |
| Raion | Paejes Basc, Brasil, Belje, Suriname, Indonesia; Leprò te Aruba, Curaçao, Sint Maarten, Flandern Franzëus y Sudafrica (coche Afrikaans) |
| Rujeneda de l'oma | 25 milions (2021) De ndut (prima y segonda rujeneda): 30 milions (2021) |
| Familia de rujenedes | Indo-Europeich
* Germanich
	+ Germanich uzidentel
		- Germanich dl Weser-Rain
			* Franch Bas (Franch)
				+ **Olandesc**
 |
| Formes da dant | Franch
* Olandesc vedl
	+ Olandesc mesan
 |
| Sistem de scritura | * Latin (Dutch alphabet)
* Braille Olandesc
 |
| Signed forms | Signed Dutch (*NmG*) |
| Status ufiziel |
| Rujeneda ufiziela te |  Paejes Basc  Belje  Suriname
Raions dependënc
* Aruba
* Curaçao
* Sint Maarten

Organisazions
* Benelux
* Union Europea
* Template:Country data Union of South American Nations
* PROSUR
* Template:Country data Caribbean Community
 |
| Regulà da | *Nederlandse Taalunie* |
| Codesc de rujeneda |
| ISO 639-1 | `nl` |
| ISO 639-2 | `dut (B)` `nld (T)` |
| ISO 639-3 | `nld` Dutch/Flemish |
| Glottolog | `mode1257` |
| Linguasphere | `52-ACB-a` |
| Dutch-speaking world (included are areas of daughter language Afrikaans) |
| Distribution of the Dutch standard language (dark blue where a majority language, light blue for Brussels, Friesland and Low Franconian dialects in France and Germany) in Europe |
|

L **olandesc** (*Nederlands*; pronunzià [ˈneːdərlɑnts] ) ie na rujeneda germanica uzidentela che ie la rujeneda de l'oma de zirca 25 milions de persones y che vën ora de chël mo rujeneda da zirca 5 milions de persones. L ie la rujeneda ufiziela di Paejes Basc y una de la trëi rujenedes ufizieles dl Belje (ulache l ie la rujeneda de l'oma de zirca l 60% de la populazion). L ie la terza majera rujeneda germanica do l nglëisc y l tudësch.

Dedora de l'Europa ie l olandesc ora de chël la rujeneda de l'oma de la majera pert de la populazion dl Suriname y l ie ënghe na rujeneda ufiziela tl Aruba, Curaçao y Sint Maarten.

L olandesc ti semea scialdi al tudësch y mpue ënghe al nglëisc y l vën suënz dit che l ie danter chëla doi rujenedes. Ngrum de dialec olandesc univa nfin da puech rujenei te la Germania, dantaldut tl Rheinland ntëur Duisburg. L Plattdeutsch tl nord de la Germania univa ënghe rujenà te pertes dl nord di Pajes Basc. Nsci ne fova l cunfin danter i Paejes Basc y l Deutschland nia diretamënter n cunfin linguistich, ma chël iel deventà cul tëmp cul lascé do di dialec y la adozion de la rujeneda standardiseda te uni paesc.

L olandesc y l tudësch vën suënz udui coche doi formes standardisedes dl gran continuum de dialec tudësc te l'Europa continentela.
L olandesc ne adrova nia l umlaut sciche l tudësch y ne adrova nia plu l congiuntif. L olandesc ova n iede trëi geni gramatichei (masculin, feminin y neutral) sciche l tudësch, ma n'à al dinancuei mé plu doi.
L olandesc adrova plu paroles latines y franzëuses dl tudësch, ma scialdi de manco dl nglëisc.

## Storia

## Gramatica

## Referënzes