# Lingaz tudësch

|  |  |
| --- | --- |
| **Articul per Ladin Gherdëina** |  |

| Tudësch / Todësch / Todesch |
| --- |
| *Deutsch* |
| Pronunzia | [dɔʏtʃ] |
| Raion | Europa zentrela |
| Rujeneda de l'oma | 95 milions (2014) Segonda rujeneda: 80–85 milions (2014) |
| Familia de rujenedes | Indo-Europeich
* Germanich
	+ Germanich uzidentel
		- Tudësch Aut
			* **Tudësch / Todësch / Todesch**
 |
| Formes da dant | Tudësch aut vedl (*Althochdeutsch*) / Saxon vedl (*Sahsisk*)
* Tudësch aut mesan (*Mittelhochdeutsch*) / Tudësch bas mesan (*Mittelniederdeutsch*)
	+ Tudësch aut nuef (*Frühneuhochdeutsch*)
 |
| Formes standardisedes | * Tudësch Standard de la Germania Tudësch Standard de l'Austria Tudësch Standard de la Svizra
 |
| Sistem de scritura | Latin (Alfabet tudësch) |
| Status ufiziel |
| Rujeneda ufiziela te |
6 stac
* Austria Austria
* Austria Belje
* Germania Germania
* Liechtenstein Liechtenstein
* Austria Luxemburg
* Svizra Svizra

1 provinzia
* Talia
	+ Südtirol Südtirol

 |
| Rujeneda de mendranza recunesciuda te |
9 stac (mendranza recunesciuda/rujeneda naziunela)
* Brasil Brasil (9 chemuns)
* Denemarch Denemarch (Syddanmark)
* Namibia Namibia
* Polonia Polonia
* Republica Ceca Republica Ceca
* Romania Romania
* Ruscia (Raion Tudësch Naziunel Azovo)
* Slovachia Slovachia (raionel)
* Ungaria Ungaria
 |
| Regulà da | *deguna regulazion ufiziela*
(Ortografia reguleda dal *Cunsëi per l'ortografia tudëscia*) |
| Codesc de rujeneda |
| ISO 639-1 | `de` |
| ISO 639-2 | `ger (B)` `deu (T)` |
| ISO 639-3 | Plu sortes: `deu` – Tudësch `gmh` – Tudësch aut mesan `goh` – Tudësch aut vedl `bar` – Bavaresc |
|  |
|   Rujeneda de maiuranza y (co-)ufiziela
  Rujeneda de mendranza y (co-)ufiziela
  Rujeneda de mendranza a statut/rujeneda culturela
  Rujeneda de mendranza nia a statut |

L **tudësch** (*Deutsch*, pronunzià: [dɔʏtʃ]; gherdëina: *tudësch*, badiot: *todësch*, fascian: *todesch*) ie na rujeneda germanica uzidentela che vën rujeneda dantaldut te l'Europa zentrela. La ie la sëula rujeneda ufiziela de la Germania, de l'Austria y dl Liechtenstein, y una de la rujenedes ufizieles de la Svizra, dl Belje, Luxemburg y de la provinzia de Südtirol tla Talia. L tudësch ti semea a autra rujenedes germaniches uzidenteles sciche l olandesc y l frison y mpue plu dalonc l nglëisc. L ti semea ënghe scialdi a autra rujenedes germaniches sciche l danesc, svedesc o norvegesc.

L tudësch ie una de la majera rujenedes al mond. L ie la rujeneda de l'oma de zirca 100 milions de persones y la vën rujeneda de ndut da zirca 130 milions de persones. L ie la majera rujeneda de l'oma te l'Union Europea. L vën ënghe scialdi nsenià oradecà, dantaldut te l'Europa (ulache l ie la terza rujeneda plu mpareda do l nglëisc y l franzëus) y ti Stac Unii. La rujeneda ie stata scialdi mpurtanta ti ciamps de la filosofia, teologia, la scienzes y la tecnologia. I paejesc che rejona tudësch ie adum i cuinti al mond ncont de numer de publicazions de nuef libri. N diescejim de duc i libri al mond vën publichei per tudësch.

L tudësch ie na rujeneda pluricentrica y à trëi formes standardisedes: l tudësch de la Germania (tlamà *Bundesdeutsch*), l tudësch de l'Austria (tlamà *Österreichisches Standarddeutsch*) y chël de la Svizra (tlamà *Schweizer Standarddeutsch*). Chësta trëi formes se desferenzieia per n valguna paroles, esprescions y datrai nce formes gramaticheles. Les ne ie nia da cunfonder cun i dialec tudësc rujenei te chisc paejes, ma les ie la formes standardisedes de coche l tudësch vën ufizielmënter scrit. Che l da trëi formes standardisedes dl tudësch ie zeche che n grum de persones che rejona tudësch ne sa nstësc nia. N tudësch pudës per ejëmpl miné che la parola *heuer* (chëst'ann), che ne vën belau nia adurveda te la Germania, ie na parola dialetela te l'Austria, ma ntant iela na parola ufiziela tl *Österreichisches Standarddeutsch* y vën perchël adurveda te documënc ufiziei.

## Dialec

Dialec tudësc te l'Austria y te Südtirol.

## Leteratura

* Leteratura tudëscia

## Storia

## Gramatica

## Referënzes