# Turkse taole

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Verspreiing vaan de Turkse taole in Eurazië.
De **Turkse taole** zien 'n femilie vaan veural in Centraol-Azië en Anatolië gesproke taole. Ze weure gesproke door de Turkse volker. De taole zien agglutinerend, mèt zès of zeve naomvalle en e synthetisch werkwoord. Ze kinmerke ziech door 'n väölheid aon klinkers. De mieste vaan de taole kinne vocaolhermenie. De versjèlle tösse de Turkse taole oonderein zien te euverzien; väöl devaan zien oonderein te verstoon.

Al vreug in zie bestoon heet de femilie Chinese wäörd opgenome. Ouch liende 't toen 'n aonzienelek aontal wäörd aon 't Mongools oet. Umtot later de groete miejerheid vaan de Turkse volker geïslamiseerd is, höbbe de mieste Turkse taole ouch väöl Arabische en Perzische wäörd. Ouch Russische wäörd koume in e groet deil devaan veur, umtot de mieste Turkse volker laankdoreg oonder Russich daan wel Sovjet-bestuur höbbe geleef.

De *Urheimat* vaan de Turkse volker weurt roond de grens vaan Mongolië en Rusland gesjat; boete arsjeologisch bewies baseert me dat veural op 't vocabulair wat ziech specialiseert in taiga- en steppebiotope. De gereconstrueerde taol neump me Oerturks of Proto-Turks. 't Aajdturks is geattesteerd vaanaof de achste iew nao Christus, gesjreve in rune-echtege inscripties. In de loup vaan de middeliewe valle de Turke, in 't spoor vaan de Mongole, iers Centraol-Azië binne um vervolgens door te stoete nao Anatolië. Mèt de stiechting vaan 't Osmaons Riek verspreit 't Turks ziech ouch in Europa en Afrika, al blieve dao de inheimse landstaole gemeinelek bewoerd. Turkse taole weure in deen tied noe en daan gesjreve, en wel in 't Arabisch sjrif, meh Arabisch en Perzisch blieve nog laank de euverheersende sjrieftaole. Pas in d'n twintegsten iew emancipere de Turkse taole ziech gans es cultuurtaole; gemeinelek sjrijf me ze daan in 't Latijns of 't Cyrillisch sjrif.

## Indeiling

Verspreiing vaan de **Oghoezische taole**.
Verspreiing vaan de **Kiptsjakse taole**.
Verspreiing vaan de **Karloekse taole**.
Verspreiing vaan de **Siberisch-Turkse taole** (lèt op enclaves in China).
Me deilt de Turkse taole in zès takke in. De Oghoerse taole zien es ierste aofgesplits en versjèlle daorum aonzienelek vaan de res.

Oghoezische taole
Dees gróp kinmerk ziech oonder mie door 't verzwake vaan plosieve aon 't begin vaan wäörd (*kök* 'hiemel' > *gök*; *tili* 'tong, taol' > *dili*) en 't verlees vaan /q/ en /ɣ/ nao 'ne geslote achterklinker (*quruq* 'druug' > *quru/kuru*). Tot dees taole hure Turks, Azerbeidzjaons, Gagaoezisch, Turkmeens, Chorasaons-Turks, Salar, Qashqai, Chaharmahali, Afshari, Sonqori zoewie de oetgestorve taole Alem-Turks en (woersjijnelek) Pecheneg.

Kiptsjak-taole
Hei-in huurt me versterking vaan de oersprunkeleke /j/ (*jetti* 'zeve' > *ʒetti*), zoewie verzwaking vaan de *-d* of *-g* op 't ind (*tag* 'berg' > *taw*; *sub* 'water' > *suw*). De gróp umvat 't Basjkiers, Tataars, Karatsjais, Koemik, Karaim, Krymchak, Oeroem, Dobroezjan-Tataars, Kazachs, Karakalpak, Nogai, Wes-Siberisch-Tataars, Zuid-Altai, Kirgizisch en Oos-Siberisch-Tataars. 't Krimtataars huurt ouch tot de Kiptsjaktaole, meh heet in de loup vaan de iewe väöl Turkse, dus Oghoezischen invlood gehad en kin bekaans wie 'n mingtaol weure gehuurd.

Karloekse taole
Die umvatte 't Oezbeeks en 't Oeigoers, zoewie 't bekaans oetgestorve Ili en 't Äynu, wat in weze Oeigoers mèt e Perzisch vocabulair is.

Siberisch-Turks
Die taole umvatte 't Jakoets, 't Toeva zoewie de kleinder taole Dolgan, Tofa, Soyot-Tsaatan, Toeha, Chakas, Koemandin, Noord-Altais, Tsjelkan, Toebala, Shor, Wes-Joegoers en Choelym. Me huurt in väöl vaan die taole e Siberisch substraot, wat maak tot me lesteg kinmerke veur ze allemaol kin opstèlle. Opvallend aon 't Jakoets is tot d'n instrumentalis nog leef.

Argoe-taole
Dit is 'n rillatief archaïsche gróp. Belaankrieke kinmerke zien 't behaajd vaan de *h-* aon 't begin (eweggevalle in de aander Turkse taole) en vaan d'n instrumentalis (wie heibove gezag wijer allein in 't Jakoets). De insegste levende taol oet de femilie is 't Chaladzj, wat door 'n klein gróp in westelek Iran weurt gesproke.

Oghoerse taole
Wie gezag is dit 'n gans apaarte tak. Väöl veraanderinge die alle aandere subfemilies höbbe doorgeveurd, goon hei neet op. Zoe is 't woord *Ogoer* etymologisch geliek aon *Ogoez*, mèt evels 't versjèl tot de aw /r/ hei behawwe blijf en neet nao /z/ is veraanderd. De gróp heet daotegeneuver ouch innovaties doorgeveurd: zoe zien versjèllende klaanke stèlselmaoteg gepalataliseerd. De insegste levende taol vaan dees gróp is 't Tsjoevasjisch, wat in Rusland aon de Wolga te hure vèlt. Vaanajds waor 't evels 'n zier belaankrieke taol. 't Waor in 't bezunder de taol vaan de Bulgare, die in de vreug middeliewe Oos-Europa binnevele. Umtot de Hongare in hun spoor mètkaome, heet 't Hongaars ouch väöl wäörd oet die taol geliend.

## Verwantsjap mèt aander taole

Nao de meining vaan de mieste taolkundege zien de Turkse taole neet (aontuinbaar) mèt aander taolfemilies verwant. Vaanajds woorte de Turkse taole, same mèt de Mongoolse taole en de Toengoezische taole, tot de Altaïsche taole gerekend. De lèste decennia is die familie in oongenaoj geraak; ze weurt entans zeker neet mie algemein geaccepteerd. Wel deile de Turkse taole dujeleke gemeinsjappeleke trèkke mèt die twie femilies (en mèt de Oeralische taole); me kin dit touwsjrieve aon 'nen taolboond, dee ziech door iewe vaan oonderling contak moot höbbe gevörmp.

E minderheidsstandpunt zeet tot de Turkse taole wij verwante zien vaan versjèllende femilies in Europa en Azië, boe-oonder de Indo-Europese taole. Zoe'n theorieë spreke vaan de Nostratische taole. In 't gemein vinde die neet väöl geluif.