Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Maetkónde

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'n Vrouw guuef óngerrich inne maetkónde aan studente. Inne Middelieëve waas 't óngewuuen det 'n vrouw aafgebildj woort es lieërerin, veural wen de studente wersjienlike mónnike zeen. 't Kan zeen det ze 'n personificatie vanne maetkónde is.
De **maetkónde** of **geometrie** (van 't Aadgrieks: *γεωμετρία*; geo- "aerd", -metria "maeting"; 't "maete vanne aerd") is 't óngerdeil vanne wiskónde det zich besjeftig mit 't bepaole van aafmaetinge, vörm, de relatieve positie van figuren enne eigesjappe vanne ruumdje. De specifiek Nederlandjsen term "maetkónde" woort róndj 1600 dore Vlaamse wiskóndige Simon Stevin geïntroduceerdj. 'ne Wiskóndige dae op 't gebied vanne maetkónde wirk wuuertj 'ne maetkóndige geneump.

De maetkónde is ein vanne aadste weitesjappe. Aanvenkelik begós es e gehieël van praktische kènnis euver lingdjes, oppervlakdje en volumes woort de maetkónde innen derdjen ieëf veur Christus door Euclides van Alexandrië van axiomatisch fundament veurzeen. Al in 't klassiek Griekelandj woorte de ieëste axioma's geformuleerdj (worónger de postulate van Euclides), wo later de ganse maetkónde zich oet haet óntwikkeldj. De axioma's woorte gebroek veure wiskóndige definitie van puntje, rechte liene, krómdjes en vlakke. Euclides zien behanjeling vanne maetkónde - de euclidische maetkónde - waas bao 2000 jaor lang de norm, woraan al 't anger wirk woort aafgemaete.
# Passaatwindj

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De **passaatwindj** of gewuuen **passaat** is 'nen hieël vasten oeastelike windj dae gansjaors wejtj tösse de subtroeapische hoeagdrökgebiede (oppe paersbrèdje) enne intertroeapische convergentiezaon (ITCZ) mit lieëg drök. Oppe naorderbrèdje wuuertj deze NO-passaatwindj geneump en oppe zujerbrèdje ZO-passaatwindj nao de meis-veurkómmendje windjrichting. De windj is 't oppervlakdjedeil vanne Hadleycel enne passaatreme beslaon e gebied aan waerskantje vanne ITCZ toet 'n brèdje van zoeaget 30°, wobie de reme toet hoger brèdje kómme anen oeaskantj vanne oceane. Ónger mieër in 't naorde vannen Indischen Oceaan enne Zuud-Sjinese Zieë verdringk de moesson tiejes de zómmer de passaatwindj.

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Mèlkweeg

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Gäöls. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De **mèlkweeg** zeen een aantal sterre (eenkele miljarde) die um een middelpunt in de ruimte dreje en vörmp dus e sterrestèlsel. In de mèlkweeg ligk ouch ós zónstèlsel.

't Middelpunt van een melkweegstesel weurt bepaald door 'n zwart gaat van honderde zoneet doezende leechjaore in diamèter.

D mèlkweeg is ongevèr 10 tot 15 miljard jaor auwd wat ongevjèr met de big bang-theorie euvereinkeump. De mèlkweeg hèt 'ne spiraalveurm en is in 't midde dikker es op 't oeteinde.

't Zwart gaat in 't middelpunt van os mèlkweegstèlsel hèt 'ne massa van ongevjer 3,7 miljoen kjer de massa van ozze zon (+/- 1,5 miljoen kjer.) Dizze massa zurg d'rveur dat ongevjer 200 miljard sterre d'r umheen dreje.

De kern van ôs Melkweegstèlsel is umgeve door 'ne nevel dèh waarschienlijk aafkeump van 'ne supernova dèh 10 tot 50.000 jaor gelèje in de buurt ontplofte.

**Aafmetinge: Diamèter: ca. 100.000 leechjaor
* diamèter kern: ca. 3250 leechjaor
* breite van het centrum: ca. 15.000 leechjaor
* breite van de spiraal erm: ca. 3.000 leechjaor
* aafstand ozze zon tot de kern: ca. 32.000 leechjaor
# Newcastle-upon-Tyne

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

| Newcastle-upon-Tyne |
| --- |
|  Newcastle-upon-Tyne |
| Basisinformatie |
| Status | Metropolitan Borough City (1882) |
| Regio | North East England |
| Ceremonieel graafsjap | Tyne and Wear |
| Oppervlak | 113,44 km² |
| Inwoners | 459.500 (same mit Gateshead) |
| ONS-Code | 00CJ |
| Website | www.newcastle.gov.uk |

Millennium Bridge, Tyne Bridge en Swing Bridge, gezeen vanoet 't BALTIC
**Newcastle-upon-Tyne** ([ˈnjuːˌkɑːsl əˌpɒn ˈtaɪn]; Mofers: *Nuujkaastel*) is 'n stad in 't noordoeaste van 't Vereinig Keuninkriek, ligkend aan de noordoever vanne reveer de Tyne. Same mit de aanligkende stad Gateshead haet zie óngevieër 459.500 inwoners.

Newcastle waerde in de twieëde ieëw gestich door de Romeinse keizer Hadrianus. Zie heitte doe *Pons Aelius*. Naodet de Romeine oet Ingeland vertrókke waas 't de houfstad van 't keuninkriek Northumbria en waerde 't 'n baevaartsplaats vanwaege de Heilig Bron vanne Jezusberg (noe Jesmond). Nao gevechte mit de Dene waerde de stad in 1080 bekans hieëlemaol verweus en opnuuj opgeboewd.

## Bezeenswaerdighede

### Geboewe en architectuur

Sint-Nicolaaskathedraal
Newcastle steit bekindj óm häör brögke. 't Belangriekste herkinningspunt is de Tyne Bridge. 'n Moderner brök is de Millennium Bridge.

't Äöpene van dees brök is 'n groeate touristisse trèkpliester, ómdet zie kantelend äöpent.

'n Anger bekindj geboew is de Sint-Nicolaaskathedraal oet 't jaor 1091.

Aanne angere oever vanne Tyne steit 't meziekcentrum The Sage Gateshead, e futuristis glaze geboew.

### Musea

Newcastle haet 't groeatste Centre for Life van Europa, wo exposities euver 't laeve gehaje waere.

Aanne kantj van Gateshead steit 't BALTIC Centre for Contemporary Art. 't Waas vreuger 'ne mieëlmeule, noe waert 'r modern kuns geëxposeerd.

Ouch kan me 't aaj Hoes van Bessie Surtees (*Bessie Surtees House*) bezichtige.

## Zösterstaej

* Atlanta – Vereinigde State
* Bergen – Noorwege
* Gelsenkirchen – Pruses
* Greuninge – Nederlandj
* Haifa – Israël
* Malmö – Zwaede
* Nancy – Frankriek
* Newcastle – Australië
* Newcastle – Zuid-Afrika
* Taiyuan – China
# Industrie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Norbiks. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Industrie** haat mieërdere betekenisse:

* Economische of anderszins productief activitèèt
* 'n Specifiek deil van de economische productie ("de kledingindustrie" of de "lake-industie")
* Alle economische fabricaasj oet groondstoffe behalve mienboew, d'r boew en nutsbedrieve (energie en water).

De driejde betekenis is de mèts gebroekde in 't taalgebroek van alle daag, ooch al kan de betekenis variëre.

Industrie is in dès betekenis d'r sjläötelsector van de productie in de mètste leng. Industrie tèlt väör ongeveer 'n driejde van de waelteconomie. Mieë wie d'r landboew, maar huutsedaag minder wie d'r deenstesector.
# James Cook

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Remunjs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

James Cook.
**James Cook** (1728-1779) waas 'nen Ingelsen óntdèkkingsreiziger. Cook waas van aafkóms 'ne boerezoon dae deens noom bie de Ingelse marine en tróch veur 't eers d'n aandach door zie veurtrèffelik cartografisch werk t'n behoof van de Ingelse actie in Canada tiedes de Zevejäörigen Oorlog (1756-1763). Zien bekwaamheje es cartograaf en astronoom brachte 'm t'n slot d'rtoe in deens te traeje van de Royal Society, die 'm drie grote reize leet óngernumme.

Aafgezeen van zien grote óntdèkkinge, die ouch de gróndjsjlaag veur 't Brits Riek in Australië en Oceanië lagte, berös Cook zien bekèndheid op zien prestaties op nautisch, astronomisch en cartografisch gebied en op 't feit det t'r es eerste doeltrèffende dieetmaotregele (zoermoos) taenge sjeurboek wis te vinje. Daonaeve zeen Cook zien expedities door de aanwezigheid van óngerzeukers ouch van groot belang gewaes door de nuuj kènnis die op väöl versjillende gebiede waerde verzameld.
# Castiliaans

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

| Castiliaans (Spaans) |
| --- |
| Inheimse name: | **castellano, español** |
| Gekald in: | Spanje, westelek Zuid-Amerika, Middel-Amerika, Caribisch gebeed, zuie vaan de Vereinegde Staote |
| Classificatie: | Indo-Europees  Roemaans    Wes-Roemaons     Iberisch      Castiliaans       Aajd-Castiliaans |
| Aantal sjpraekers: | 500 miljoen vaan geboorte, zeker 100 miljoen es twiede taol |
| Cónservatiegraod: | neet bedreig |
| Officieel taal: | Argentinië, Bolivia, Chili, Colombia, Costa Rica, Cuba, Dominicaanse Republiek, Ecuador, El Salvador, Equatoriaal Guinee, Guatemala, Honduras, Mexico, Nicaragua, staot New Mexico, Panama, Paraguay, Peru, Puerto Rico, Spanje, Uruguay, Venezuela |
| ISO-639-code: | es, spa, spa |

**Castiliaans** (meistal **Spaons/Spaans** geneump) is de officieel taol vaan Spanje, en vaan väöl aander len in Latiens Amerika en inkel len in Afrika. In Spanje en Latiens Amerika is 't ouch de meist gesproke taol. Alles bijein tèlt de taol zoe'n 500 miljoen sprekers, boevaan de meiste mojertaolsprekers zien. Es me vaan taolbeheersing oetgeit is 't Castiliaans de derde wereldtaol, nao Sjinees en Ingels, meh gerekend in mojertaolsprekers is 't de twiede. Allewel bekans ederein in Arizona, VS 't Ingels beheers, is Castiliaans dao de groetste mojertaol. In Miami weurt zelfs mie Castiliaans es Ingels gesproke. Ouch in 't zuie vaan Californië en Texas bliek tot mie lui Castiliaans es mojertaol höbbe es Ingels.
De term *Castiliaans* veur *Spaons* weurt gebruuk umtot in Spanje zelf ouch 't Catalaans en 't Aragonees (en natuurlek 't Baskisch) es taole erkind weure, boemèt de taol vaan Castilië laank neet 't gaanse Spaonse groondgebeed besleit.

## Externe link

* De Castiliaanse Wikipedia
# Alabama

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Veendel vaan Alabama
Alabama en de res vaan Amerika
**Alabama** (Spreek oet: *Ellebemmaa*) is qua inwoenertal (oongeveer 5 mieljoen) de 24ste staot vaan de VS. 't Ligk in 't zuidooste vaan de VS, aon de Golf vaan Mexico. De staot grens wijer aon Mississippi, Georgia, Florida en Kentucky. De hoofstad is Montgomery Stad.

't Is eigelek neet dudelek boeveur Alabama e roed kruus op de veendel heet stoon, mer meugelek is de vlag aofgeleid vaan Spaonse vlagge mèt 't *Bourgondisch kruus*. De vlag liek ouch väöl op de aw vlag vaan Ierland, die ouch bestoont oet e roed andreaskruus op e wit veld. De bijnaom vaan de staot is *Yellowhammer State* (geelgorsstaot).

## Geografie

't Oppervlak vaan de staot bedreug 135.765 km² (boevaan 3,2% water). 't Klimaat vaan Alabama kint me 't mies vergelieke mèt 't klimaat vaan Fraankriek, dus e normaal landklimaat.

't Hoegste punt vaan Alabama is Cheaha Mountain, de res vaan de staot is tamelek plat. 't Liegste punt vaan de staot is Auburn Blocks. Daoneve heet 't ouch de mieste reviere vaan de VS. E paar belaankrieke reviere zien de Mobile, de Tensaw, de Tombigbee, de Alabama, de Chattahoochee, de Coosa, de Tallapoosa en de Tennessee.

## Counties

|  |
| --- |
|  *Betrach Lies vaan counties in Alabama veur 't hoofartikel euver dit óngerwerp.* |

Alabama besteit uit 67 counties, boevaan de groetste Baldwin County is, en dee mèt de mieste inwoeners Jefferson County.

| Vereinigde Staote van Amerika |
| --- |
| Alabama | Alaska | Arizona | Arkansas | Californië | Colorado | Connecticut | Delaware | Florida | Georgia | Hawaï | Idaho | Illinois | Indiana | Iowa | Kansas | Kentucky | Louisiana | Maine | Maryland | Massachusetts | Michigan | Minnesota | Mississippi | Missouri | Montana | Nebraska | Nevada | New Hampshire | New Jersey | New Mexico | New York | North Carolina | North Dakota | Ohio | Oklahoma | Oregon | Pennsylvania | Rhode Island | South Carolina | South Dakota | Tennessee | Texas | Utah | Vermont | Washington | West Virginia | Wisconsin | Wyoming |
| **Aafhenkelike gebejer:** Amerikaans Samoa | Amerikaanse Maageilenj | Baker Island | Goeam | Howland Island | Jarvis Island | Johnston-atol | Kingmanrif | Midwayeilenj | Naordelike Mariane | Navassa | Palmyra-atol | Puerto Rico | Wake |
# Neva

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Oeals. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Sjtruiming van'ne Neva
De **Neva** (Russisch: **Нева**, sjpraek oet: Njèvwa) is 'n rivier in Ruslandj. De rivier is 74 km lank en variërendj van 200 toet 1200 maeter breid. Hae sjtruimptj van 't Ladogamaer nao de Ooszee (Finse Golf). De Neva is ongerdeil vanne Wolga-Baltische waterwaeg tösse de Ooszee, de Kaspische Zee enne Witte Zee. Ane monjing vanne Neva ligktj de belangrieke sjtad Sint-Petersburg. De gemiddeldje wieväölheid water die door de Neva sjtruimtj is beheurlik groot, d'r sjtuimtj biejveurbeeldj meer water door es door de Rien en is ongeveer 2.500 m³/s.

's Nachs tösse 2 en 5 oer waere alle brögke euver de Neva aopegeklap, wodoor tösse de versjillendje sjtadsdeile gein verbinjinge meer zeen. Inne witte nachte, van eind juni toet midde juli, kumptj in dae tied ein sjeepskonvooi langs en sjtaon d'r doezendje miense dit sjousjpel te bekieke.

Brögke euver de Neva:

* Blagoweschtschenski-Brögk (vreuger Luitenant-Schmidt-Brücke)
* Schloss-Brögk
* Troizki-Brögk
* Litejny-Brögk
* Bolscheochtinski-Brögk
* Alexander-Newski-Brögk
* Wolodarski-Brögk

Koperwerk: Sint Petersburg en Neva (1753)
## Bronne

Dit artikel is gebaseerdj oppe artikele die te vinje zeen oppe Duitse en Nederlandse Wikipedia.
# Pi (wiskónde)

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Kinders. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Griekse lètter π
De Griekse klein lètter **π** weurt in de mathematiek gebruuk es simbool veur de **constante van Archimedes**. π is de verhoawing tösse de ómtrèk van 'ne cirkel en zien diamaeter.

π is 'n irrationaal getal en kan dus neet zjus opgesjreve waere. De numerieke waerd van π is óngevier

π = 3,14159 26535 89793 23846 26433 83279 50288 41971 69399 375...
## Formuul oet de maetkónde mèt π

* d'n ómtrèk van 'ne cirkel mèt straol *r* is

*ómtrèk* = *2 × π × r*
* 't oppervlak bènne 'ne cirkel mèt straol *r* is

*oppervlak* = *π × r2*
* 't oppervlak bènne 'n ellips mèt haufasse *a* an *b* is

*oppervlak* = *π × a × b*
* de inhoud van 'ne bol mèt straol *r* is

*inhoud* = *(4/3) × π × r3*
* 't oppervlak van 'ne bol mèt straol *r* is

*oppervlak* = *4 × π × r2*
# Sjtasie (halte)

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Valkebergs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'ne **S(j)tasie**, **s(j)tatie** of **s(j)taosie** (Frans, Ingelsj en Nederlands: *station*, Duutsj: *Bahnhof*) ies 'n plek woa treine sjtoppe, arrivere en vertrikke en woa reizegers kinne in-, oet- en euversjtappe en/of geujere kinne weure getransporteerd. In 't treinjargon weurt dit diks "stationnement" (zoawie in de Franstalege es Nederlandstalege Benelux) geneump, um 't sjtoppe veur 'n sein of op 'n ranzjeerterrein daovan te ongersjeie. Daonaeve weurt 'n ongersjeid gemaak tusje sjtasies en wat me op 't Nederlands 'n *halte* nump, op 't Duutsj 'nen *Anschlag* en op 't Frans 'nen *arrêt*. Sjtasies hubbe nameleke seine en wissels, wiel haltes/Anschlagen/arrêts dat neet hubbe.

## Versjille tusje de twiè Limbörge, Luuk en 't Rienland

Sjtasiegeboewe in Nederland (zoa-ouch Nederlands Limbörg) zin eigendom van de NS (de *Nationale Spoorwegen*), wiel perrons en tunnels bie ProRail huère. Ouch sjtasiegeboewe aan sjpoorliene woa gein treine van NS-reizegers komme, weure door NS beheerd. Op 't Belsj (zoa-ouch Belsj Limbörg en de Luukse provincie) is 't beheer van sjtasies en haltes/arrêts gans deil van de verantwuèrdelekheid van de NMBS of SNCB (*Nationale Maatschappij der Belgische Spoorwegen*, *Société Nationale des Chemins de fer Belges*). 't Deil van 't perron wat in de gevièrezone kump (meistal de 50cm die 't korste ligk bie de sjpore) is eigendom van Infrabel. In Duutsjland (zoa-ouch in 't Rienland) vilt de ganse sjtasie, zoa-ouch 't sjpoor zelf, onger de autoriteit van de DB (*Deutsche Bahn*).

't Woord **sjtasie** kump van 't Franse *station*; in bienao alle tale weurt e woord gebruuk wat ziech hievan haet geliènd. 't Duutsje *Bahnhof* vurmp ein van de oetzungeringe.

## Sjtasies op daes Wikipedia

Daes sjtasies kin me truuk vinge op de Limbörgstalege Wikipedia.

### Sjtasies in de Limbörge

* Sjtaosie Èèsjde
* Sjtasie Houtem-Sint Gerlach
* Sjtasie Valkeberg
* Stasie Kelpe

### Sjtasies boete de Limbörge

* Sjtasie Rotterdam Centraal

* De Mestreechter Statie, Mesjtreech
* De Hesselse sjtasie
* Dusseldörper Statie, of *Bahnhof Düsseldorf*
# Macau

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

|  |
| --- |
| **Makau Região Administrativa Especial de Macau da República Popular da China 中華人民共和國澳門特別行政區 中华人民共和国澳门特别行政区 Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó Àomén Tèbié Xíngzhèngqū Chóng Wàa Yan Man Kong Woh Kwôk Òow Mǒen Tak Piek Hang Ching K'euj**  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Basisgegaevens** |
| Officieel taal | Portugees en Chinees |
| Huidsjtad | Makau |
| Sjtaotsvörm | Speciaal Bestuurleke Regio vaan China |
| Sjtaotshoof | Ho Iat Seng |
| [[{{{titelhoofregering}}}]] | {{{naomhoofregering}}} |
| [[{{{titelhoofregering1}}}]] | {{{naomhoofregering1}}} |
| [[{{{titelhoofregering2}}}]] | {{{naomhoofregering2}}} |
| [[{{{titelhoofregering3}}}]] | {{{naomhoofregering3}}} |
| Religie | {{{religie}}} |
| Opperflaakde – % water | 26 km² -% |
| Inwoeners – Deechde: | 682.800 (2020) 21.340/km² |
| **Biekómmende gegaeves** |
| Munteinheid | Pataca (`MOP`) |
| Tiedzaone | UTC +8 |
| Nationale fiesdaag | {{{fiesdaag}}} |
| Vouksleed | *xxx* |
| Web | Code | Tel. | .mo | MAC | +853 |

De **Speciaal Bestuurleke Regio Makau vaan de Volksrepubliek China** oftewel **Macau** of **Macao 澳门** is 'n klein stadseiland aon de zuideleke kös vaan de Volksrepubliek China. Makau besteit oet drei eilen die mèt brögke en damme mètein verboonde zien: 't hoofeiland Makau, 't middelste eiland Taipa en 't zuidelekste eiland Coloane. 't Woort gestiech door de Portugeze in 1557 en waor daomèt de ajdste Europese kolonie in China. De Portugese regering droog de soevereiniteit euver 't gebeed euver aon de Volksrippubliek in 1999; 't weurt noe bestuurd es 'n Speciaal Bestuurleke Regio vaan China. De moojertaol vaan de inwoeners vaan Makau is Kantonees.

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*

| Aafhenkelike gebejer in Azië |
| --- |
| Akrotiri en Dhekelia¹ · Hong Kong · Kaersjmeseilandj · Kokoseilenj · Macau |
| 1. Dit land ligk gedeiltelik of gans in Azië, meh weurt óm cultureel en historische raejes ouch bie Europa ingedeild. |
| Zuug ouch: Len in Azië |
# Sjoeanigheid

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Sjoeanigheid** is 'n idee of geveul van aangenaam uterlik of innerlik, oetstraoling van 'ne persoean, e deer, e (kóns)veurwirp of e landjsjap en ouch e geluid, in 't biezunjer meziek.

Sjoeanigheid is ein vanne wichtigste thieëma's inne esthetica, 'n óngerdeil vanne filosofie det de kènnis van waat det es sjoean of lieëlik wuuertj ervare duitj óngerzeuke.

Inne modern wèsterse samelaeving wuuertj sjoeanigheid veural betrach es 'n fysieke aantrèkkelikheid. Bieje ieëste óntmoting wuuertj 'ne miens meistes aangespraoken op zien fysieke versjiening. Binne de ieëste twintjig sekónd is 'n aantrèkkingskrach of 'nen aafkieër, det vervolges kan waere gecompenseerdj door talenten en intellectueel of innerlike vermeuges.

De fysieke aantrèkkelikheid is 't zichbaarste en toegenkelikste kènmirk van 'ne persoean en haet 'n wichtige informatieve waerd. Fysiek aantrèkkelike persoeane zeen populairder, minder 't óngerwirp van pesten en prestere baeter. Ouch inne hölpverlieëning speeltj fysieke aantrèkkelikheid 'n groeate rol.

'n Saort taengereactie vörme de maotsjappelike struimingen en groepe die fysieke ónaantrèkkelikheid in bild bringe.
# Kapitaal

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Remunjs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Kapitaal** is in de economische weitesjappe e begrip det in versjillende beteikenisse weurt gebroek. De belangriekste daovan zeen:

* Kapitaal is 't totaal aan kapitaalgeujer in 'n maotsjappie. Kapitaalgeujer (of perductiegeujer) zeen geujer die waere gebroek veur anger geujer te perducere. Hieveur weurt ouch waal de term perductiemiddele gebroek. Es men 't euver de "perductiefactor kapitaal" haet, mènt men meistal dit kapitaalbegrip. Men sjprèk den ouch waal van "kónkreet kapitaal";
* Kapitaal is de geldjswaerd van de kapitaalgeujer in de maotsjappie. Wo 't kónkreet kapitaalbegrip betrèkking haet op 'n in principe heterogreen groep heujer, is hie 't begrip homogeen gemaak door de versjillende geujer te vermeinigvöljige mit häör respectieve prieze. Men sjprèk den waal van "absjtrak kapitaal": 'n besjikkingsmach die al belichaamp kan zeen in mesjiender en dergelike, mer die ouch nog in de geldjvorm kan besjtaon;
* Kapitaal is 'n perductieverhajing. De naodrök weurt gelag op de besjikkingsmach, al dan neet in geldj oetgedrök. Bie sómmige klassieke econome en bie Karl Marx weurt 't kapitaal neet sjlechs besjoewd es 'n wieväölheid aan perductiemiddele, of de geldjswaerd daovan, mer weurt tót 't kapitaal ouch 't loonfónds geraekend;
* Kapitaal is in privaatbezit en weurt oetsloetend aangewènd veur zo väöl meugelik wins te make. 't Kapitalistisch sjtèlsel weurt geregeerd door de mach van dit kapitaal;
* Kapitaal is 't totaal van de kapitaalgeujer worin 't vermeuge van 'n óngernumming is vasgelag gewaore (en sóms: 't vermeuge van die óngernumming zelf).
# Gróndwet

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Nuts. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

In 't sjtaatsrech is 'n **constitutie** de gróndsjlaag van 'n sjtaat. Dees is dèks, meh neet ummer, vasgelag in 'n **gróndwet**, e document woeë-in de grondrechte en/of de wirking van 't politieke sjtèlsel in e bepaald landj besjreve sjtunt.

Constituties variëre van land tot land, al zint d'r toch inkel vriewaal universeel kinmerke. Constituties reigele de organisatie van de euverheid, ze zigke bevuurbeeld of 't 'n parlementair of 'n presidentieel systeem is, welk mechanisme de wètgaevende mach haat óm de oetveurende mach te controliere, wat de rol is van de rechterlike mach en op welke meneer de mach verdeild is tösje de nationaal regiering en de lokaal organe. Ze vermèlde traditioneel ouch 'n aantal rechte, die in sómmige gevalle neet ech dudelik zin (zoeë-as "'t rech op wèrk").

## Nederland

De Hóllesje gróndwèt haat dan noch 't speciaal veurbehoud dat 'ne rèchter neet maog beoerdeile óf de wètte en verdrage mèt de gróndwèt in euvereinsjtumming zeen. Dit is angesj es in gróndwètte van anger leng, zoeë-wie Duutsjland, Belsj of de Verenigde Sjtate, umdat 't effectief betekent dat de wètgaever zelf - en neet de rechter - bepaalt of de wèt waal of neet euvereinsjtump mit de Grondwèt. Saer Fortuin is dit gegaeve oonderwaerp va parlemair discussie. In 2008 is de VVD, 't CDA en de Christen Unie taege 'n verendering van dat artikel in de groondwèt. Groen Links, SP en de PvdA zeunt daovör. De rechter maog de wèt nao Nederlands sjtaatsrech waal toetse aan 't Europees Verdraag veur de Rechte van de Miens. Dees toetsing haet in de Nederlandse rechtsorde veur e belangriek deil de functie van toetsing aan de Grondwèt euvergenomme.

## Belsj

Öp 't Belsj werre b.v Vlamsje decrete en richtlijne getoetst an de gróndwèt dör de Nederlandstalige Kamer van d'r Raod van Sjtate. De Franstalige Voerenaere besjoewe die Kamer es polletiek beneumd, vermits ze de Vlamsje interpretatie van de federaal wètte óp de facilitète es oonoetgesjpraoëke richtlijn hanteert in häör arreste.

Vriewaal alle democratieë höbbe 'n gróndwèt. E veurbeild van 'n land zonger gróndwet is 't Vereinig Kuëninkriek. De gróndwèt wuurt vasgesjtèld doer de gróndwètgaever. Dèks is dit de gewoeëne wètgaever, dae 'n sjpeciaal procedure volg (bevuurbeeld mieërder laezinge en 'n gekwalificeerde mieëderheid nuuëdig). In 'n aantal leng besjteet d'r 'n referendum vuur 't verangere van de gróndwèt. In anger leng is 'n twieëde goodkäöring van twieëderde of de hèlf van de mieërderheid nuuëdig. Daodoer kint 'n verangeringssproces jaorelank doere. Op 't Belsj is 'n twieëderde mieërderheid nuëdig in 't federaal parlement um de gróndwèt, woeë-ónger ouch de taalwètte valle, te verendere.