# 1905

1902 - 1903 - 1904 - **1905** - 1906 - 1907 - 1908
**1905** waor 'n gewoon jaor wat op zóndig begós oppe Gregoriaanse kalender. 't Waor 't jaor 1359 oppe Armeense kalender, 1902 – 1903 oppe Ethiopische kalender en 4606 – 4607 oppe Chinese kalender.

## Gebäörtenisse

* 22 jannewarie - Mèt Bleujetege Zondag begint in Sint-Petersbörg de Russische Revolutie vaan 1905.
* 26 jannewarie - Eine wirknummer van de Premiermien in Zuid-Afrika vundj de *Cullinan*, de groatste diamant oet de gesjiedenis.
* 1 fibberwarie - ADO Den Haag weurt opgeriech.
* 23 fibberwarie - Paul Harris sjtich in Chicago de Rotary Club.
* 4 miert - Theodore Roosevelt wirt her-beëdig es 26e President van de Vereinigde Sjtate.
* 4 april - Bie 'n aerdbeving mèt 'n sjterkde van 8,6 op de Sjaal van Richter in Kangra (Brits-Indië) valle óngevaer 19.000 doaje.
* 22 april - In Amsterdam weurt op initiatief van Jac.P. Thijsse de *Vereniging tot behoud van Natuurmonumenten* opgeriech.
* 27 april-6 november - Waereldtentuinsjtèlling in Luuk.
* 30 april - 't Nederlands hierevoetbalèlftal späölt zienen ierste match, in Antwerpe tege 't Belsj. Nederland wint mèt 1-4; 't weurt d'n ierste vaan mie es hoonderd derby's vaan de Lieg Len.
* 15 mei - Sjtiechting van Las Vegas.
* 27 mei - In de Sjlaag bie Tsushima versjleit Japan de Russische vloot.
* 7 juni - 't Noors parlemint oontbint de unie mèt Zwede.
* 3 juli - 't Nederlands kabinèt-Kuyper weurt demissionair.
* 13 augustus - De bevolking vaan Noorwege stump in e rifferendum veur oontbinding vaan de personeel unie mèt Zwede.
* 17 augustus - In Nederland treujt 't kabinèt-De Meester aon.
* 2 september - China sjaf 't keizerlek exame veur amtenere aof.
* 15 september - In Boedapest demonstere óngevaer 100.000 luuj veur de inveuring van 't algemein keesrech in Hongarije.
* 26 september - Albert Einstein publiceert zien sjpeciaal relativiteitstheorie in *Annalen der Physik*.
* 14 oktober - De *Fédération Aéronautique Internationale* weurt opgeriech.
* 26 oktober - Zwede erkint de oonaofhenkelekheid vaan Noorwege; keuning Oscar II vaan Zwede oontbint de personeel unie.
* 17-26 november - D'n iersten Australian Open weurt gehawwe, nog oonder de naom *Australasian Championships*.
* 18 november - Prins Carl vaan Denemarke bestijg de Noorsen troen es Haakon VII.
* 21 november - Albert Einstein publiceert zien massa-energierelatie E=mc² in de Annalen der Physik.
* 3 december - Zoltán Halmay vestigt 't allereësjte officieel waereldrecord op de 100 maeter vrieje sjlaag. In Wene tik de Hongaarse zjwömmer aan in 1.05,8.
* 11 december - Arbeiers in Kiev koume in opstand en riechte de Sjoeljavkarippubliek op.
* zoonder datum: De Pieterskèrk in Hier weurt gewijd.

### Nobelprieze

* **Natuurkunde**: Philipp Eduard Anton von Lenard "um zie werk mèt kathodestraole."
* **Sjemie**: Adolf von Baeyer "[veur] 't bevordere vaan de organische sjemie en de sjemische industrie, door zie werk euver organische verfstoffe en hydro-aromatische verbindinge."
* **Geneeskunde**: Robert Koch "veur zien oonderzeuk en oontdèkkinge mèt betrèkking tot de tering."
* **Literatuur**: Henryk Sienkiewycz "um zien boetegewoen verdeenste es epische sjriever."
* **Vrei**: Bertha von Suttner "veur 't sjrieve vaan *Die Waffen nieder* en häör bijdraog aon 't oontstoon vaan de pries."

## Gebore

* 2 jannewarie - Michael Tippett, Britse componis (gestorve 1998)
* 25 jannewarie - Maria von Trapp, Amerikaans-Oosteriekse gouvernante (gesjtorve 1987)
* 2 fibberwarie - Friedrich Wilhelm Ruppert, Duutsje SS'er (gesjtorve 1946)
* 7 fibberwarie - Ulf Svante von Euler, Zjweedse fysioloog en farmacoloog, Nobelpries in de Genaeskunde 1970 (gesjtorve 1983)
* 3 miert - Marie Glory, Franse actrice (gesjtorve 2009)
* 10 miert - René Bernier, Belzje componis (gesjtorve 1984)
* 13 miert - Bram Groeneweg, Nederlandse langeaafsjtandsluiper (gesjtorve 1988)
* 15 miert - Berthold Schenk von Stauffenberg, Duutsje juris en anti-nazi (gesjtorve in 1944)
* 11 mei - Ida Gerhardt, Nederlandse diechteres (gestorve 1997)
* 16 mei - Henry Fonda, Amerikaanse acteur (gestorve 1982)
* 20 mei - Gerrit Achterberg, Nederlandsen diechter (gestorve 1962)
* 21 juni - Jean-Paul Sartre, Franse sjriever en filosoof (gestorve 1980)
* 25 juli - Elias Canetti, Bulgaarse Duutsjtalige sjriever (gesjtorve 1994)
* 29 juli - Dag Hammarskjöld, Zjweedse secretaris-generaal van de VN (gesjtorve 1961)
* 2 augustus - Karl Amadeus Hartmann, Duitse componis (gestorve 1963)
* 18 september - Greta Garbo, Zjweedse actrice (gesjtorve 1990)
* 15 november - Mantovani, Italiaans-Britse componis vaan leechte meziek (gestorve 1980)
* 17 november - Keuningin Astrid van Belsj (gesjtorve 1935)
* 27 november - Daniel Sternefeld, Belsje componist, meziekpedagoog en dirigent (gesjtorve 1986)
* 29 november - Marcel Lefebvre, Franse aartsbissjop (gesjtorve 1991)
* 7 december - Gerard Kuiper, Nederlands-Amerikaanse astronoom (gesjtorve 1973)
* 16 december - Piet Hein, Deense weitesjapper, wiskundige, oetvènjer, sjriever en dichter (gesjtorve 1996)
* 21 december - Anthony Powell, Britse sjriever (gestorve 2000)

## Gesjtorve

* 1 jannewarie - Valentinus Paquay, Belsj-Limbörgse zaolege (76)
* 9 fibberwarie - Adolph Menzel, Duutsje kunssjilder en graficus (89)
* 15 fibberwarie - Lew Wallace, Amerikaanse sjriever (77)
* 28 fibberwarie - Clément Juglar, Franse dokter en sjtatisticus (85)
* 24 miert - Jules Verne, Franse sjriever (77)
* 23 mei - Martinus Wilhelmus van der Aa, Nederlandse auteur (74)
* 26 juni - J.L.A. Brandes, Nederlandjse filoloog en awtheidkundige (48)
* 4 juli - Élisée Reclus, Franse geograaf en anarchis (75)
* 14 augustus - Simeon Solomon, Britse kunssjilder (64)
* 19 augustus - William-Adolphe Bouguereau, Franse sjilder (79)
* 5 september - Raak-de-Wolke (Maȟpíya Ičáȟtagya, Touch-the-Clouds), Lakota-krieger (ca. 66)
* 6 september - Siegfried Bing, Franse kunshanjelaer (67)
* 7 september - Raffaele Pierotti, Italiaanse curiekardinaal (69)
* 15 oktober - Arnold Schunck, Duutsje óngernummer en sjtichter van de Firma Schunck (63)
* 17 november - Adolf vaan Luxembörg (88)