Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kapitalisme

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

't **Kapitalisme** is 'n economisch systeem det is gegróndj op investeringe van geldj mitte verwachting veur wins te make. De productiemiddele zeen meistes in privaat eigendóm van 'ne producent dae daobie väölal gebroekmaak van loeanarbeid veur mieëwaerd te creëre. Geldj en kapitaalaccumulatie höbbe hiebie de primair rol euvergenómme vanne beheufdjebevraejiging in 't economisch procès.

Ouchal is 't neet aanwaezig in eder vorm van kapitalisme, de vriej mert wuuertj ouch väöl gezeen es e wichtig kènmirk. Dore oetereinloupendje ideeje die, döks langs ideologische liene, innen tied zeen óntwikkeldj euver waatdet 't kapitalisme inhèltj, zeen dees kènmirken aevel ómstreje.

Kapitalisme haet wie väöl anger begrippen 'n óntwikkeling doorgemaak, wobie Werner Sombart óngersjied maakdje tössen 't vreugkapitalisme vanaaf helverwaenge d'n dertieëndjen ieëf toet helverwaenge d'n achtieëndjen ieëf; 't hoeagkapitalisme löp van óngevieër 1750 toet 1914 en 't hujig kapitalisme neump t'r 't laatkapitalisme.
# Mali

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Nuts. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

|  |
| --- |
| **Mali** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |

 |
|  |
| **Basisgegaevens** |
| Officieel taal | Frans |
| Huidsjtad | Bamako |
| Sjtaotsvörm | militair dictatuur |
| Sjtaotshoof | Assimi Goïta |
| Premier | Choguel Kokalla Maïga |
| [[{{{titelhoofregering1}}}]] | {{{naomhoofregering1}}} |
| [[{{{titelhoofregering2}}}]] | {{{naomhoofregering2}}} |
| [[{{{titelhoofregering3}}}]] | {{{naomhoofregering3}}} |
| Religie | {{{religie}}} |
| Opperflaakde – % water | 1.240.000 km² 1,6% |
| Inwoeners – Deechde: | 11,3 miljoen 10,9/km² |
| **Biekómmende gegaeves** |
| Munteinheid | CFA-frank (`XOF`) |
| Tiedzaone | UTC +0 |
| Nationale fiesdaag | 22 september |
| Vouksleed | *Pour l'Afrique et pour toi, Mali* |
| Web | Code | Tel. | .ml | MLI | +223 |

Mali
**Mali** is 'n sjtaat in Wes-Afrika en grens aan Mauretanië en Algerieë in 't noorde, Niger in 't oeste, Burkina Faso en Côte d'Ivoire in ut zude, Guinee in 't zuudweste, en Senegal in 't weste. 't Hoegste punjt is de Hombori Tondo (1155 m), in 't centraal gedeilte van 't landj. 't Is ein veurmalege kolonie van Frankriek, en is onaafhankelek sins 1960.

De haufsjtad is Bamako, mit ongevier ein miljoon inwoeners.

Anger belangrieke plaatsje zunt Ségou, Mopti, Sikasso en Timboektoe.

## Polletiek

Mali is un republiek mit ein einkamerig parlement. De oetveurende mach is in de heng van de president en zien regiering. De wetgaevende mach is in de heng van de Assemblée nationale. De hoegste juridiese autoritiet is de Cour suprème.

## Tale

Vanweige de kolonisatie is Frans de offisjaele taal, maer Bambara is de meist gesjproke taal (doer ongevier 80% van de bevolking). Angere veul gesjproke tale zunt Peul, Sénoufo, Soninké, Tamasheq, Songhaï, en Dogon.

## Divers

**Indice de développement humain** (IDH) : 164e op 173 in 2000.

Evolusie van de IDH gedoerende 25 joar | **Joar** | 1975 | 1980 | 1985 | 1990 | 1995 | 2000 |
| **IDH** | 0,252 | 0,279 | 0,292 | 0,312 | 0,346 | 0,386 |

**Indicateur de pauvreté humaine** (IPH-1) : 81e op 88 ontwikkelingsleng (IPH-1 de 47,3 %)

## Externe links

* Mali bie Wikivoyage

| Lenj in Afrika |
| --- |
| Algerieë · Angola · Benin · Botswana · Burkina Faso · Burundi · Centraal-Afrikaanse Repebliek · Comore · Congo-Brazzaville · Congo-Kinshasa · Djibouti · Egypte · Equatoriaal Guinee · Eritrea · Ethiopië · Gabon · Gambia · Ghana · Guinee · Guinee-Bissau · Ivoorkös · Kaapverdië · Kameroen · Kenia · Lesotho · Liberia · Libië · Madagaskar · Malawi · Mali · Marokko · Mauritanië · Mauritius · Mozambique · Namibië · Niger · Nigeria · Oeganda · Rwanda · São Tomé en Príncipe · Senegal · Seychelle · Sierra Leone · (Noord-)Soedan · Somalië · Swazilandj · Tanzania · Togo · Tsjaad · Tunesië · Zambia · Zimbabwe · Zuud-Afrika · Zuud-Soedan |
| **Betwis en neet-erkèndj:** Somalilandj · Westelike Sahara |
| Zuug ouch: Aafhenkelike gebejer in Afrika |
# Hertog

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Breuker. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'ne **Hertog** is 'ne hoeëge adellike of sóms ooch vórstelike titel in Europa, hoeëger es 'ne graaf meh liëger es 'ne kuëning. 'ne Vrouwelike hertog heit 'n **hertogin**, es ooch de vrouw van 'ne hertog.

Oersjprunkelik waor 'ne hertog 'ne Germaanse legeraavoorder daeë gekaoëze woert i tieje va kreeg. Bie de Franke waor 't ooch d'r besjtuurder van e besjtimd gebeed, en dizze titel woert later erfelik. Naoë óngevaeër 1700 woert d'r titel hertog ooch vergaeëve aa miensje die biezónger prestaties gelieëverd houwe en waor de titel losgemaak va landerieje wie dat vreuger waor.

Väöl hertogdómme in d'r ouwe beteikenis zint later verhaeëve tot kuëninkrieke of opgegaoë i groeëtere rieke. Sómmige leng zint nog verdeild i hertogdómme. Luxemburg is nog ummer 'n ónaafhenkelik *groeëthertogdóm*.

't Belsj en Nederland kinne nog 'ne symbolise hertogtitel; zoeë waert de Belsje kroeënprins d'r *Hertog va Brabant* geneump en 't Nederlandse sjtaatshoof d'r *Hertog va Limburg*.
# Golf (sport)

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'ne Golfer naotot heer 't belke heet geslage.
**Golf** is 'ne percisiesport gespäöld op 'n ope veld, de zoegeneumde *golfbaon*, boebij 't de bedoeling is veur mèt e slaaghout, de zoegeneumde *golfclub*, 'ne bal mèt zoe wieneg meugelek sleeg in e leukske te kriege. 't Look (d'n *hole*) steit aongegeve mèt e veendelke, zoetot de golfer wèt boe heer op moot riechte. Um 't de speulers lesteger te make de bal drin te kriege, bevat de golfbaon (die op topniveau oet 18 *holes* besteit) es regel zandbunkers, ooneffenhede en waterpeul. De oetindeleke score weurt berekend op *par*, 't aontal sleeg wat de gemiddelde golfer nujeg heet veur alle holes te make. Wee de mieste sleeg oonder par zit, heet 'ne wèdstrijd gewonne.

Golf is in de Vreugmodernen Tied oonstande in Sjotland, en is oontwikkeld oet de Hollandse sport kolf. Allewijl is 't zier populair in 't Vereineg Keuninkriek en de Vereinegde Staote. In väöl aander len (beveurbeeld Nederland en 't Belsj) weurt 't gooddeils op amateurniveau gespäöld, veural door de rieke: oonder mie door de hoeg koste die de groete golfbaon vereis heet 't de status vaan elitesport. De belaankriekste toernoje zien de Grand Slamtoernoje ('t Masters Tournament, de U.S. Open, de British Open en 't PGA Championship) zoewie de Ryder Cup, dee um de twie jaor tösse de VS en Europa weurt gehawwe. Golf waor in 1900 en 1904 'nen Olympische sport, meh verdween daonao vaan 't program um pas in 2016 weer trök te kiere.

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Waeg

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'ne Zandjwaeg dore bós.
'ne Medernen asfaltjwaeg in Frankriek.
'ne **Waeg** (binne de beboewdje kóm meis "straot" geneump) is 'ne smale striep dae aangelag woren is euver 't landj of op 'n kónsmaesige structuur (wie 'nen diek of 'n brögk) en dae, meis middels hel te make, gesjik gemaak is veur 't verkieër. Dit hel make deentj veure begenkelikheid van veurtuge meugelik te maken of te baeter. Waeg zeen e wichtig óngerdeil vanne infrastructuur van 't verkieër.

't Waord "waeg" wuuert ouch euverdrechtelik gebroek veur infrastructure van anger verveursmiddele, wie spaorwaeg en waterwaeg.

## Gesjiechte

De ieëste waeg wore veural pajer inne vorm van platgetraoje stökker gróndj wo regelmaesig luuj of bieëster euverhaer lepe, vergeliekbaar mitte wildjpajer dore bós. Ónbegenkelike deil van 't landj woorte gemeinelik vermeje.

Nao de kóms vanne landjboew begóste dees pajer zich te óntwikkele toet richtige waeg, doordet verveursmiddelen óntstóngen en me de noeadzaak haw vieë en hanjelswaar te verveure. Aanvenkelik wore dees waeg smaal, meh naodet de wage zich óntwikkeldj haw woorte dees waeg breier.

Op drökker pajer óntsting wiejer nag de noeadzaak veur passeerplaatsen aan te make, det 't verkieër oet taengeneuvergestaldje richting mekkelik langsein kós gaon. Mit nag mieë drökdje óntstingen ouch mieë riejstroken en daomit nag breier waeg.

In Europe wore de Romeine de ieëste die de waeg tösse versjillendje plaats hel maakdje veur häör laeger flot te kónne verplaatse.

Mitte opkóms van 't autoverkieër innen twintjigsten ieëf zeen groeate óntwikkelinge gekómmen ane vorm en de gebroekdje matterjale van waeg. Wo m'n ieës meis steiwaeg haw, kwaam 't asfaltj op.

## Zuuch ouch

* Autosnelwaeg
* Autowaeg
# Reet

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'ne Reetbósj.
**Reet** of **ech reet** (*Phragmites australis* of *Phragmites communis*) is 'n plantj die toete graasfemielie (*Poaceae*) behuuertj. De plantj is prominent aanwaezig aan waterkenj. Reetgraas (*Phalaris arundinacea*) liek in 't vegatief stadium väöl op reet, mer haet e vlezig tungske inplaats häörkes. Reet brèdj zich op drie menere oet: door zaod, door rootstekker en door oetluipers, det wil zègke horizontaal stengele wobie oppe knuup 'n nuuj plantj óntsteitj. De plantj kump ouch es exoot in Naord-Amerika veur. Dao wuuerdj ze es invasief saort of ónkroed gezeen.

Reet kan 1 toet 3 maeter hoeag waere. De stengel steitj stief rechop en 't 1 toet 3 centimaeter breid blaad mit spits toeloupendjen toep is griesgruuen. Oppe grens vanne blaadsjei enne blaadsjief zitj e tungske (*ligula*) in 'n krans van häörkes.

De plantj bleutj van juli toet oktoeaber mit 'n 15 toet 40 centimaeter lang, stark vertakdje, puperkluuerige of broenechtige pluum, die rechop steitj of later anen toep kan gaon euverhange. De äörkes zeen toet 1,5 centimaeter lank, bevatte twieë toet zes bleumkes en zeen zieër häörig. De vröch is 'n kaorevröch.

De plantj greutj in 't water of ane waterkantj op nate, zeute gróndj of nate brakgróndj, meh kump ouch veur langs spaorwaeg en in akkerrenj of es te bestrieje ónkroed op boewlandj. Nao de druueglègking vanne IJsselmeerpolders woort ieës reet ingezejdj det nao e paar jaor de gróndj gesjik haet gemaak veure landjboew.

Doead reet kan zich ophuipen en later toet reetveen waere. Dit mechanisme wuuerdj in kleimoerasse taengegegange wen de moor druueg vèltj. 't Organisch matterjaal brèk dan hieël snel aaf.

## Toepassinge

Daakbedèkking
Wen raat jaorliks gemejdj wuuerdj kan e deil nao sortering es daakbedèkking of veur 't make van reetmatten en reetsjerme gebroek waere. Euverjäörig reet is hie minder gesjik veur. Kalenberger reet wuuerdj ónger angere gebroek es bedèkking oppe kap en houteren achkantj van meules. 't Is dón reet mit 'ne spitsen toep en daodoor hieël gesjik veur steil vlakke.

Meziekinstrumenter
Reet wuuerdj gebroek bie bepaoldje meziekinstrumenter, wie de hobo, klarinet, fagot en saxofoon (de reetblaozers). Door euver e klei stökske reet te blaoze zörg me d'rveur det 't reet geitj trille, wodoor geluid óntsteitj. De plantj wovan 't reet gesneje wuuerdj is echter 't bamboe-echtig Spaans reet *Arundo donax* (pielreet).

Helofytefilter
Wen veróntreinig water door e reetlandj geleidj wuuerdj den wuuerdj 't gezuverdj. Dit neump me 'ne helofytefilter. 't Guuef zwumbajer die inplaats versjillige mechanische en chemische middele water zuveren in e reetveldj. Ouch kan me bie verkieërspleine dökker zeen det 't e reetveldj guuef. 't Gemejdje reet is waal veróntreinig, mer 't water is meistes dusdanig gezuverdj det 't op 't oppervlakdjewater geloos kan waere.

## Trivia

* 'ne Reet is ouch 'n smaal, lang äöpening (wuuerdj ouch toegepas veure vot); dit waord haet aevel waal sleiptoean en geine stoeattoean.
# Melilla

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De ligking van Melilla.
**Melilla** is 'n Spaanse exklaaf en ein vanne twieë autonoom stej van Spanje, naeve Ceuta. Melilla ligk in Naord-Afrika, ane Middellandjse Zieë, en haet 'n inwoeaneraantaal van get mieër es 80.000.

De economie vanne stad drejtj oppe aeteswaarindustrie, visserie enne visverwirkendje industrie (conserve). Wiejer is 't toerisme 'n wichtige brón van inkómste veure stad.

De aaj stad is door zèsdjenieëfse moeren ómgaoven en ligk zoeaget dertig maeter hoger es de nuuj stad. 't Steielik museum bevatj archeologisch vónjste vanne stad.

Melilla is 'n vriehave saer 1863. 't Woort vereuverdj in 1497 dore Spanjaard Don Pedro de Estopiñán veur 't Hoes van Medina Sidonia, en ligk oppe Fenicische hanjelsplaats Rusadir. Marokko betrach Melilla, de wiejer wèstelik gelaenge vestingsstad Ceuta en zeve ónbewóndje eilenj veure Naord-Afrikaanse kus, same de zoeageneumdje Plazas de soberanía, es bezatte Marokkaans gróndjgebied.

|   Otonoom regio's in Sjpanje |  |
| --- | --- |
| **Otonoom regio's:** |
| Andalusië · Aragón · Asturië · Baleare · Baskeland · Canarische eilen · Cantabrië · Castilië-La Mancha · Castilië en León · Catalonië · Extremadura · Galicië · La Rioja · Madrid · Murcia · Navarra · Valencia |
| **Otonoom sjtae:** |
| Ceuta · Melilla |

| Aafhenkelike gebejer in Afrika |
| --- |
| Azore · Canarische eilenj · Ceuta · Madeira · Mayotte · Melilla · Réunion · Sint-Helena |
| Zuug ouch: Len in Afrika |
# Aquarel

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Vielender. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Waterverf en kleursjtoffe woate al in 't oad Egypte gebroekt. Hieël get eeuwe geleie is de **aquareltechniek** al durch monnike gebroekt um sjilderinge óp perkament te make.

Me gebroekt beej 't aquarellere pigment, dat opgelos weëdt in water. Bie de gouache weëde de pigmente vermengd mit Arabische gom, e durchsjiengend bingmiddel. Van de kleur wit weëd egelik gee gebroek gemakt, miëstal weëd 't papier óp dees plaatsje natuurlik gelotte. Wen me beej 't aquarel get oetwèsjt, bliet ummer get van de kleur óp 't papier hinger.

De ieësjte groeëte aquarelliste kómpe oet Engeland. Ze bedate in 't begin van d'r 19e eeuw d'r term 'aquarel' en hant de ieësjte vereniging ópgericht. Benoa al die sjildere zunt begonne mit 't i-kleure va gravures, an de hand van dees techniek.

D'r Engelsje sjilder William Turner (Londen 1775-1851) weëd a-gezieë als inge van de gruuëtste aquarelliste van de wèlt.

't Zunt hieël get sjildere mit naam, die interessante aquarelle hant gemakt.

## Hollensje sjildere van de Haagse Sjoeël:

* Syvert Nicolaas Bastert, 1854-1939.
* Marie Alexandre Jaques Bauer, 1867-1932.
* Christoffel Bisschop, 1828-1904.
* Johannes Bosboom, 1817-1891.
* George Hendrik Breitner, 1857-1923.
* Vincent Willem van Gogh, 1853-1890.
* Isaac Lazarus Israels, 1865-1934.
* Jozef Israëls, 1824-1911.
* Johan Bartold Jongkind, 1819-1891.
* Pieter de Josselin de Jong, 1861-1906.
* Jacobus Hendricus Maris, 1837-1899.
* Matthijs Maris, 1839-1917.
* Willem Maris, 1844-1910.
* Antonij Mauve, 1838-1888.
* Hendrik Willem Mesdag, 1838-1915.
* Johannes Albert Neuhuys, 1844-1944.
* George Jan Hendrik Poggenbeek, 1853-1903.
* Sjaak Rochussen, 1814-1894.
* Jan Voerman, 1857-1941.
* Hendrik Johannes Weissenbruch, 1824-1903.
* Willem Arnold Witsen, 1860-1923.