Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Reformatie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Klummesj. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Mit 't houwe van zieng 95 sjtellinge taege 'n kirkduur in 1517, begos Martin Luther de periode van de **Reformatie**. Nao 1500 jaor kóm d'r in Wes-Europa veur d'n iesjte kier 'n serieus alternatief naeve de Katholieke kèrk. Luther waor 'ne monnik dae de Katholieke kèrk wou hervorme, mer d'r paus waor neet gesjteld op zulke kritiek. Luthers veurnaamste punte va kritiek op de kèrk waore:

* 't aafsjaffe van de aaflaoten
* alling geistelijke zoude preester maoge weure
* d'r minsj had 'ne persoonlijke relatie mit God, zonger tössjekomst van 'ne preester.

Dit letste punt van kritiek impliceert 't einde va de Katholieke kèrk, hoewel Luther dat noeëts gewild hei. Hae wool sjlechts de kèrk verbaetere. Op 'n gegaeve moment werd Luther zelfs durch de paus geëxcommuniceerd, tot Luthers groeëte verdreet.

De luu die zich aansjlóte bie de kritiek van Luther werde Prottestante genump. De teagereactie van de Katholieke kèrk hit de Contra-Reformatie.

## Godsdeenstoorloge

De godsdeenstoorloge die hieoet in de 16e iew voortvloeide werde veurnamelijk op Duutsj grondgebied geveurd. Luther waor namelik 'ne Duutsjer en kreeg och besjerming van 'ne Duutsje vorst. In Duutsjland werde dees oorloge beëindigd mit de Vrede van Augsburg in 1555.
# Baskeland (otonoom regio)

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

|  |
| --- |
| **Regio van SpanjeBaskeland Euskadi País Vasco** |
|  |  |
|  |
|

 |
| Hoofplaats | Vitoria-Gasteiz *(de facto)* |
| Opperflaakde | 7.234 km² |
| Inwoeners – Deechde | (2014) 300/km² |
|

 |
| President/Lehendakari | Iñigo Urkullu |
|

 |
| Vouksleed | Eusko Abendaren Ereserkia |
| Taole | Baskisch, Spaons |
| ISO 3166-2 | EN-PV |
| Website | www.euskadi.eus |

Het **Baskeland** (Baskisch: *Euskadi*, Spaons: *País Vasco*) of voloet de **Autonoom Gemeinsjap Baskeland** (Baskisch: *Eusko Autonomia Erkidegoa*; Spaons: *Comunidad Autónoma del País Vasco*) is ein vaan de 17 otonoom regio's vaan Spanje. Baskeland ligk aon d'n Atlantischen Oceaon in 't noorde vaan Spanje, ten westen vaan de Pyreneeë en de grens mèt Fraankriek. Het Baskeland heet officieel gein hoofstad. 't Parlemint is gezeteld in Vitoria-Gasteiz, mer de groetste stad is Bilbao.

't Eigeleke Baskeland (*Euskal Herria*) is väöl groeter es de Spaonse regio, en umvat historisch, cultureel, etnisch en taolkundeg gezeen ouch de Spaonse regio Navarra en Frans-Baskeland in 't zuielek deil vaan 't Frans departemint Pyrénées-Atlantiques.

## Bestuurleke indeiling

Otonoom Gemeinschap Baskeland (rose) es oonderdeil vaan 't groetere Baskeland, met Navarra (greun) en Frans-Baskenland (geel)
De otonoom regio Baskeland besteit oet drei provincies:

| Provincie | Inwoeners (2010) | Hoofstad | Inwoeners (2010) |
| --- | --- | --- | --- |
| Álava (Araba / Álava) | 317.352 | Vitoria-Gasteiz | 226.490 |
| Biskaje (Bizkaia / Vizcaya) | 1.153.724 | Bilbao | 353.175 |
| Gipuzkoa (Gipuzkoa / Guipúzcoa) | 707.263 | Donostia-San Sebastián | 183.563 |
| Totaal | 2.124.846 |

## Taole

Officieel is de regio twietaoleg, dao weurt Spaons en Baskisch gemojld. Ederein sprik ouch alletwie de taole, boete Spanjaarde die koume oet aander deile vaan 't land. 't Baskisch is 'n taolkundeg raodsel en heet gein inkel relatie mèt aander taole.

|   Otonoom regio's in Sjpanje |  |
| --- | --- |
| **Otonoom regio's:** |
| Andalusië · Aragón · Asturië · Baleare · Baskeland · Canarische eilen · Cantabrië · Castilië-La Mancha · Castilië en León · Catalonië · Extremadura · Galicië · La Rioja · Madrid · Murcia · Navarra · Valencia |
| **Otonoom sjtae:** |
| Ceuta · Melilla |
# Epifanie (hoagfiès)

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Valkebergs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De **Epifanie** of **Openbaring van de Hièr** ies 'n viering in de Katholieke kèrk van de drie veurnaamste momente in 't jónk leve van Jezus-Christus. Dit hoagfiès vingk plaats op 6 januari of op 'ne zóndig tösje 2 en 8 januari.

Die belangrieke momente waore:

* Dat hae es kind aanbaeje woort door wieze oet 't oaste
* dat God häöm bie zienen duip in de Jordaan (door Johannes d'n Duiper), ziene Zoon neumde
* dat hae zien ièrsjte wonder deeg; es gas op de broelof van Cana, leet hae water in wien verandere.

Op 6 januari weurt ouch 't fiès van driekeuninge gevierd.
# Recep Tayyip Erdoğan

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Heëlesj. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Recep Tayyip Erdoğan in 2017
**Recep Tayyip Erdoğan** (\* Istanboel, d'r 26e fibberwaar 1954) is 'ne Törkse politiker. Seër d'r 28e augus 2014 is heë d'r twelfde president va Törkieë. Van 14 meëts 2003 bis 28 augus 2014 woar heë d'r premier va de republiek. Heë sjtichde de AKP in 2001. In 2013 en 2014 woar 't Taksimplein in Istanboel tonieël va heftige proteste teëge 't ummer autoritairer weëdende beleid. De pliese en sympathisante van Erdoğan zing partie troane had óp, wat internationaal bekritiseerd woeëd. D'r islamitische gelierde Fethullah Gülen trók zinge sjteun vuur d'r president i en de gesjprekke uëver touwtreëning tot de Europese Unie koame tot sjtilsjtank. De óntdekking van e corruptiesjandaal en de arrestatie va bóndgenoate woeëd durch d'r Erdoğan e complot geneumd. Zing regering blokkeerde doaróp sociaal media, wie Facebook en Twitter. Erdoğan zing positie ligk evvel ónger vuur vaweëge mediacensuur, verkezingsfraude, d'r boew van e presidentieel palies in besjermde busjgebede en de minachting vuur d'r rechssjtaat en de grónkrechte. Kritiker neume höm autoritair of 'ne dictator. Noa d'r mislökde poetsj van 15 juli 2016 woeëd d'r noeëdtouwsjtank oetgereupe. Tieëndoezende lüj woeëde ópgepak of óntsjlage en media woeëde gecensureerd.

Óp 25 juni 2018 woeëd heë herverkoaze tot president va Törkieë mit 52,5% va de sjtumme.

## Brónne
# CNN

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Logo vaan CNN.
**CNN** (voloet **Cable News Network**) is 'nen Amerikaonse nuitszender, gevesteg in Atlanta (GA). 't Kenaal en de bijbehurende nuitssite weure euver de ganse wereld oontvaange en gebruuk.

CNN oontstoont op 1 juni 1980 op initiatief vaan Ted Turner. 't Waor op dat memint uniek es tv-kenaal wat allein mer nuits oetzond en dat ouch nog ins 24 oor per daag deeg. De formule bestoont veural oet doorluipende bulletins - de bedoeling waor tot me op good gelök de tv kós aonzètte en direk vaan 't lèste nuits op de huugde woort gebrach, en tot de tv daan weer oet kós wienie de zender 't nuits góng herhole. Veur groet nuits woort dèks de loupende oetzending oonderbroke (zoegeneump *breaking news*). Al gaw kraog de zender ouch get mie conventioneel programmering, wie de laankloupende talkshow vaan Larry King. Veurweerde waor wel tot zoe'n programma's mèt 't nuits te make hadde.

In de late jaore tachteg bouwde de zender 'ne goje naom op en kraog 'r diverse prieze. Heer kaom ouch ummer dèkser in 't boeteland op de kabel, ouch in väöl Europese len. E huugdepunt vaan de zender waor de verslaaggeving roond de Golfoorlog vaan 1990-91. Ouch vaan groet later nuits, wie d'n oorlog in Kosovo (1999) en de aonsleeg op 't World Trade Center in New York (2001) woort gruuts verslaag gedoon.

Mèt de verrechsing vaan de Vereinegde Staote mós CNN 't in eige land ummer mie aoflègke tege Fox News. Väöl Amerikaone zien CNN es 'ne veuringenome linkse zender, e verwiet wat 't in Europa neet zoe aonkleef. Wie alle lineair tillevisiestaties heet 't de lèste jaore aon kiekciefers mote inlevere.

Vaan zoewel d'n tv-zender es de websites bestoon twie Ingelstaolege versies (ein veur de VS en ein veur wereldwied), zoewie versies in 't Spaons en 't Arabisch.

## Externe link

* Website vaan CNN (Internationaol editie)
# 1757

1754 - 1755 - 1756 - **1757** - 1758 - 1759 - 1760
**1757** (MDCCLVII) waor e gewoen jaor wat begós op 'ne zaoterdag op de Gregoriaanse kalender.

## Gebäörtenisse

* 1 mieërt - Maordaansjlaag door Robert François Damiens op Lodewiek XV van Frankriek.
* 26 juli - Sjlaag biej Hastenbeck. De geallieerde sjtriedkrachte van 't körvorsjtedóm Hannover, Hessen en Brunswiek waere versjlage door ein Frans leger. Dit resulteert oetentelik in de bezètting van Hannover.
* 30 september - George Cruickshank en ziene zjwaoger Charles Pye, firmante van Pye & Cruickshank, Daniël Roelof Muilman, en ouch nog Dennis McCarthy, sjtichte same ein associatie veur oprichting en exploitatie van ein febriek van *China or earthen ware* in Weesp. Zoa geit de eësjte Nederlandse porseleinfebriek van sjtart.
* 5 november - In de Sjlaag biej Roßbach versjleit Frederik de Groate de gecombineerde legers van Frankriek en 't Heilig Roamse Riek.

## Gebore

* 3 jannewarie - Johann Abraham Sixt, Duutsje componis
* 21 mieërt - James Sowerby, Èngelsje bioloog en illustrator
* 31 mieërt - Gustaf Mauritz Armfelt, Zjweedse diplomaat
* 18 juni - Ignaz Pleyel, Oasteriekse componis
* 6 september - Markies de La Fayette, Franse aristocraat
* 12 november - Jacobus Bellamy, Nederlandse dichter
* 28 november - William Blake, Èngelsje mystieke dichter en sjilder

## Gesjtórve

* 1 mieërt - Edward Moore, Èngelsje (toneël)sjriever
* 27 mieërt - Jan Václav Antonín Stamic (39), Boheemse componis en virtuoze violis
* 23 juli - Domenico Scarlatti (71), Italiaanse componis, klavecinis en organis
* 4 december - Jan Jiří Benda (69), Boheemse componis en organis

datum ónbekènd
* Willem de Fesch (~70), Nederlandse componis en violis

## Beeldende Kuns

* *L'Amour menaçant*, Étienne-Maurice Falconet (1757), Rieksmuseum
# Holland

*Dit artikel is in mierder Limburgse dialekte gesjreve. Perbeer estebleef waal mer ei dialek per alinea aan te hauwe.*

---

*Dit artikel geit euver 't historisch gewes wat eigelek Holland hèt. Veur 't land, zuug **Nederland**. Veur de historische staot, zuug **Keuninkriek Holland**.*

---

**Holland** is 'n sjtraek in 't weste van Nederland, huuj opgedeild in de
provincies Noord-Holland en Zuid-Holland. De naom is aafkomstig van *Holtland* of
*Holdland*, dus: hout-landj, (vermoedelijk) 'n sjtraek bie Leiden.

In de (Limburgse) volkstaal is Holland aevel de naam (veural in Nederlands Limburg) veure Nederland boete Limbörg zelf of bove de reviere. Limbörgers gebruuke dèks de term *Hollender* is 'n sjeldwoord. 't Sloog oersprönkelek op de lui vaan Noord- en Zuid-Holland, mer in realiteit valle, umtot 't versjil in accent meistens neet good gehuurd weurt, dèks alle lui die mèt 'n hel G praote oonder dees definitie. Ouch weurt 't sjeldwoord gebruuk veur iemes dee giereg is, aofgeleid vaan 't stereotype dat zeet tot Hollenders hendeg zuineg zien: "Wiezoe betaols de neet? Wat bis diech toch 'nen Hollander, zègk!

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Iestied

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

't Oetènj vannen ieskap op Gruuenlandj inne buurt van Kangerlussuaq. 'nen Iestied is 'n periood worin ieskep veurkómmen op 't landj. 't Veurkómme van ieskep op Gruuenlandj maak dus det v'r per diffenisie in 'nen iestied laeve.
'nen **Iestied** of **glaciatie** is e geologisch tiedvak worin ieskep veurkómme. Óm verwarring mit 't begrip glaciaal te veurkómmen is 't baeter te spraeke van 'n iestiedvak. Aangezeen huuj ieskep ligken op Gruuenlandj en Antarctica, laeve v'r allewiel in 'n iestiedvak; 't Kwartair. Inne ganse geologische gesjiechte vanne aerd is minstes vief kieër spraok gewaes van 'nen iestied.

Sómtieds wuuertj 't begrip iestied ouch gebroek es synoniem veure term glaciaal. E glaciaal is 'n periood binnen 'n iestiedvak worin 't klimaat op aerd aanzeenlik keljer is es noe. Gedoerendjen 'nen iestied waere glaciale aafgewusseldj mit interglaciale (wermer periode wie noe 't Holoceen).

De oearzake van 't veurkómme van iestieje zeen kómpleks en divers. In 't algemein kan gestèldj waere det ligking van kóntinente, de samestèlling vannen atmosfeer en astronomische variaties de wichtigste factore zeen. Meh per iestiedvak zeen de ómstenjigheje anges en sómtieds kónne specifieke oearzake waeren aangeweze. Iestieje höbben euver 't algemein wiedstrèkkendje gevolge veur 't miljeu op aerd, zowaal vanoet geologisch es vanoet biologisch ougpuntj. Meistes wuuertj de Zwitser Louis Agassiz gezeen es de geistelike vader van 't kónsèp iestied, trótsdet zie wirk veur e deil rösdje oppe bevinjinge van zien tiedgenoeate.
# Kabinet-Jetten

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Heëlesj. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

|  |
| --- |
| **Kabinet-Jetten** |
|  |
| **Beëidig** | d'r 23e fibberwaar 2026 |
| **Aafgetroane** | *neet* |
| **Coalitie** | D66, VVD, CDA |
| **Sjtaatshoof** | Kuuening Willem-Alexander |
| **Premier** | Rob Jetten |
|  |
|  |
| D66 | VVD | CDA | Oppositie |
| 26 | 22 | 18 | 84 |
| Zedelverdeling van d'r Twieëde Kamer |
|  |
| ← Schoof |  |

't **Kabinet-Jetten** is 't allewiel Nederlands kabinet. 't Is gevurmd durch de politieke partije D66, CDA en VVD. D'r vuurzitter van 't kabinet en doamit ooch d'r vuurzitter van de ministers en d'r regeringsleider van 't Kuueninkriek van de Nederleng is minister-prizzedent Rob Jetten (D66). 't Woeëd beëdig es ópvolger va kabinet-Schoof noa de Twieëde Kamerverkezinge va d'r 29e oktober 2025 en de formatie die doa-óp volgde.

't Is 't ieësjte minderheedskabinet seër d'r Twieëde Weltkreeg.

## Extern linke

* Kabinet-Jetten (2026-heden), Parlement.com

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# 't Kanaal

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Breuker. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Kaart
Satellietfoto
'**t Kanaal** is 'n zieësjtraot in 't weste van Europa die Groeët-Brittannië va Frankriek sjeit en de Noordzieë mit de Atlantische Oceaan verbingt. In 't Frans waert dees zieësjtraot *La Manche* ("d'r moew") geneumd, vawaege de trichtervorm die aoch aan 'ne moew deit dinke. Same mit 't zudelik deil van de Noordzieë is 't 't dröks bevare sjieëpvaartgebeed op de welt.

## Geografie

't Kanaal haat 'n lengde van óngevier 560 kilomieëter en 'n breidte die versjilt van 240 kilomieëter op 't breidste deil en 34 kilomieëter op 't sjmaalste deil. Dit sjmaalste deil waert aoch waal 't *Nauw va Calais* geneumd. De lengde van de zieësjtraot waert dèks bepaald doer d'r aafsjtand tösje Land's End (Ingeland) en 't eiland Ouessant (Frankriek) in 't weste en 't Nauw va Calais in 't oeëste. 't Kanaal is gemiddeld zoeën 60 mieëter deep, mit 'n maximaal deepde van 120 mieëter.

In dees zieësjtraot ligke 't eiland Wight en de Kanaaleilande, 'ne eilandegroep kort vuur de kus va Normandië, dae ónger de Britse Kroeën vilt, meh evvel gein ónderdeil van 't Vereinig Kuëninkriek is. De Kanaaleilande waere gevormd doer de eilande Guernsey, Jersey, Alderney en Sark.

De belangriekste haveplaatsje aan 't Kanaal zint 't Ingelsje Plymouth, Bournemouth, Portsmouth, Brighton en 't Franse Le Havre en Cherbourg. Bie Le Havre mungt de groeëtste revier oet, de Seine.

## Óntsjtaoën

Oersjprónkelik waor 't Kanaal 'ne bóch in de Atlantische Oceaan, van de Noordzieë gesjejje doer kalksjteinberg. 't Gebeed wat huuj de *Britse Eilande* waert geneumd makde deil oet van 't Europees continentaal plateau. D'r doerbraak is nao d'r lètste iestied óntsjtange. In dizze iestied waor 't gebeed van de Britse Eilande groeëtendeils bedèk mit 'n ieslaog en waor 't zieëniveau zoeën 120 mieëter lieëger es huujsedaags. 't Kanaal waor 'n oetgesjtrèkde iezige toendra woeë 'n revier weswaarts doerhaer sjträömde nao de Atlantische Oceaan. Dees revier kreeg häör water van de Rien en de Theems. Wie 't ies sjmolt óntsjtóng e groeët zeutwatermeer in 't zudelik deil van wat huuj de Noordzieë is. Ómdat 't noordelik deil van de Noordzieë nog ummer oet ies besjtóng kós 't water neet óntsjnappe en zoch oeteindelik 'ne oetwaeëg. De kalksjteinhuëvele tösje Dover en Calais, die pès dan 'n landingde vormde, woerte zoeë doerbraoëke doer wat 't *Nauw va Calais* en de kinmerkende kalkkliffe aan de kus óntsjtónge. Doer inwerking va golve op d'r zachte kalksjtein verbreidde de kloof zich ummer mieë, e proces wat pès op d'r daag van huuj doergeit.
# Neoclassicisme

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Norbiks. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

't **Neoclassicisme** is 'ne neosjtiel oet 't èng van d'r 18de en d'r 19de ieëw, oeë-in v'r architectuur veende die d'r leverancier waor va archeologisch nauwkeurige replica's mae ooch boewwaerke aa-treffe, die 't aod idioom gebruke vör subjectieve en romantische doeleinde. 't Is neet mäögelek öm 'n zjuuste sjeidslijn tösje classisisme en neoclassisisme te trèkke; de sjtiele lopen óp versjèjje plaatsje ópversjèjje tiede ineen över. Empire es boewsjtiel vèlt oonder 't neoclassisme en es binnarchitektuursjtiel oonder 't classisisme. Hoes Blankenberg in Cadier en Keer is daovan e good vörbeeld.

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Hauts-de-France

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

|  |
| --- |
| **Regio van FraankriekHauts-de-France** |
|  |
|

 |
| Prefectuur | Rijsel |
| Opperflaakde | 31.813 km² |
| Inwoeners | 5.683.878 (1 jannewarie 2013) |
|

 |
| Departeminte | Aisne, Nord, Oise, Pas-de-Calais, Somme |
| Arrondissemente | 26 |
| Kantons | 285 |
| Gemeintes | 3838 |

**Hauts-de-France** is 'ne regio in Fraankriek. De regio besteit sinds 1 jannewarie 2016 wie de veurmaolege regio's Nord-Pas-De-Calais en Picardie woorte samegeveug.

## Rifferenties

|   Regio's vaan Frankriek |  |
| --- | --- |
|
Auvergne-Rhône-Alpes · Bourgogne-Franche-Comté · Bretagne · Centre-Val de Loire · Corse (Corsica) · Grand Est · Hauts-de-France · Île-de-France · Normandie · Nouvelle-Aquitaine · Occitanie · Pays de la Loire · Provence-Alpes-Côte d'Azur |
# Alexander Poesjkin

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Aleksandr Puškin.
**Aleksandr Sergeevič Puškin** (Rössisch: *Александр Сергеевич Пушкин*; 6 juni 1799, Moskou – 10 fibberwarie 1837, Sint-Pieëtersbörg, of 26 mei 1799 – 29 jannewarie 1837 volges Juliaanse klender) waas 'ne Rössischen dichter.

Puškin wuuertj algemein besjoewdj es de grótste Rössischen dichter en ouch es eine vanne grótste dichters oete werreldlitteratuur. Mit anger groeate Rössische sjrievers, wie Mixail Lermontov, Nikolaj Gogol, Ivan Toergenjev, Fjodor Tjoettsjev, Fjodor Dostojevski, Lev Tolstoj en Anton Tsjechov huuertj Poesjkin toete zoeageneumdje "góljen ieëf" vanne Rössische litteratuur.

Hae wuuertj nag ummer hieël väöl gelaeze. Van jóngs aaf aan kriege kinjer zien poëzie in verhäölkes en breve te laeze vanwaenge zien vleujendje, sjitterendje, muzikaal spraok. Euverzètters höbben 't lestig det good euver te bringe.

Naeve wiedverbrèdje lyriek mit väöl leefdjes- en anger gedichter, wie "Ich leef dich", "Nach", "Wintjeraovendj" en "Hers", haet Puškin ouch proza naogelaote wie "Sjöppevrouw", "De gesjiechte van Poegatsjov" en "De kapiteinsdochter".

## Rifferensie
# Amnesty International

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Sint-Joasters. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Amnesty International** is 'n verein die de naolaeving vanne mienserechte beuig wie die zint vasgelag in de Universeel verklaoring van de rechte van de miens en anger internasjenaal mienserechtedocumentje. 't Symboal van de organisaasje is 'n kaesj mit pindraod, 'n verwiezing nao 't motto: "'t Is baeter 'n kaesj aan te staeke es de duusternis te vervloke". Mit aafdeilinge en individueel leje in mièr es 150 lenjer en e totaal van mièr es drie miljoen leje en óngerstäöners, is 't de meis-verbrèdje mienserechtenorganisaasje oppe welt. Amnesty International krieg zien inkumste veural oet individueel donaasjes. 't Wirkgebeed van de verein is breier gewaore, mer in de jaorrapporte zint gevangesjap, merteling en executie de wichtigste óngerwirpe gebleve.

Wichtige actiememènte veur de organisaasje wore ónger anger de mienserechte t'n tieje van 't weltkampioensjap voetbal in Argentinië in 1978, de aanvaarding van 't VN-verdraag taenge mertele in 1984, 't Tiananmenprotes in Sjina in 1989, de val van Srebrenica in 1995, de oprichting van 't Internasjenaal Straofhof in 1998, de besjurming van börgers bie de geallieerdjen inval in Irak in 2003, de rivveluusjes in de Arabische werreld in 2010, de veroardeiling van leje van de Róssische punkband Pussy Riot in 2012 en de rapporte euver kriegsmisdriever in de Syrische börgerkrieg.
# Wuhan

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Wuhan
**Wuhan** of **Woehan** is de houfstad vanne Sjinese pervinsje Hubei en de stad mitte meiste inwuners in 't centraal deil van det landj. De stad ligk bieje samevleujing vanne Jangtsekiang enne Han. Dao wone zón 6,5 miljoen luuj. Wuhan besteit oet drie stadsdeil: Wuchang, Hanyang en Hankou, en ligke oppe kruutsing vanne lien Tsjoengking - Sjanghai en Peking - Hongkong/Kanton.

## Gesjiechte

De ieëste beweuning in 't gebied van Wuhan kump van 3000 jaor haer. Inne Han-dynastie woort Hanyang 'n bès drökke haveplaats. Inne derdje ieëw nao Chr. woorte moere geboewdj róntjelóm Hanyang (206 n.Chr.) en Wuchan (223 n.Chr.).

In 223 woort de Huanghelou, d'n Tore vanne Gael Kroenekraan, geboewdj.

In 1911 begós Sun Yat-sen mit zie gevolg ane Wuchang-opstandj dae toet mieër opstenj lèdje in Sjina; dezen opstandj waas gerich taenge de Mantsjoerische Qing-dynastie.

Wuhan waas de houfstad vanne linksen tak vanne Kuomingtang, gelèdj door Wang Jingwei, inne jaore twintjig.

In 2019 begós in Wuhan de oetbraak van 't COVID-19-virus, det daodoor ouch 't Wuhanvirus geneump wuuert.
# Dictatuur

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'nen **Dictatuur** of **alleinhieërsjappie** (van Letien *dictare* "opzègke", "opdrach gaeve", intensitief van *dicere* "zègke, kalle") is 'ne staotsvorm worin eine persoean, d'n dictator, 't allein veur 't zègken haet. Döks is bie deze vorm spraok van systematische óngerdrökking van angesdinkendje en taengestenjers vannen dictator. Daomit steitj de dictatuur häöksj oppe democratie worin de mieëderheid van 't vouk 't bestuur kuus. Meistes geitj d'n dictatuur same mit misstenj, wobie te dinke vèltj aan zelfverrieking doren dictator en 't gevangenumme of vermaore van taengestenjers.

Dictature kómme dökker toet standj door 'ne militaire staotsgreep. Veurbeeldjer hievan zeen de militair junta's in Zuud-Amerika. In innige vel, wie bie Adolf Hitler in Nazi-Pruses, zeen dictatoren ane mach gekómme door democratische verkeziginge. Eimaol ane mach sjaffe zie dan de democratie aaf.
# Carl Friedrich Gauss

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Carl Friedrich Gauss** (oersprunkelek **Gauß**; Brunswick, 30 april 1777 - Göttinge, 23 fibberwarie 1855) waor ‘ne Duitse mathematieker en natuurkundege dee ‘n zier belangrieke bijdrage heet gelieverd aon ‘n groet aontal subgebeje vaan mathematiek en de exacte weitesjappe, boe-oonder theorie, statistiek, analyse, differensjele geometrie, geodesie, elektrostatica, astronomie en optica.

Gauss houw ‘ne opmerkeleke invlood op väöl gebeeje in zoewel de mathematiek wie ander exacte weitesjappe. Heer weurt soms de prins vaan de mathematiek geneump. Gauss weert gezeen es eine vaan de meis invloodrieke mathematiekers in de historie. Gauss neumde mathematiek ‘de keuningin vaan de weitesjappe’.

Vreug leet heer groete bekwaamheid zien in de rekenkunde en later in de mathematiek. Heer maakde zien ierste revolutionaire mathematische óntdèkkinge wie heer nog ‘ne tiener waor. Op 21-jaorege leeftied voltoeide heer zien belangriekste werk, de *Disquisitions Arithmeticae*, in 1798. Dit werk waor fundeminteel veur de getaltheorie en blief tot vandaog de daag ein vaan de basiswerke vaan de moderne mathematiek.