Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Aop-midde gerónjen achterklinker

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

d'n **Aop-midde gerónjen achterklinker** of **gerónjen haafaopen achterklinker** is 'ne klinker dae in sómmige gespraoke tale veurkump. 't Symboeal det bie 't Internationaal Fonetisch Alfabet gebroek wuuertj is [ɔ].

## Kènmirke

Kènmirke vannen aop-midde gerónjen achterklinker zeen:

* De vokaalhuuegdje is aop-midde, haafaop of lieëg-midde, det inhèltj det de tóng zich halverwaeges tössen 'ne middeklinker en 'nen aope klinker bevindj;
* De vokaalposiesje is achter, det inhèltj det de tóng zich zowied wie meugelik nao achter bevindj zónger 'n gans toew vernejjing te make. Óngerónje achterklinkers neige te waere gecentraliseerdj, det mèntj det ze döks feitelik centraal-achterklinkers zeen;
* De klinker is geróndj-oetstaekendj, det mèntj det de heuk vanne luppe waere samegetróch enne binnekantj vanne luppe bloeatligke.

## Limbörgs

In 't Limbörg kump d'n aop-midde gerónjen achterklinker es korte klinker veur es 'nen allofoon. Veure meiste dialekte guldj d'r es 'nen allofoon veure aope gerónjen achterklinker [ɒ].

|   Internationaal Fonetisch Alfabet |
| --- |
|

| Mitklinkers |
| --- |
| Plaats → Meneer ↓ | Labiaal | Coronaal | Dorsaal | Laryngeaal |
| Bilabiaal | Labiodentaal | Dentaal | Alveolair | Postalveolair | Retroflex | Alveolopalataal | Palataal | Velair | Uvulair | Glottaal |
| Nasaal |     •   m |     •   ɱ |     •   n |     •   ɳ |     •   ɲ |     •   ŋ |     •   ɴ |  |
| Plosief | p   •   b |  | t   •   d | ʈ   •   ɖ | c   •   ɟ | k   •   g | q   •   ɢ |     •   ʔ |
| Sibilant |  |  | s   •   z | ʃ   •   ʒ | ʂ   •   ʐ | ɕ   •   ʑ |  |  |  |  |
| Fricatief | ɸ   •   β | f   •   v | θ   •   ð | ɹ̝̊   •   ɹ̝ |  | ç   •   ʝ | x   •   ɣ | χ   •   ʁ | h   •   ɦ |
| Approximant |     •   β̞ |     •   ʋ |     •   ɹ |     •   ɻ |     •   j |     •   ɰ |     •   ʁ̞ |
| Tik |  |  |     •   ɾ |     •   ɽ |  |  |  |  |
| Tril |     •   ʙ |  |     •   r |  |  |  |     •   ʀ |  |
| Lateraal approximant |  |  |     •   l |     •   ɭ |     •   ʎ |  |  |  |
| Lateraal fricatief |  |  | ɬ   •  ɮ |  | ʎ̥˔•  ʎ̝ |  |  |  |

 |
|

| Klinkers |
| --- |
|  | Veur | Centraal-veur | Centraal | Centraal-achter | Achter |
| Toe | i   •   y |  | ɨ   •   ʉ |  | ɯ   •   u |
| Bao toe |  | ɪ   •   ʏ | ɪ̈   •   ʊ̈ | ɯ̽   •   ʊ |  |
| Toe-midde | e   •   ø |  | ɘ   •   ɵ |  | ɤ   •   o |
| Midde | e̞   •   ø̞ |  | ə |  | ɤ̞   •   o̞ |
| Aop-midde | ɛ   •   œ |  | ɜ   •   ɞ |  | ʌ   •   ɔ |
| Bao aop | æ   •     |  | ɐ   •     |  |  |
| Aop | a   •   ɶ |  | ä   •   ɒ̈ |  | ɑ   •   ɒ |

 |
# Werreldbank

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Werreldbank in Washington D.C.
De **Werreldbank** (*International Bank for Reconstruction and Development*; IBRD of BIRD) is 'n internationaal organisaasje, die juus wie 't Internationaal Monetair Fonds (IMF), nao d'n Twieëdje Weltkrieg woort opgerich (27 dieëtsember 1945) in 't kader van 't Marshall-plan. Tiejes de Kaje Krieg financierdje die óntwikkelingsperjèkte veur te veurkómme det erm gebieden inne invloodsfeer van 't communisme zówwe kómme.

De bank is 'n autonoom óngerdeil vanne Vereinigdje Naties. In taengestèlling toete VN höbben inne Werreldbank allein G8-lenj zègkesjap.

Bieje Werreldbank haet Nederlandj gein PV. De Nederlandjse belange bieje Werreldbank enne Europese Bank veur Heropboew en Óntwikkeling (EBRD) in Washington waere behertig via 'ne speciale liaison-officer oppe Nederlandjse Ambassaad in Washington.

De Werreldbank stimuleertj perjèkten in óntwikkelingslenj. Ei vanne initiatieve, same mit 't IMF, is de HIPC oet 2000: 'n initiatief toet sjöldjverlichting vanne ermste lenj.
# Boor

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Boorkristalle.
**Boor**, **borium** of **boron** (neet te verwarre mit bohrium) is e sjemisch element mit 't symbool **B** en 't atoeamnómmer 5. 't Is e zwart metalloied.

## Toepassinge

Boorzoer wuuertj väöl gebroek inne tèkstielindustrie. Boorsilicaatglazer zeen technisch hieël wichtig. In vuurwirk guuef toeveuging van 't element in amorfe vorm 'n gruuen kluuer. Boorverbinjinge waeren óngerzóch en toegepas in e breid spectrum van biosjemische toepassinge wie sókkerdoorlaotendje membrane, sensore veur koolhydrate, bestriejing van artritis en in neutronetherapie. d'n Isotoop boor-10 (10B) haet 'n groeate wirkzaam doorsni-j veur neutronevangs en wuuertj daoveur ouch inne nucleair industrie toegepas, beveurbeildj in regelstaven in kernreactore. Borane zeen waal veurgestèldj es rakètbrandjstof, ómdet bieje verbranjing 'n groeate wieväölheid enerzjie vriekump.

## Zuuch ouch

* Baor
* Boriumgebrek
# Gewiech

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

't **Gewiech** is de krach die e veurwèrp op zien oonderstäöning oetoefent t'n gevolg vaan de aontrèkkingskrach tösse dat liechaam en de eerd. In geval vaan rös of bij 'n beweging mèt 'n constante snelheid is 't gewiech geliek aon die aantrèkkingskrach, ouch wel de zwoertekrach geneump.

't Verband tösse gewiech en massa is daan:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
mèt WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 't gewiech in Newton, WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 de massa in kilogram en WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 de valversnelling of *versnelling vaan 't zwoertekrachsveld* in WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 (op eerd umtrint 9,81).

In 't daogeleks taolgebruuk weurt de term 'gewiech' dèks gebroek wobij de strikter definitie 'massa' weurt bedoeld.

## Zuug ouch

* Massa
# Heroïne

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Sjins. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Heroïene
**Heroïne** (C21H23NO5 **diacetylmorfine**) is ein kleurloos, geurloos, bitter sjmakend opiaat, gemaakt oet morfine, meistal veurkomend in de vorm va wit poeder of broene, stugge, kristaller. Sjtroatheroïne is dèkser onzuuver en al dan neet opzèttelik gemengk mèt völsjtoffer wie milksoeker. Zoadra heroïne echter verwèrmt wördt, geuf dae kraom eine sjterk prikkelende ruuk. Heroïne woord ontwikkeld omdat morfine te versjlavend waor en hiej dös ein alternatief veur moos komme. Heroïne bleek echter ein van de meis versjlavende middelen te zeen.

## Gebroek

Heroïne is ein sjterk versjlavende harddrug. 't Wirk sjneller wie morfine, dao bie de synthese van heroïne acetylgroeper aan 't morfinemolecuul gekoppeld waere. Door dees acetylgroepen wurt 't molecuul beater vètoplosbaar (lipofiel), en passeert heroïne sjneller de blood-hersenbarrière wie morfine. In de hersenen waere de acetylgroepen van 't heroïnemolecuul aafgesjplits waodoor weer ein morfinemolecuul ontsjteit, dat 't effect op de hersenen geuf. Heroïne is good oplosbaar in water en wurt biejveurbeeld in Ingelandje auch waal es krachtige piensjtiller gebroek.

Heroïne wört in Nederland meistal ingenomme door 't opsjnoeve van de sjwaam. Dit numme ze (chinezen). De heroïne wurt es poeder op ein sjtökske zilverpapier heit gemakt, waodoor de heroïne sjmilt, en daonao in dampvörm euvergeit. Dea damp wört vervolges door ein rietje ingeôamp.

Vreuger woord het zuig auch via ein sjpuit ingenomme. Mea mede door d'n angst veur aids is dizze groep gebroekers in Nederland kleiner gewore: de shottende gemeinsjap besteit veurnamelik oet *auwer* (langgebroekende) gebroekers en gebroekers oet lenj wao nog waa vuäl intraveneus gebroekt wört. Veur injectie wurt 't dèks opgelos in ein lich zoere vloeisjtof (biejveurbeeld citroensaap of mèt ascorbinezoerpoeder) in eine leapel dae boave ein vlèmke wurt verwermp, waornaa de oplossing door ein filtreerpapierke of wetje heen, dat es filter veur vaste deilkes deent, in ein injectiespuit wurt opgezoage.
Om de risico's vaan AIDS of HIV-besjmetting door gebroek van viës naolde te verkleine zeen in vuäl plaatse in Nederland en auch doaboete sjpuitenruilprogramma's besjikbaar.

Ein anger methode is sjnoeve: 't rechsjtreeks opsjnoeve van 't heroïnepoeder door de naas. Dit wurt neet es lekker ervaare mèh geuf eine rush dae te vergelieke is mit sjotte (en dus sjterker is wie bie 'chinezen'). In Nederland wurt sjnoeve 't meis gebroek es rauke neet of gans lèstig meugelik is. Biejveurbeeld bie 'n gebrek aan folie of vuur; biejveurbeeld in celler woo de gedetineerde waal 't middel haet wat biejveurbeeld versjtop waor in zien lichaam of gegolle in de gevangenis) en hae geine toegangk heat tot aluminiumfolie, vuur dan waal injectienaolde. Sjnoeve wurtt weinig toegepas, behalve in geneumde 'noadgevaller'.
# Uranium

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Uranium.
**Uranium** of **uraan** is e sjemisch element mit 't symbool **U** en 't atoeamnómmer 92. 't Is e matallisch gries aktinied.

Uranium is radioaktief en is, naeve thorium, 't huifigste element oet de actiniumserie. De anger aktinide kómme huuegstens in spoeare veur, dèkser zeen ze kónsmaesig of perdukte van radioaktief verval.

## Toepassinge

Uranium wuuertj es verriek uranium gebroek in kernwaopes en kernreactore; verermp uranium wuuertj vanwaenge de hoeag dichheid gebroek es contragewich in vlegers en in munitie. Boetedet deentj 't es aafsjurmingsmatterjaal taenge ioniserendje straoling. In Nederlandj is 't gebroek van munitie mit verermp uranium oppe ubingsterreine Vliehors en Noordvaarder saer 1993 neet mieë toegestange. Waal wuuertj nag verermp uranium gebroek veure legering van Amerikaanse M1-tanks, ómdet 't door zien hoeag dichheid lestig is te doorbaore mit keugel. Verermp uranium vindj ouch toepassing in antitankwaopes. 't Projectiel oet verermp uranium doorbaortj 't pantser. 't Uranium brendj den en verbroek daobie alle zoerstof binnen inne tank.
# Oos-Azië

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Ligking vaan Oos-Azië in wereldbol-projektie.
Teikening vaan Confucius oet de zevenden iew. Deze filosoof heet de cultuur vaan Oos-Azië deepgaond beïnvleujd.
**Oos-Azië** is 'n regio vaan Azië. Me kin ze verstoon es China en die len die door China deepgaond beïnvleujd zien. Neve China (en Taiwan) zien dat Mongolië, Noord- en Zuid-Korea, en Japan. 't Gief cultureel ban mèt Siberië, mèt Zuidoos-Azië en, in beperkdere zin, mèt Centraol-Azië en Zuid-Azië.

De regio, die 'n gesjreve historie vaan mie es dreidoezend jaor kint, is door de iewe heer door väöl versjèllende gróppe bewoend gewees, boe-oonder de Ainu, de Taiwanese Austronesiërs en de Mantsjoes. Allewijl evels zien de mieste daovaan of geassimileerd of op weeg dao naotouw. De basis veur de Chinese cultuur ligk in de domesticatie vaan ries, wat in 't Neolithicum aon de Yangtze veur 't iers verbouwd woort. Ries is in alle Oos-Aziaotische culture basisete (wie broed en eereppel dat in Europa zien). Versjèllende typische dinger vaan dit cultuurgebeed heet me aon de riesbouw wèlle touwsjrieve, in 't bezunder de neiging um collectief belaank bove 't belaank vaan 't individu te stèlle.

De Chinese cultuur besteit zeker al sinds 't twiede millennium veur Christus; umtot 't land noets vaan taol is gewisseld en de sameleving noets is ingestort (ouch neet in de jaore tot 't land door vreemde bezat woort), is dit de ajdste nog bestaonde besjaving op de wereld. Ouch Japan claimp 'n historie vaan doezende jaore. Korea is es riek minder aajd: dit woort pas in de tiende iew ei land, en de volker boe-oet 't vereineg woort sjijne neet dezelfde taol te höbbe gesproke.

'n Aontal dinger die de Oos-Aziaote deile zien, neve de riescultuur, 't sjrif (de Japanse en Koreaonse sjrifte goon trök op 't Chinees sjrif), 'n aontal gedeilde relizjies (confucianisme en regionaol vörm vaan 't oersprunkelek Indisch boeddhisme) en de zoegeneumde Aziatische weerde (e serjeus lier- en wèrkethos, gehuurzaomheid aon superieure, economische veurspood veur persoeneleke vrijheid).

Wijer is, boete Taiwan in de zeventienden iew, geint vaan dees len oets door Europese machte gekolleniseerd gewees. Heidoor heet de westerse cultuur hei neet zoe'n patina achtergelaote wie in ander deile vaan de wereld.