Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bokmål

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De verspreijing van Bokmål- (roead), Nynorsk- (blaw) en netraol gemèndjes in Nórwaeg.
't **Bokmål** (Noors veur "bookspraok") is ein vanne twieë meis-gebroekdje sjriefvörm van 't Noors; de anger sjriefvorm hètj Nynorsk. 't Bokmål is veur e groeat deil gegróndj op 't sjriftelik Deens. In vergelieking mit 't Nynorsk zeen väöl wäörd in 't Bokmål den ouch mieë gerich wie 't Deens, dewiel 't Nynorsk döks samehingk mit 't Ieslandjs. Wiejer zeen in 't Bokmål in de meiste vel ouch gemonoftongeerdje variante in gebroek wo op 't Nynorsk veurnamelik de oearsprunkelike variante mitten diftong nag waere gebroek; ouch hiebie hingk 't Bokmål mieë same mit 't Deens en Zweeds die monoftonge gebroeke, dewiel 't Nynorsk samehingk mit 't Ieslandjs en Faeröers die diftonge gebroeke.

Vanne bei standerde wuuertj 't Bokmål euverweldigendj mieë gebroek, mit oetzunjering van in 't wèste van 't landj Nórwaeg en den mit naam inne dörper enne plattelandjsgemèndje.
# Epos

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Norbiks. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'n **Epos** (Grieks, mieëvoud *epen*) of **heldegedich** is 'n groeët poëtisch verhaol uvver de avonture van 'ne haeld, z'n helderees. 't Verhaol kint al dan neet goeë uvver legendarische gebäörtenisse.

Bekènde epen zeunt, in chronologische volgorde:

* Gilgamesj
* Ilias, uvver d'r Trojaanse krèèg en
* Odyssee van Homerus
* Beowulf
* Nibelungenlied
* De Goddeleke Komedie van Dante
# Sjtiermarke (deelsjtoat)

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Heëlesj. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

|  |
| --- |
| **Deilstaot van OosteriekSjtiermarke** |
|  |  |
|  |
|

 |
| Hoofplaats | Graz |
| Opperflaakde | 16.401 km² |
| Inwoeners – deechde: | 1.231.865 (Jan. 2016) 75/km² |
|

 |
| Landeshauptmann | Hermann Schützenhöfer (ÖVP) |
| Coalitie | ÖVP/SPÖ |
| Sjtumme in de Bundesrat | 9 (van 62) |
|

 |
| Distrikte | 1 Statutarstadt 12 Bezirke |
| Gemeintes | 287 |
|

 |
| ISO 3166-2 | AT-6 |
| Website | www.steiermarken.at |

**Sjtiermarke** (Dütsj: *Steiermark*; Beiesj: *Steiamoak*; Sjloveens: *Štajerska*) is 'nen deelsjtaat van Oeësteriek. E is d'r twieë noa groeëtsten deelsjtaat van 't lank qua oppervlaak. Sjtiermarke grens aan Opper-Oeësteriek en Neder-Oeësteriek aan 't noarde, aa ge Burgenland aan 't oeëste, aa Sjlovenië en Karinthië aan 't zude en aa Salzburg aan 't weste. De hoofsjtad is Graz, de twieë noa groeëtste sjtad van Oeësteriek.

## Geografie

Sjtiermarke hat 'n oppervlaak van 16.401 km². De grens mit Sjlovenië is 145 kilometer lang, oeë mit d'r deelsjtaat de kótste grens mit 't boetelank van alle nuëge deelsjtate hat, mit oetzundering va Wene. De binnegrens mit anger Oeësteriekse deelsjtate is i totaal 870 kilometer lang. Sjtiermarke weëd ungerverdeeld i mieëder regio's, oeë unger Obersteiermark, Weststeiermark en de Oststeiermark. Graz en umgeëving weëd aageduud mit "Mittelsteiermark", dewiel Wes- en Oeëssteiermark bei-ee vuur d'r Ieësjte Weltkreeg óch Mittelsteiermark heesjde. Toen woeëd mit "Untersteiermark" de Sjloveenssjproakige gebeder bedoeld. Dit gebeed kam noa d'r Weltkreeg aa Kuëninkriek Joegosjlavië en 't ligk noe i Noard-Sjlovenië. De Untersteiermark moog me evvel neet verwarre mit de "Südsteiermark", 't mieës zudelige deel van 't hüj Sjtiermarke, al zint die name i de umgangssjproak synonieme gewoeëde.

|   Bundesländer van Oosteriek |  |
| --- | --- |
| Burgenland | Karinthië | Neder-Oosteriek | Opper-Oosteriek | Salzburg | Stiermarke | Tirol | Vorarlberg | Wene |
# Kreis

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Administrieve läög in Duutsjlandj.
E **kreis** of **kreits** (ouch **landjkrei(t)s**) is 'n regionaal bestuurseinheid in 't Bóndjsrippebliek Duutsjlandj. 't Betröf e gemèndjeverbóndj en 'ne rechspersoean (van pebliekrech), ei bestuurlik niveau baove de gemèndje.

Óngere take van e kreis valle zake wie grótter ziekenhoezer, monumèntezörg, aafvalverwirking enne oetgaaf van riejbewiezer.

Stej mit mieër es 100.000 valle gemeinelik boeten e kreis es 'n kreisvriej stad.

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Deense kroen

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

D'n **Deense kroen** (Deens: *Dans krone*, Faeröers: *Donsk króna*, Greunlands: *Danskinut koruuni*) is de devies die in Denemarke en Greunland weurt gebruuk. Allewel de Faeröer ouch deil zien vaan Denemarke höbbe zie 'n aofzoonderleke devies genaomp de Faeröerse kroen, dee euvereges 1:1 gekoppeld is aon d'n Deense kroen. 'ne Kroen is verdeild in 100 øre. D'n ISO 4217-code is **DKK**. De kroen is verboonde aon d'n Euro via 't ERM II, 't wisselkoersmechanisme vaan de Europese Unie. Veurtot d'n Euro woort ingeveurd waor de kroen verboonde mèt d'n Duitse mark.
# Oslo

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De Dómkirk van Oslo.
De ligking van Oslo in Noorwaeg.
**Oslo** is de houfstad van 't Scandinavisch landj Noorwaeg, mit zoeaget 520.000 inwoeaners (2004); daomit is 't de grótste stad van 't landj. Oslo is ouch de naam van 'n pervinsje van Noorwaeg; de gemèndje (stad) en pervinsje Oslo bestrieken 'tzelvendje gebied. Oslo is gelaengen in 't zuudoeaste van 't landj, ane begin vanne Oslofjord. De stad is gestif gewaore róndj 1048 door keuning Harald III van Noorwaeg. In 1624 woort de stad door 'ne brandj gooddeils verinneweerdj. d'n Deens-Noorse keuning Christiaan IV leet de stad herboewe. De keuning verangerdje de naam vanne stad in Christiania, nao zichzelf. De naam woort in 1877 verangerdj in Kristiania, inne officieel spèlling. In 1925 woort de naam weer trögk verangerdj nao Oslo, det "vlakdje vanne gaode" mèntj.

Inne stad guuef 't 'n universiteit, de Universiteit van Oslo.

Oslo is ouch de houfstad vanne pervinsje (*fylke*) Akershus.

---

De volgende sectie van dit artikel is gesjreve in 't Remunjs.

---

## Gegaeves

De gemeinte had 590.041 inweuners in 2010 en 'n oppervlakde van 453,0 km². 't Aantal inweuners de km² bedreug 1.302,5. De gemeinte is officieel neutraol waat betröf de keus van sjriefvörm.

De gemeintecode is 0301.

## Demografische óntwikkeling

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jaor | 1769 | 1801 | 1815 | 1825 | 1835 | 1845 | 1855 | 1865 | 1875 | 1890 | 1900 |
| Inweuners | 13.874 | 16.806 | 17.851 | 25.738 | 30.645 | 40.349 | 49.768 | 76.367 | 107.834 | 166.535 | 250.692 |
| Jaor | 1910 | 1920 | 1930 | 1946 | 1950 | 1960 | 1970 | 1980 | 1990 | 2001 | 2006 |
| Inweuners | 271.027 | 312.063 | 340.094 | 417.225 | 434.076 | 475.599 | 477.948 | 452.299 | 461.190 | 512.093 | 538.411 |

In 2004 waas 26% van de inweuners gebaore boete Nórwaeg.

## Externe link

* De website van de gemeinte.
# Benelux

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De **Benelux** is e samewèrkingsverband tösse 't **Be**lsj, **Ne**derland en **Lux**emburg (de Lieg Len), geslote es douane-unie in september 1944. De unie is vaan groet historisch belaank um de beteikenis die ze heet gehad es veurluiper vaan de EEG.

In d'n Twiede Wereldoorlog won de idee vaan internationaol samewèrking aon momentum en beslote de drei regeringe, alledrei in ballingsjap in Londe, veur 'n monetair en douane-unie te slete. Dit zouw 't betaolingsverkier vergemekeleke en kinne helpe in 't gevech tege smokkelere. In de ierste jaore vaan de unie waor dit lèste de veurnaomste taak. In 1958, in 'tzelfde jaor boe-in de len tot de nui gevörmde EEG touwtraoje, woort de Benelux tot 'n economische unie gemaak. De samewèrking woort in 2010 wijer gezat, veural op gebeje boe de EU nog neet in samewèrking veurzuut.

## Zuug ouch

* Beneluxparlemaent

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*

| Lidsjtaote van de Benelux |
| --- |
| Belsj · Luxemburg · Nederlandj |
# Begoons

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Begoons** is 'n taolvariant die binne 'ne zekere taolvörm gesproke weurt door de volksklasse. Vaanajds waor 't Begoons de taol vaan deve en reizende verkoupers, in 't bezunder vaan de erm Joede die zoe'n functies hadde. Daorum kint 't Begoons väöl wäörd oet 't Jiddisch. Väöl Nederlandse stadsdialekte zien door 't Begoons beïnvlood, ouch de Limburgse stadsdialekte, wie 't Remunjs en 't Mestreechs. Evels is 't Amsterdams 't bekinds gewore mèt zien Begoonse wäörd.

De Greunstraot bij Waobich steit bekind um 't gebruuk vaan 't Begoons. Me heet dao 'n vereiniging opgeriech die 't Begoons in stand wèlt hawwe, *Bargoensjkloeb 't Keieskwieëste*. In 2002 is 't dreitaoleg (Greunstraot Begoons - Waobichs - Nederlands) beukske *Tieske en Niske* versjene. Jo Vek heet 'n cd oetgebrach mèt leedsjes in 't Begoons vaan de Greunstraot.

Krièmerwelsj is 'ne andere naom veur begoons.

### Mestreechs Bargoens

* *Kwante bink*: bèste kerel.
* *Maze*: höbbe, zien

	+ *Maas heer gromme?* Heet heer kinder?
	+ *Heer maas twie knölkes*: Heer heet twie jonges
	+ *Heer maas grannig*: heer is groet.
* *lau*: nein
* *kèn*: jao
* *trafakke*: wèrke
* *flaks*: breef, papier, paspoort

	+ *Heer trafak aon de flakse*: heer wèrk bij de gemeinte.
* *De gröppige drèjt 'ne grannige mieljes*: de börgemeister heet ‘nen dikke boek.
* *‘ne prang*: ‘ne boer
* *roos pojje*: beer drinke
* *in de siep e klingske pojje*; in de kaffee e dröpke drinke
* *Grannigmokum: Mestreech*
* '*t Mosj*: Belsj
* '*t Fonks*: Duitsland

Verzameld en oetgegeve door H.J.E. Endepols.

De mieste Begoonse wäörd weure allewijl nog mer wieneg gebruuk.

## Externe link

* Reportaasj in 't tiedsjrif *Taalschrift*, oonder andere euver 't Begoons in Remund en in de Greunsjtraot
# Marseille

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

MarseilleMarseille op de kaart van Frankriek

Plaetje:MarseillePaysage.jpgCollaasj vaan Marseillese beziensweerdeghede. Mèt de klok mèt, vaan bove: Basiliek vaan Slevrouw-vaan-de-Garde; Jach in de Aw Have; CMA-CGM-torie in Joliette; Sigitonkreek.
**Marseille** (Occitaans: *Marselha*) is 'n groete havestad in 't zuie vaan Fraankriek, regio Provence-Alpes-Côte d'Azur, departemint Mun vaan de Rhône (13), arrondissemint Marseille. Merseille is vaan zoewel de regio es 't departemint en 't arrondissemint de hoofstad, en is zelf verdeild in viefentwinteg kantons. De gemeinte Marseille tèlde in 2011 850.636 inwoeners en is daomèt nao Paries de groetste vaan 't land; es me de veurstei mètrekent, moot de stad Lyon evels veur ziech laote. De stad, roond 600 v.Chr. gestiech es Griekse kolonie oonder de naom *Massalia*, hètde in de Romeinsen tied *Massilia* in späölde door de iewe heer ummer 'n groete rol es havestad. Nao d'n oorlog oontwikkelde de stad ziech tot symbool vaan de Franse multicultureel sameleving, mèt de bijbehurende probleme vaan hoeg criminaliteit en groete sociaol oongeliekheid. De stad heet evels ouch 'n toeristische beteikenis, door häör cultureel erfgood meh zeker ouch door häör ligking aon de Middellandse Zie (kort neve de Azuurkös).

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Fahrenheitsjaol

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Fahrenheit** is 'n temperatuursjaol die bedach is gewaore door Gabriel Fahrenheit. De graod Fahrenheit is gein SI-einheid. De sjaol is gebaseerdj op drie rifferensiepuntje. 't Nólpuntj woort verkrege door de thermomaeter in e mingsel van ies, water en ammoniumchloried (e zaat) te plaatse. Dit waas in daen tied 'n väöl-gebroekdje methood veur 'n lieëg temperatuur te verkriege. 't Twieëdje rifferensiepuntj, 32 °F, vónj d'r doren thermomaeter in zuver water te plaatse worop iesvörming plaatsvónj ('t vreerpuntj van water). 't Derdje en litste rifferensiepuntj, 96 °F, woort bepaoldj dore liefstemperatuur van 'ne gezónje persoean, gemaeten inne móndj of óngeren oksel. Op die meneer bedroog 't versjil tössen 't smultjpuntj van ies (32 °F) enne liefstemperatuur (96 °F) dus 64 graoje, waat 'm toeleet zien sjaol op zien instermènter aan te bringe door 't interval zès kieër in twieë deil te deile. Water kaok op 212 °F.

Fahrenheit koom mit zien sjaolverdeiling in 1724, dus ieëre es Anders Celsius dae in 1742 de temperatuurverdeiling in graoje Celsius diffenieerdje. Fahrenheit baseerdje zien temperatuursjaol op ieëder wirk van Ole Christensen Rømer dae in 1701 de Rømersjaol óntwikkeldje.

Temperatuurmaeting in graoje Fahrenheit wuuertj alein nag gebroek inne Vereinigdje Staoten en Belize. Graoje Fahrenheit waeren ouch nag waal gebroek dore ajer generatie van 't Vereinig Keuninkriek, Australië, Zuud-Afrika, Canada, Ierlandj, India en Jamaica, ómdet de temperatuursjaol van Fahrenheit vreuger ouch in dees lenjer in gebroek waas. In anger lenjer wuuertj de temperatuur in graoje Celsius oetgedrök; inne weitesjap is aevel kelvin gebroekelik.
# Sagittarius A*

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Foto vaan d'n eventhorizont roond Sagittarius A, mèt 't look zelf in 't midde, in 2022 mèt behölp vaan d'n Event Horizon Telescope gemaak.
**Sagittarius A\ is e supermassief zwart look in 't midde vaan de Mèlkweeg. 't Is 't centrum (centraol massief objek) vaan eus starestèlsel.

In Sagittarius A zit mie es veer mieljoen kier de massa vaan de zon. 't Objek is zoeget 60 mieljoen kilometer groet. Metinge aon 't objek weure veural gedoon mèt stare die kortbij 't objek stoon en *direk* drum heer drejje (in plaots vaan um 't centrum vaan de Mèlkweeg in breie zin, wie eus Zon dat deit).

## Oontdèkking

Sagittarius A\* maak deil oet vaan Sagittarius A, e complex vaan supernova-restante in de Baogsjötter. Al in 1933 oontdèkde Karl Jansky tot ziech op dees plaots 'n sterke radiobron bevoont. Later oonderzeuk maakde dujelek tot 't objek oet mierder deile bestoont; umtot die ziech deils euverlappe, waor 't neet gemekelek ze vaanein te sjeie.

Umtot A\* e hendeg compak objek is (dit is inherent aon zwarte loker), woort 't betrèkkelek laat oontdèk. Pas in 1974 concludeerde Bruce Balick en Robert Brown tot dit 'n objek op ziech waor. Brown leet de naom *Sagittarius A\** veur 't iers valle in 'n artikel oet 1982. D'n asterisk is oontliend aon de kernfysica, boe aongeslage atome zoe weure aongegeve.

In de jaore tachteg woort dujelek tot 't hei woersjijnelek um e zwart look geit. Umtot 't bestoon vaan zwarte loker langen tied theoretisch waor, en umtot me ze in principe neet kint zien, waor dat langen tied neet gans zeker; in de praktiek twievelde evels wieneg astronome aon 't bestoon daovaan. E superzwoer objek op die plaots zouw ouch 't bestoon en de samehaank vaan de Mèlkweeg verklaore. Reinhard Genzel en Andrea Ghez kraoge in 2020 de Nobelpries in de Natuurkunde veur de oontdèkking tot Sagittarius A\* e zwart look moot zien.

D'n Event Horizon Telescope brach veraandering in de observatie vaan zwarte loker. Mèt speciaal technieke, door boete de golflengdes vaan 't ziechbaar leech te loere, kós me noe de krink roond 't zwart look oetbeelde. Wat me op zoe'n foto's zuut is de materie die spiraolsgewijs aon 'n hoeg snelheid in 't look getrokke weurt, zjus *veur* 't memint tot 't d'n eventhorizont passeert (de grens boenao ouch leech neet mie aon de zwuurtekrach kin oontsnappe, zoetot de materie oonziechbaar weurt). Naotot 't team roond d'n telescoop ierder al M87\* in beeld had gebrach, volgde in mei 2022 e beeld vaan Sagittarius A\*.
# Vulkaansoetbersing

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

| Sjieëmatische waergaaf van 'n oetbersing |
| --- |
|  |
| 1. Aspluum
2. Zintjele
3. Lavafóntein
4. Vulkanischen asraenge
5. Lavabóm
6. Lavastruiming
7. Läög van lava en as
8. Bèdding
9. Sill
10. Magmakenaal
11. Magmakamer
12. Dike
 |

'n **Vulkaansoetbersing** of **eruptie** is de bekanjste vorm van vulkanisme. Daobie maak de magmakamer van 'ne vulkaan zich op min of mieë verinnewerendje wies laeg of kump de magma door spleten en breuke rechstreeks dore aerdmantjel haer op dore gróndj haer.

d'n Oearzaak van dit fenomeen ligk op 'n deepdje van zoeaget 100 km ónger 't aerdoppervlaak, wo de temperatuur tösse de 1000 toet 1300 °C ligk. De smultjendje stein dao zètten oet wodoor magmakamers óntstaon. 't Gaas waat hiebie óntsteit verhuueg mitten tied d'n drök binne de vleujendje massa; hiedoor kump de magma nao baove. Wen d'n drök e kritisch puntj bereik bers de vulkaan oet.

De oetbersing vannen Eyjafjallajökull op Ieslandj in 2010.
Vulkaansoetbersinge, wie in 't val van sjildjvulkane, kónnen ouch door periode van rös waeren óngerbraoken en waeren ingedeildj in inkele eruptiefase; dees kónne zich oetstrèkken euvere maondje, mer ouch euver decennia. 'nen Inaktieve vulkaan hètj 'ne slaopendje vulkaan.

Bie 'n vulkaansoetbersing kómme gaas en stein vrie. d'n Oetstoeat van stein kan bestaon oet struiminge van vleujbaar stein, versjillige saorten aan lava en matterjaal det de lóch in wuuert geblaoze. Det matterjaal, tefra, kan ziege wie 'n lavabóm, zintjelen en as. Vulkanische staof en as kónne zoea hoeag waere geblaoze det zie belanjen inne stratosfeer, wovanoet 't zich versprèdj euver groeate deiler vanne werreld en middels aafkeuling 't klimaat kan beïnvleuje.
# Satellietflakkering

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Satellietflakkering** is 't versjijnsel woebij de reflecterende oonderdeile vaan 'ne satelliet zonleech op de Eerd reflectere en daobij 'n flakkering vertoene. Miestal weurt d'n Ingelse term *flare* (Nederlands: *flits*) gebruuk.

## Iridium-flare

Satelliete vaan 't Iridium-communicatienetwerk höbbe 'ne vörm woebij 3 groete gepolieste antennes (zoe groet wie 'n deur) roontelum de satelliet zien gepositioneerd. Soms weurt de zon in dees antennes gereflecteerd riechting de Eerd boedoor verleechte punte oonstoon van zoe'n 10 km doorsnei. Dit zuut vaanaof de Eerd oet wie 'n zier helder flakkering die inkele seconde doort.

De helderheid vaan zoe'n Iridiumflakkering kin oploupe tot 'n magnitude -9. Dit beteikent dat ze soms zelfs euverdaag te zien zien. Veur astronome zien ze soms hiel lesteg umtot ze woernumminge kinne verstore en geveulige aparatuur kinne verinnewere.

Umtot de baone vaan de Iridiumsatelliete bekind zien kinne de flakkeringe perceis berekend weure.

In de loup vaan 2017 en 2018 weurt 'ne nuie serie Iridium-satelliete (Iridium NEXT) gelanceerd die de aw satelliete goon vervaange. Dees nui satelliete reflectere väöl minder leech es de awwe, wat beteikent tot de flakkeringe neet mie ziechbaar goon zien.

## Externe link

* Euverziech vaan Iridiumflakkeringe in de koumende week. (locatie op de groond is Mestreech)
# Infraroead

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Infraroeadbild van 'nen hóndj mit temperatuursjaole. De luppe, tóng en ouge zeen 't wermste, meh de naas is kaad.
**Infraroead** of **infraroeaj straoling** is 'n elektromagnetische straoling die neet waornumbaar is veur 't oug mit golflingdje tösse zoeaget 780 nanomaeter en 1 mm (106 nm), dus tösse 't (zichbaar) roead leech enne microgolve.

Döks wuuertj 't golflingdjegebied van 780 nm toet 10 micromaeter aangeduudj mit bao-infraroead, van 10 toet 30 µm mit middel-infraroead, van 30 µm toet 300 µm mit wied-infraroead en van 300 µm toet 1 mm mit sub-millimaetergebied. Infraroead mèntj "ónger 't roead", ómdet de frequentie van infraroeadstraoling get leger ligk es die van 't roead.

William Herschel óntdèkdje in 1800 't infraroead door mit 'nen thermomaeter de temperatuur te maete van 't spectrum van leech det door e prisma vool. Hae stalj vas det de temperatuur in 't roead deil van 't spectrum hoger was es in 't blaw deil. In 't deil van 't spectrum det wiejer es 't roead laag maat t'r 'n nag hoget temperatuur en hae concludeerdje det in dit deil van 't spectrum leech besteitj det neet veur 't miensjelik oug waor te nummen is.

## Zuuch ouch

* Ultraviolet
# 1764

1761 - 1762 - 1763 - **1764** - 1765 - 1766 - 1767
**1764** waor e sjrikkeljaor wat begós op zoondag op de Gregoriaanse kalender.

## Gebäörtenisse

* Jozef II wirt in Frankfurt tot Roams-Duutsje keuning gekaoze.
* James Hargreaves consjtrueert zien sjpènmachine *spinning jenny*.

## Gebore

* 1 jannewarie - Johannes Kinker - Nederlandse dichter, filosoof, advocaat (gesjtorve 1845)
* 17 april - Rudolf Ackermann - inveurder van de lithografie in Èngelandj
* 19 juni - José Gervasio Artigas - Uruguayaanse nationale held (gesjtorve 1850)
* 9 juli - Ann Radcliffe, Èngelsje sjriefster van gothic-romans

datum ónbekènd
* André-Frédéric Eler, Franse componist en meziekpedagoog (gesjtorve 1821)

## Gesjtorve

* 30 miert - Pietro Locatelli (68), Italiaanse componist en violist
* 15 april - Jeanne-Antoinette Poisson, bekènd es "Madame de Pompadour" (43), maîtresse van de Franse keuning Lodewijk XV
* 17 april - Johann Mattheson (82), Duutsje componist
* 12 september - Jean-Philippe Rameau (80), Franse componist en meziektheoreticus
* 22 oktober - Jean-Marie Leclair (67), Franse componist en violist
* 20 november - Christian Goldbach (74), Duutsj-Pruusjiese wiskundige

## Meziek

* Jean-Philippe Rameau componeert kort voor zien euverlieje in Paries de suite Les Boréades of Abaris
# 21 fibberwarie

|  |
| --- |
| jan - **fibberwarie** - mrt |
| << | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
| 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 |
| 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |
| 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 |
| 28 | 29 | >> |

## Gebäörtenisse

* 1431 - Begin vaan 't proces tege Jeanne d'Arc in Rouen.
* 1811 - Oontdèkking vaan chloor wereldkundeg gemaak door Humphry Davy.
* 1816 - Nederland - Keuning Wullem II trouwt mèt Anna Paulowna, 'n dochter vaan Tsaar Paul I vaan Rusland.
* 1916 - Fraankriek - begin vaan de Slag um Verdun.
* 1947 - Edwin Land demonstreert de ierste instant fotocamera, de *Polaroid Land Camera* geheite.
* 1953 - Francis Crick en James Watson oontdèkke de struktuur vaan 't DNA-molecuul.
* 1972 - 't Russische onbemande ruimtevaartuig Loenik 20 landt op de Maon.
* 1985 - Èlfsteidetoch, gewonne door Evert van Benthem in 'nen tied vaan 6.47.44.
* 2019 - Kórtbie de Syrische sjtad Raqqa, 't veurmalige bolwirk van terreurorgenisasie IS, weurt e massagraaf mit 3.500 lichame gevónde.

## Gebore

* 1989 - Corbin Blue, Amerikaansen danser en zenger

## Gestorve

* 1677 - Baruch Spinoza (44), Nederlands filosoof
* 1926 - Heike Kamerlingh Onnes (72), Nederlands natuurkundige
* 2018 - Billy Graham (99), Amerikaansen tillevisiedominee
# Sjtandaardtaal

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Norbiks. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'n **Sjtandaardtaal** is 'n èèngemakde taal mèt es groond 'n versjèjjenhèèd an dialekte. Zoe'n taal haat 'ne papiere norm, vasgelag in dictionaere en woordelieste. Dèk is 'n sjtandaardtaal ooch de of 'n officieel landstaal.

De sjtandaardtale zeunt mètstens oontsjtande oet die dialekte die gekald woaërte in e gebied oeë de sociaal-economische en dus ooch culturele mach van e laand te vinge waor of is. Soms waoërt e welbepaald waerk in 'n taal es örsjte norm verhaeve. Zoewie De Goddelijke comedie van Dante väör 't Italiaans, d'r Sjtaotebiebel vör 't Nederlands of 't waerk va Shakespeare väör 't Ingelsj. Soms waoërt bie de èènmaking van 'n taal bewust väör, van de officieel landstaal aafwiekende vorme gekaoze, mèt de bedoeling öm 'ne aandere oorsjprong aan te tuëne, zoewie 't Fries.

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*