Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ermbandoer

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Valkebergs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'n Modern ermbandoer
*Neet te verwarre mit Oer es einheid van tied*
't **Ermbandoer**, 't **oer** of de **horloge** ies 'ne klok ofwaal 'n oerwirk wat klein en draagbaar um de erm ies, meistes de pols. 't Woord *horloge* beteikent in de praktiek in de Limburge meistes 'tzelfde es ermbandoer. Van origine ies 'n horloge ivvels e woord veur eder soort klok; zoa weurt 't woord nog altied in 't Frans gebruuk en daorum ouch dieks in 't Limburgs (Platduutsj) van Provincie Luuk (**ôrlodje**).

Neve de tied toane sommige ermbandoere ouch de daag, datum, maond en jaor aan. Véúr de 20e ièw waore de meiste horloges zoagenaamde tesjhorloges of savonettes. Meistes waore die veurzeen van 'n kitting. De polshorloge maakde zienen opmars vanaaf de vreuge 20e ièw.

De Pruusj Peter Henlein oet Neurenberg maakde tusje 1504 en 1508 d'n ièrsjte draagbare klok mèt veermechanisme. 't Kosde Henlein tièn jaor um 't te ontwikkele. Vanaaf de 19e ièw ies 't ermbandoer emper verangerd. De ièrsjte ech groate verangering die 't daonao goof waor op 3 jannewarie 1957, wie 't elektrisch ermbandoer geaamk woort: de *Hamilton Electric* in de VS. In plaats van 'n veer voorzoog 'n batterie 't mechanisme van de krach um de wiezers rond te dreie.
# Argon

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Argon** is 'n sjeikundig element mit symbool Ar en atoomnómmer 18. 't Is 'n kleurloos edelgaas.

## Ontdekking

In 1785 veróngerstelde de Britse weitesjapper Henry Cavendish det Argon in de lóch veur zou mótte kómme meh kós det neet aantoeane. Pas in 1894 kóste Lord Rayleigh en Sir William Ramsay aantoeane det argon waal degelik in de lóch veurkwaam. De naam kömp van 't Griekse *Argos* det te vertale is nao "lui" of "neet actief". Hiebie waerde verweze nao de inerte eigesjappe van dit element.

## Toepassinge

De bekindste toepassing van argon is es vulmiddel van gloeilampe ómdet argon 't doorbranje van de gloeidraod veurkömp, zelfs bie hoeëge temperature. Verder wuuertj argon gebroek op plaatse wo 't semi-inerte stikstof neet toereikendj is (argon is duurder es stikstof). Angere toepassinge van argon zeen:

* Es inerte atmosfeer veur 't laote gruie van silicium- en germaniumkristalle.
* Vanwaege de goje oplosbaarheid in water wuuertj 39Ar soms gebroek óm de ajerdom van gróndjwater te bepale (methode is vergeliekbaar mit Koolstof-14 datering).
* 't Excimeer ArF+ wuuertj toegepas in lasers.
* De goje isolerende eigesjappe van argon make 't 'n oeters gesjik gaas veur 't opblaoze van 't druuegpak van technische dukers. 't is daomit 'n good alternatief veur stikstof- of heliumhajendje aomgaas.
* Door de goje isolerendje eigesjappe wuuertj Argon verwerk in dubbel glaas: in de laag tusse de 2 glaaslage.
* Es blusmiddel in ruumdje wo neet mit water of sjoem kin waere geblus.
* Es besjermgaas bie 't MAG/MIG-lassen.
* Argon leech, wie neon, op wen 't wuuertj toegepas in 'n neonlamp. 't Versjil is de kleur leech: neon leech oranjeroead op; argon blauw.

Mit argon gevuldje neonlamp
# Aedelstein

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

E deil aedelstein.
**Aedelstein** zeen zeldjzaam stein die meistes waere bewirk en verwirk in sieräöj en anger sierobjekte. Aedelstein besjikke euvere volgendje kèmirke:

* Sjoeanheid: hie-ónger valle visueel aspekte wie kluuer, glans, vuur, doorzichtigheid en leecheffekte;
* Doerzaamheid: hiebie wuuertj gekeke nao helheid, braekbaarheid of splietbaarheid en sjemische bestenjigheid;
* Zeldjzaamheid: hiebie geit 't zich euver wie dök e perduk veurkump inne netuur.

Bekèndje aedelstein zeen ónger anger amethis, aquamarien, aventurien, bergkristal, carneool, citrien, diamantj, granaat, hematiet, jade, labradoriet, lapis lazuli, maonstein, onyx, opaal, peridoot, robien, saffier, smarag, toermalien, topaas, tórkoeas en zirkonia.
# Mosbieëster

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

*Flustra foliacea*.
Fossiel mosbieëster.
De **mosbieëster**, **mosbieësjkes** of **mosdeerkes** (Letien: *Bryozoa* of *Ectoprocta*; neet te verwarre mit de waterbaerkes) vörmen 'ne stam van oermunjige (*Protostomata*) die veural inne zieë laeve. Zoeaget 6000 laevendje saorte zeen besjreve geworen in deze stam, worónger de vleescelpoliep en 't blaadechtig häörewier.

Dees hoeagoet 1 mm lang waterbieësjkes laeven in doeasvörmige, toet kelonies verkitje huuskes. Sómtieds vörme ze koosjten op rotsen en zieëwier. Anger saorte vertuuenen euvereinkumste mit mos, det inne struiming haer en trögk wuuertj geweeg. Aafgestorve kelonies waere döks 't strandj op geworpe, wo ze waeren aangezeen veur verdruueg zieëwier. Mosbieëster gaeven euveren algemein de veurkäör aan werm, troeapische watere, meh kómmen euvere ganse werreld veur.

Binne de geologie, en mit naam de paleontologie, zeen Bryozoa wichtige indicatore veur 't aafzèttingsmiljeu van 'n bepaoldj saort aan stein. Ómdet de Bryozoa delicaat organisme zeen is 't veurkómme daovan in sedimentaire stein 'n indikaasje veur e roewig aafzèttingsmiljeu. Wen de Bryozoa hieël opgebraoke zeen (en zoea-geneumdje bioklaste vörme) is de innerzjie hoger gewaes t'n tieje vanne aafzètting.

## Taxonomie

* Riek: *Animalia* (Dere)
	+ Óngerriek: *Eumetazoa* (Orgaandere)
		- Superstam: *Lophotrochozoa* (Kampdere)
			* Klaad: *Lophophorata* (Tentakelkransbieëster)
# Iezertied

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

D'n **iezertied** (Iezertied in Europa vaan ca. 750 v. Chr. tot de Romeine nao de lage landen kaome - roond 't begin vaan us jaortèlling) is de periode in de prehistorie die volgde op de broonstied. De naom kump vaan het väöle gebruuk vaan iezer bij 't make vaan metale veurwerpe.

## Oersproonk

De ierste teikes vaan 't gebruuk vaan iezer kaome vaan 't Awwe Egypte en Soemer, boe roond 4000 v. Chr. klein dinger, wie speerpunte en verseringe gemaakt woorte vaan iezer dat gewonne woort oet meteoriete. In 't derde millennium v. Chr. woorte ummer mie, oet iezererts gewonne, iezere veurwerpe gemaak in Anatolië, Egypte, Mesopotamië en de Indus vallei. 't Liek d'r evels op dat dees dinger oetslutend veur ceremonieel gebruuk waore, en iezer dus een zier deur metaal waor, deurder es goud. Sommege bronne suggerere dat iezer e beiproduk waor vaan koperproductie, en dat 't neet te make waor mèt de metallurgische kinnes vaan deen tied.
De ierste systematische productie en gebruuk vaan iezere veurwerpe versjeine vaanaof de 14e iew v. Chr. bei de Hettiete. Tege 1200 v. Chr. woort iezer oetgebreid gebruuk in het Midde-Oeste, mèh 't doorde nog wel eve veurtot 't gebruuk vaan broons compleet vervaange waor.

## Veurdeil tegeneuver broons

Iezer heet diverse veurdeile tegeneuver broons:

* 't is sterker, dus beter gesjik veur wapes en gereidsjap
* 't is mekeleker te bewerke
* 't is mekeleker te reparere
* De groondstof deveur kin ter plaotse gevoonde weure
* 't sjlit neet zoe sjnel

Dees veurdeile zörgde deveur tot iezer liever gebruuk woort veur allerlei waopes en gereidsjap en dat 't broons umgesmolte woort tot sierade en seerveurwerpe (veural ermben en peerdetuig).
D'n iezertied is de jongste periode vaan de prehistorie en indeg mèt de oetvinding vaan 't sjrif. De exacte periode vaan d'n iezertied is aofhenkelek vaan cultuur en plaots.

## Veurwerpe oet d'n iezertied

Typische eleminte oet d'n iezertied - die in minder maote of hielemaol neet veurkaome in de broonstied - zien:

* Breuk (vaan wol of linne, dèks geroet)
* Iezere veurwerpe, zoewie biel, waopes, gereidsjap, zeeg
* Broonze munte
* Broonze *situalae* (zuuch heioonder)
* Slingerkogels
* Iezerwinning oet de natuur (Veluwe, moerasiezererts in 't noorde, iezeroer oet Brabant)
* 'n soort vaan "upperclass" die bezunder veurwerpe hadde zoewie goud en koraal

E keuningsgraaf oet Oss (oongeveer 500 v. Chr.) bevatde bezunder graafgifte en is 't groetste dat oets in Wès-Europa is gevoonde (52 m. in doorsnei!).

Via handel kaome d'r nog andere veurwerpe nao Nederland. Opvallend zien de zoegenaomde broonze *situalae* (ummers) die in Centraal-Europa gemaakt woorte um wien te minge met water ('n typisch Romeins/Grieks gebruuk). D'r zien 'rs in Nederland 9 gevoonde.

Kiek ouch bij Kelte.

## Extern links

* De broons- en iezertied in Nederland
* De broons- en iezertied in België
# Baogsjötter (starebeeld)

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Kaart vaan 't starebeeld Baogsjötter
**Baogsjötter** (*Sagittarius*, afkorting Sgr) is e starebeeld aon de zuieleke hiemelkoepel. In de riechting vaan dit starebeeld ligk 't centrum vaan de Mèlkweeg. D'n ecliptica löp door dit starebeeld, en daomèt is Baogsjötter dus ouch ein vaan de teikene vaan de dierereem. De zon steit vaan ongeveer 18 december tot 19 jannewarie in dit starebeeld. In de Benelux is allein 't noordelek deil vaan Baogsjötter te zien.

## Stare

(in volgorde vaan aofnummende helderheid)

* Kaus Australis (ε, *epsilon Sagittarii*)
* Nunki (σ, *sigma Sagittarii*)
* Ascella (ζ, *zeta Sagittarii*)
* Kaus Media (δ, *delta Sagittarii*)
* Kaus Borealis (λ, *lambda Sagittarii*)
* Albaldah (π, *pi Sagittarii*)
* Nash (γ, *gamma2 Sagittarii*)
* Polis (μ, *mu Sagittarii*)
* Rukbat (α, *alpha Sagittarii*)
* Arkab Prior (β, *beta1 Sagittarii*)
* Arkab Posterior (β, *beta2Sagittarii*)
* Terebellum (ω, *59 & omega Sagittarrii*)
* Ain al Rami (ν, *nu Sagittarii*)

## Wat gief 't nog mie te zien?

In dit deil vaan d'n hiemelkoepel ligke versjèllende helder stare en liechtende en doonker nevele, zoewie de Lagunenevel (M8) en de Trifidnevel (M20). Ouch vins te hei Sagittarius A, boe-in ziech e supermassief zwart gaat (Sagittarius A\*) bevint, wat perceis in 't centrum vaan de Mèlkweeg ligk.

| Sjtarrebilder |
| --- |
|
Achtersjteve ·
Adeleer ·
Aove ·
Andromeda ·
Baeker ·
Baogsjötter ·
Bildhouwer ·
Cassiopeia ·
Centaur ·
Cepheus ·
Doef ·
Dolfijn ·
Draak ·
Driehook ·
Einhaore ·
Elter ·
Eridanus ·
Fökske ·
Goudvèsj ·
Greväörsjtif ·
Groete Baer ·
Groete Hóndj ·
Haas ·
Hercules ·
Herdis ·
Indiaan ·
Jachhun ·
Kameleon ·
Keel ·
Kleine Baer ·
Kleine Hóndj ·
Kleine Liew ·
Klein Waterserpent ·
Kómpas ·
Huidhaor ·
Kraef ·
Kroenekraan ·
Liew ·
Lier ·
Lochpómp ·
Lynx ·
Maag ·
Microscoop ·
Naorderkroen ·
Nèt ·
Octant ·
Orion ·
Osseheujer ·
Parrediesvogel ·
Pesser ·
Pegasus ·
Perseus ·
Phoenix ·
Piel ·
Pouw ·
Raof ·
Sjaopebok ·
Sjild ·
Sjilder ·
Sjorpioen ·
Serpent ·
Serpentdraeger ·
Sextant ·
Sjeraf ·
Sjlingeroerwirk ·
Sjteer ·
Sjteinbok ·
Taofelberg ·
Telescoop ·
Toekan ·
Twierlinge ·
Veule ·
Vèsje ·
Vleeg ·
Vlegende Vèsj ·
Voorman ·
Walvèsj ·
Waog ·
Waterman ·
Waterserpent ·
Winkelhaok ·
Wouf ·
Zeile ·
Zujerkroen ·
Zujerdriehook ·
Zujerkruus ·
Zujervèsj ·
Zjwaan |
# Vegetatie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Sint-Joasters. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Vegetatie** is 'ne term dae verwies nao biejeinkómste van plantjsaorte en de gróndjbedèkking die die levere. 't Is 'nen algemeinen term zónger specifieke verwiezing nao bestumdje taxa, laevesvörm, structure, ruumdjelike verspreijing of ènnige anger specifieke botanische of geografische karakteristieke. Vegetatie hèltj ummer samenhank mit de plaats wo die veurkump. De weitesjap vegetatiekónde (fytocoenologie of plantjsociologie) is de weitesjap die zich besjeftig mit vegetatie.

## Kènmirke

Inkele kènmirke van vegetatie zeen:

* De samestèlling van de vegetatie is ónwillekäörig: neet al de plantje greuje spontaan same;
* 't Geuf samenhank mit de plaats wo de plantje greuje en mit anger bioatische en abioatische factore: samenhank tösse biotoap en laevesgemeinsjap;
* De vegetatie haet structuur: ruumdjelik en in d'n tied;
* De vegetatie haet textuur: dink aan diversiteit aan saorte, greujvörm en laevesvörm en -strategieje;
* E vegetatietuup haet 'n minimaal ruumdje nuèdig veur zich te kinne óntwikkele.
# Gregoriaanse kalender

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Valkebergs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De **Gregoriaanse kalender** ies de kalender dae allewiel gebruuk weurt in de westerse waereld. De Gregoriaanse kalender ies 'n aanpassing van de Juliaanse kalender. Hae woort geneump nao Paus Gregorius XIII, naodat 'r veur 't ièrsj waor veurgesjtèld door de Napolitaanse arts Aloisius Lilius. Gregorius veurde deze kalender in in 1582.

Me haet de Gregoriaanse kalender ingeveurd umdat me Paosje op de goje daag wol viere, namelik op de ièrsjte zóndeg nao de ièrsjte vol maon vanaaf 21 mièrt. Doordat in de Juliaanse kalender e jaor 'n lengde houw van 365,25 daag en diet volges de hemellichame eigelik 365,2422 daag ies, leep de Juliaanse kalender per doezend jaor óngevaer 7,8 daag veur. In 1582 houw dees fout zoadanig doorgewèrk, dat de lente-equinox al op 11 mièrt waor in plaats van op de 21e.

Um dees aafwieking te corrizjere, pasde me 't systeem van sjriekkeljaore aan, zoadat jaore deilbaar door 100 allein e sjriekkeljaor woorte es ze ouch door 400 deilbaar waore. Um alles in 1582 kloppend te make, leet Gregorius in diet jaor 15 oktober volge op 4 oktober.
# Zuud-Australië

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Venloos. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |
| Vlag van Zuud-Australië |

 |
|
**Zuid-Australië** deilstaat van Australië |
|  |
| Hoofstad | **Adelaide** |
| Oppervlak | **983.482 km²** |
| Inwoeëners - Dichtheid | **1.467.261(07/08/'01)* **1,49/km²** |
| Gouverneur | **Kevin Scarce** |

**Zuid-Australië** (Ingels: *South Australia*) is 'n deilstaot van Australië en is gelege aan de zuudkus van Australië. Zuud-Australie is euveriges neet de zudelikste staot van Australië (dit is Tasmanië). Met 't oppervlak van 983.482 km² is 't de op twieë nao groeëtste staot vaan 't land. 't Inwoeënersaantal bedrug óngevieër 1.467.261. In 't oeëste grens Zuid-Australië aan Victoria en Nuuj-Zuud-Wales, in 't nordoeëste aan Queensland, in 't norde aan 't Nordelik Territorium en in 't weste aan Wes-Australië. Óngevieër 'n achste deil vaan Zuud-Australië wurd ingenaome dor 't militair testerein *Woomera Prohibited Area*.

## Flinders en Baudin

Vuul naame in en rónd dees staot verwieze naor Matthew Flinders en Nicolas Baudin. Dees ontdekkingsriezigers waore, dor Ingeland en Frankriek, weggesteurd um de zuidkus vaan Australië te verkinne en 't land op te eise. Flinders kwaam as ieërste aan in Adelaide.
# Domesticatie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Domesticatie
**Vertaming** of **domesticatie** (van 't Letien: *domus* "hoes") is 't percès womit de miens deren en plantje (door selectie en foekke) zoeadanig van eigesjappe verangertj det dees deren en plantjen ummertoe mieër-aangepas raken aan 't laeve kórtbie en in deens vanne miens.

## Criteria veur dere

E gedomesticeerdj deer vólduitj aan zès criteria:

* E gemekkelik en flexibel dieet;
* Snel opgreuje;
* Zich veurtplantjen in gevangesjap;
* 'n Aangenaam karakter höbben en neet agressief zeen taengeneuver luuj;
* Neet snel in paniek rake;
* De miens es ziene mieërderen erkènnen inne groephiërarchie.

Gezelsjapsdere höbbe biekómmendje criteria:

* Käörbaarheid;
* Gewunsj gedraag mót getraendj kónne waere;
* Aafhenkelikheid t'n opzich vanne miens;
* Miensjelike emoties kónnen aanveulen en dao-op reagere. Dit verminderdj de kans op aafstoeating aanzeenlik.
# Mummie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'ne mummie
'ne **Mummie** is 't liefelik restant van emes wobie 't óntbinjingsprocès ('t rotte) nao 't sterve bao gans toet stilstandj is gekómme. Hiedoor blief neet allein 't gerieëps bewaard van 't lief, mer ouch de zaachte deil, wie de hoed. 'ne Mummie kan óntstaon door kónzerverendje bewirkingen of door netuurlike ómstenjigheje. Väöl culture dieëje de gestórvene mummificere.

De bekindjste vorm van mummificering is door oetdruueging, wie in weusdjes of hoeagberg, mer ouch bieje veenlieke die in nate, zoer ómstenjigheje óntstaon kaltj m'n euver mummificatie. De term wuuert aevel neet gebroek veur lieve die bewaard zeen mit moderner technieke, wie plastinatie of cryonisme. Ouch bieëster die taxidermisch prepareerd zeen (opgezatj zeen) waere neet betrach mummies te zeen.

Mummies zeen veural bekindj oet 't Aad Egypte van róndj 3000 v.Chr. In 't Aad Egypte mèndje me det m'n 't lief enne persuuenlike bezittinge mit kós nummen in 't laeve nao d'n doead. Mer ouch väöl anger druueg gebiede kinne graver worin me knap vergange, oetgedruuegdje lieven en graafgifte vónjen haet die bewaard zeen door e netuurlik mummificatieprocès. Zoea kintj m'n ouch mummies oet Midden- en Zuud-Amerika, Greunlandj, Sinkiang, Mongolië en Europa. Oet Siberië kintj me nag de iesmummies.
# Colorado

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Vlag vaan Colorado
Colorado en de res vaan Amerika
**Colorado** is de *veerkante staot* vaan de VS. De hoofstad is Denver. Colorado is Spaons veur *gekleurd*.

Alle illeminte vaan de vlag höbbe 'n eige symboliek. 't Blauw symboliseert de loch, 't wit de besniede berg vaan Colorado, 't roed de eerd en de gouwe cirkel de zon. De "C" is de ierste lètter vaan de naom vaan de staot.

## Geografie

't Oppervlak vaan de staot bedreug 269.837 km², boevaan 0,4 % water. Colorado tèlt 4.601.403 (16,01/km²) inwoeners. 't Klimaat is druug. De zon sjijnt dreihoonderd daog per jaor, en neerslaag vèlt in de vörm vaan snie. Rege vèlt zelde. Mount Elbert is d'n hoegste berg vaan Colorado. De staot grens aon Utah, Wyoming, Arizona, Nui Mexico en Utah. Die lètste drei staote grenze mèt Colorado bij 't grenspunt Four Corners.

## Counties

|  |
| --- |
|  *Betrach Lies vaan counties in Colorado veur 't hoofartikel euver dit óngerwerp.* |

Colorado besteit oet 64 counties, boevaan de groetste Las Animas County en dee mèt de mieste bevolking Denver County is.

| Vereinigde Staote van Amerika |
| --- |
| Alabama | Alaska | Arizona | Arkansas | Californië | Colorado | Connecticut | Delaware | Florida | Georgia | Hawaï | Idaho | Illinois | Indiana | Iowa | Kansas | Kentucky | Louisiana | Maine | Maryland | Massachusetts | Michigan | Minnesota | Mississippi | Missouri | Montana | Nebraska | Nevada | New Hampshire | New Jersey | New Mexico | New York | North Carolina | North Dakota | Ohio | Oklahoma | Oregon | Pennsylvania | Rhode Island | South Carolina | South Dakota | Tennessee | Texas | Utah | Vermont | Washington | West Virginia | Wisconsin | Wyoming |
| **Aafhenkelike gebejer:** Amerikaans Samoa | Amerikaanse Maageilenj | Baker Island | Goeam | Howland Island | Jarvis Island | Johnston-atol | Kingmanrif | Midwayeilenj | Naordelike Mariane | Navassa | Palmyra-atol | Puerto Rico | Wake |
# Bakoe

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De maogdjetoren in Bakoe.
**Bakoe** (Azerbeizjaans: *Bakı*) is de houfstad enne wichtigste havestad van Azerbeizjaan. De stad ligk aan 't Kaspisch Maer en haet 'n bevouking van róndj de 2.500.000 inweuners; daomit is 't de grótste stad van Kaukasië.

De stad is mieër es 1500 jaor aad, meh de archeologische vónjste gaon väöl wiejer trögk, toet inkel millennia veure jaortèlling. De stad zelf woort veuren ieëste vermaldj in 885. 't Belank van de stad noom toe wie 'nen aerdsjóddel de stad Shamakhi verinneweerdje. Ouch de lokaasje ane Ziejroute droog bie ane wichtigheid vanne stad. De historische stadsmoer enne Maogdjetore staon oppe Werreldirfgoodlies van UNESCO.

Bakoe, det ummer toet 't Perzisch Riek behuuerdje (mit oetzunjering van 'ne korten tied det 't ónger 't Ottomaans Riek vool), woort in 1805 tiejes d'n Ieëste Róssisch-Iraanse krieg dore Rósse vereuverdj oppe Kadjare.
# Naordelike Mariane

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Remunjs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De ligking van de Naordelike Mariane.
De **Naordelike Mariane** (Ingels: *Northern Mariana Islands*) zeen 'n Oceanische eilandjgroep en zeen 'n óngerdeil van Micronesië. Ze bevinje zich in de Groten Oceaan t'n naorde van 't eilandj Guam en t'n zuje van de Japanse Bonin- en Vólkaaneilenj. De Naordelike Mariane vörme 't centraal en naordelik deil van de Mariane, 't zujelikste eilandj is Guam, det 'n apaart territorium is. 't Geuf 51.659 inweunersj.

De eilandjgroep vörmp 'n aafzunjerlik, neet-ónaafhenkelik territorium es eilandjgebied van de Vereinigde Sjtate.

De eilenj Saipan en Tinian höbbe de belangriekste haves.

## Rifferensies

| Vereinigde Staote van Amerika |
| --- |
| Alabama | Alaska | Arizona | Arkansas | Californië | Colorado | Connecticut | Delaware | Florida | Georgia | Hawaï | Idaho | Illinois | Indiana | Iowa | Kansas | Kentucky | Louisiana | Maine | Maryland | Massachusetts | Michigan | Minnesota | Mississippi | Missouri | Montana | Nebraska | Nevada | New Hampshire | New Jersey | New Mexico | New York | North Carolina | North Dakota | Ohio | Oklahoma | Oregon | Pennsylvania | Rhode Island | South Carolina | South Dakota | Tennessee | Texas | Utah | Vermont | Washington | West Virginia | Wisconsin | Wyoming |
| **Aafhenkelike gebejer:** Amerikaans Samoa | Amerikaanse Maageilenj | Baker Island | Goeam | Howland Island | Jarvis Island | Johnston-atol | Kingmanrif | Midwayeilenj | Naordelike Mariane | Navassa | Palmyra-atol | Puerto Rico | Wake |

| Aafhenkelike gebejer in Oceanië |
| --- |
| Amerikaans Samoa · Baker Island · Cookeilenj · Frans Polynesië · Guam · Hawaï · Howland Island · Jarvis Island · Johnston-atol · Kingmanrif · Midwayeilenj · Naordelike Mariane · Niue · Norfolkeilandj · Nuuj-Caledonië · Palmyra-atol · Paosjeilandj · Pitcairn · Tokelau · Wake · Wallis en Futuna |
| Zuug ouch: Len in Oceanië |
# Middelhoeëgduutsj

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Norbiks. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

't Hoeëgduutsj weurt opgedeild in 't Opperduutsj (greun) en 't Middelduutsj (turkoois), en 't oondersjèjt zich va 't Nederduutsj (geel). De zjwarte lijne markere de twie belangriekste isoglossen, de Benrather linie en de Speyerer Linie.
't **Middelhoeëgduutsj** is 'n owwer vörm van 't Hoeëgduutsj en 'n conglomeraat va dialekte dat gekald en gesjrieëve waoërt tössje 1050 en 1350 n.Chr. In engere zin versjteet me oonder 't Middelhoeëgduutsj de epische taal die gebroekd waoërt in d'r tied van de Hohenstaufer.
't Waoërt väöraafgegange dör 't Aodhoeëgduutsj dat zich tösje d'r driejde en viefde ieëw, mèt de twiede en Hoeëgduutsje klaankversjuving van de Westgermaanse tale begoes te oondersjèjje. Soms helpe historische feite öm die klaankversjuving te datere. De invasie va Attila in Europa vong plaatsj in d'r viefde ieëw. In Duutsjlaand neumt me Attila ooch Etzel en dat gegaeve dèèt de twiede klaankversjuving datere get vör of op dae tied.

Mèt d'r Eneïde va Hendrik van Veldeke begint de Middelhoeëgduutsje, en daomèt ooch de Duutsje literatuur. Daovör waoërt bekaans mètstens in 't Latien gesjraeve. Sommege deile van de Carmina Burana zint Middelhoeëgduutsj.