Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Meridiaon

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Meridiaone kaope tösse de geografische Noord- en Zuidpool vaan de Eerd
'n **Meridiaon** is in de eerdweitesjappe 'n dinkbeeldeg lijn euver 't eerdsoppervlaak vaan pool bis pool, die contra d'n eveneer ingeit. Dees lijn verbint alle pönte mèt 'ne bepaolde lengdegraod. Daomèt vörmp dees lijn 'n haaf vaan 'n groetcirkel.

## Meining

Merkteikes vaan de meridiaon vaan Greenwich (in 't Vereineg Keuninkriek)
'n Meridiaon verbint alle pönte boe de Zon tegeliekertied op häör hoegsde pönt steit. Roond d'n eveneer is d'n Eerd verdeild in 360 graode, die vaanaof 'n rifferentielijn (of nulmeridiaon) weure oetgemete en aongestèld weure in graode (vaan 0 bis 180) oesterlengde, respectievelek westerlengde. In 't verleie is ouch wel 'n inkelzijeg tèlling gehanteerd - van 0 bis 360. Same mèt de positie in graode tegeneuver d'n eveneer (de breiddegraod) en meugelekerwieze de hoegte kèn eder plaots op eerd einduieg weure aongegeve. Sinds d'n 20e iew make dees coördinaote meistes deil oet vaan e groeter gehiel aon standeerde en rifferentieparameters, wat me gans en al e geodetisch coördinatesysteem nömp.

De 360° vaan d'n umtrèk vaan de planeet kèn verdeild weure in 24 zones vaan 15° eders, die door de dreiing vaan d'n Eerd euverienkomme mèt kier ein aor tiedsversjil. Umgedrejd meint ein aor geappercipieerd tiedsversjil dus ei lengdeversjil vaan 15 graode. De oonderling rillatie vaan dees twie groethede späölde bis in de 19e iew 'nen hoofrol bij oonder mie navigatie: mèt ummertouw persieze vasstèllinge vaan tiedsversjille kos de geografische lengde weure bepaold.

Daonao goof 't ne nuie rol veur de meridiaon: dee vaan "rifferentiepönt in d'n tied". 't Nulmeridiaon woort veurtaon geriffereerd aon d'n tied in Greenwich Mean Time.
# Zónwiezer

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'nen Horizontale zónwiezer in Hasselt.
'ne Verticale zónwiezer in Mestreech.
'ne **Zónwiezer** is e toestèl waat d'n tied aanguuef mit behölp vanne zón. De zónwiezer haet 'ne gnomon, 't drieheukig deil det de sjieëm maak oppe oetgemirkdje oppervlakdje. Doordet 't paad vanne zón dore lóch is bepaoldj dore brèdjegraod vanne aerd, mótte zónwiezers specefiek waere gemaak veur bepaoldje brèdjegräöj, went de stiel vanne gnomon mót parallel ligken ane drejas vanne aerd. Zónwiezers kan me zowaal verticaal (ane moer) es horizontaal (oppe gróndj) höbbe.

Doordet de aerd ómme as haer drejtj verangert de sjieëm kóntinu van richting. Wen de sjieëm nao 't naorde wies (op 't zujelik halfróndj nao 't zuje) is 't próntj middig. Dan steit de zón in 't zuje (in 't zujelik halfróndj in 't naorde) en innen hoogsten standj vannen daag, próntj baove de meridiaan. Inne lokale zóntied is 't dan dus 12 oere. Vanoet hie kan m'n 'n verdeiling maken en oerlienen aanbringe, womit m'n ouch de anger oere kan aangaeve.

De nómmers op horizontaal zónwiezers in 't naordelik halfróndj en verticaal zónwiezers in 't zujelik halfróndj zeen mitte klok mit, dewiel de nómmers op horizontaal zónwiezers in 't zujelik halfróndj en verticaal zónwiezers in 't naordelik halfróndj taenge de klok in gaon.

d'n Aadste zónwiezer dae me kèntj stamp oet 1500 v. Chr. in Egypte.
# Universum

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

't Universum.
't **Universum** of **hielal**, soms ouch **kosmos** geneump, is all materie en energie, alle ruimte en tied, en de natuurwètte en -constantee die 't universum ('t "gans en al") regele, die veer um us heer kinne observere.

't Universum is nao algemein weurt aongenome oonstande volgens de Big-bang-theorie, zoe'n 13,7 miljoen jaor geleie.

## Diffenisie

Me kan 'n oondersjeid make tösse 't ziechbaar hielal en 't theoretisch hielal:

* 't Ziechbaar hielal umvat dat deil vaan 't hiehal boevaan sinds 't "begin der tije" leech us heet kènne bereike en dat v'r daodoor um us heer kènne woernumme. Umdat de snelheid vaan 't leech eindig is, is ouch 't ziechbaar hielal gemete vanaof 't "begin der tije" eindig.
* 't Theoretisch hielal umvat de theoretische modelle die in de kosmologie 'n meugelike structuur besjrieve boerin 't ziechbaar hielal wellich "ingebèd" is. Dees weure behandeld in bijveurbeeld de versjèllende snaortheorieë en de theorie euver e meugelik multiversum.

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Zonnestèlsel

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Zonnestèlsel
In 't algemein is e **zonnestèlsel** e systeem vaan 'n staar die mèt häör zwuurtekrach 'n aontal kleiner werelde - planete, dwergplanete, asteroïdes, komete of zelfs (klein) aander stare - um ziech heer liet drejje. Mie in 't bezunder is 't Zonnestèlsel de naom vaan ei zoe systeem, boetouw o.a. de Eerd, de Maon en de Zon behure.

Us beeld vaan e zonnestèlsel is vaanaof de zeventiende iew geaccepteerd geraak, daankzij ontdekkinge vaan Nicolaus Copernicus en Galileo Galileï.

## Beknopde indeiling vaan 't zonnestèlsel

De indeiling is vaan binne nao boete. 'n Lege regel stèlt 'n relatief groete aofstaond en 't begin vaan 'n nui categorie hiemelliechame veur.

*staar*

Zon

*klein planete*

* Mercurius
* Venus
* Eerd
	+ Maon
* Mars
	+ Phobos
	+ Deimos
* Asteroïdegordel

*gaasreuze*/*groete planete*

* Jupiter
	+ Maone vaan Jupiter
* Saturnus
	+ Maone vaan Saturnus
* Uranus
	+ Maone en ring vaan Uranus
* Neptunus
	+ Maone vaan Neptunus

*iesdwerge*

* Pluto
	+ Charon
	+ Nix
	+ Hydra
	+ Kerberos
	+ Styx
* Haumea
* Makemake
* Eris
* Sedna
* Kuipergordel

*komete en kometoïdes*

* echte komete
* Oortwolk

*secondair staar (hypothetisch)*

* Nemesis

| 't Zonnesjtèlsel |
| --- |
|  |
| **De Zon** · Mercurius · Venus · Aerd · Mars · *Ceres* · Jupiter · Saturnus · Uranus · Neptunus · *Pluto* · *Haumea* · *Makemake* · *Eris* |
| **Planete** · **Dwergplanete** · **Maone**: *Aerds · Martiaans · Joviaans · Saturniaans · Uraniaans · Neptuniaans · Plutoniaans · Haumeaans · Eridiaans* |
| **Ring**: *Joviaans · Saturniaans · Charikloaans · Chiroaans · Uraniaans · Neptuniaans · Haumeaans* |
| **Klein lichame**:   Meteoroïde · Asteroïde/Asteroïde maone (Asteroïdegordel) · Centaure · TNO's (Kuiperreem/Verstruide sjief) · Komete (Hillswolk · Oortwolk) |
# Hieëmellichaam

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'n **Hieëmellichaam** is e netuurlikj objèk in 't hieëlal. 't Guuef twieë saorten aan hieëmellichame: sterren en lichame. De lichame waeren ingedeildj op kriteria vanne Internasjenaal Astronomische Unie:

* Haet 't 'n baan óm 'n ster?
* Haet 't 'n vriej baan of is 't 'n óngerdeil van 'ne reem?
* Haet 't zat zwaordjekrach det 't daodoor róndj is gewaore?

| Vorm → | Róndj | Neet róndj |
| --- | --- | --- |
| Baan óm 'n ↓ | vriej baan | reem | vriej baan | reem |
| Ster | Planeet | Dwergplaneet | Komeet | Asteroïed |
| Lichaam | Maon |
# Kelvin (einheid)

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'ne Thermometer mèt links graode celsius en rechs kelvin.
De **kelvin** (aongeduid mèt 't symbool **K**) is de einheid vaan thermodynamische temperatuur en is ein vaan de zeve basiseinhede vaan 't SI. De einheid is verneump nao de Ierse fysicus William Thomson, ouch bekind es Lord Kelvin wie heer in de adelstand waor verheve, dee 'n veurstèl deech veur 'n absolute temperatuursjaol boe 't absolute nulpunt, de theoretische aofwezegheid vaan alle thermische energie, op 0 K ligk. Aanders es de sjaole graode Fahrenheit en graode Celsius weurt de kelvinsjaol neet aongeduid mèt "graode" of mèt 'n graodeteike ° (zoewie °C).

De definitie vaan de kelvin-temperatuursjaol besteit oet twie deile:

* 0 K is geliek aon 't absoluut nulpunt, de liegste temperatuur die theoretisch bereikbaar is (alle moleculair beweging is bij dees temperatuur aofwezeg).
* 1 K is 't 1/273,16e deil vaan de thermodynamische temperatuur vaan 't tripelpunt vaan water. Dit tripelpunt ligk 0,01 °C (graode Celsius) hoeger es 't smèltpunt vaan ies. Daorum weurt in de umrekening nao graode Celsius de weerde -273,15 gebruuk, want 0 °C is gedefinieerd es de temperatuur vaan smèltend ies in water bij *p*=*p*0.

Umtot de kelvinsjaol 'n absoluut nulpunt heet, kin de kelvin gebruuk weure es absolute einheid. Dit beteikent tots te, zjus wie mèt ampères of joule, kins vermenigvuldige of deile. Mèt de Celciussjaol kins te allein mer optèlle en aftrèkke.

Temperatuurversjèlle zien per definitie in kelvin.

Ouch kleurtemperatuur weurt aongegeve in kelvin.

## Umrekening tösse versjèllende temperatuursjaole

Oonderstaonde formules geve 't verband tösse 'n temperatuur in kelvin (TKelvin) en 't aontal graode
(beveurbeeld TFahrenheit).

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4  |  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_6  |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_8  |  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_10  |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_12  |  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_14  |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_16  |  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_18  |
# Newton (einheid)

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

| Väöl- vaad | Naam | Sym- boeal |
| --- | --- | --- |
| 100 | **newton** | N |

De **newton** (symboeal **N**) is de aafgelèdje SI-einheid van krach. De einheid newton is gediffenieerdj es de krach die 'n massa van 1 kilogram en versnelling van 1 m/s² guuef:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

'n Massa van 1 kg óngervindj oppe aerd oppe brèdjegraod van Nederlandj op zieëniveau 'n krach van zoeaget 9,81 newton, ane pole is dit 9,83 N en anen aevener 9,78 N. In 't daacheliks laeve wuuertj dit sómtieds aafgeróndj op 10 newton.

De newton is verneump nao Isaac Newton.

## Noeat

## Zuuch ouch

* Newtonsjaol
# Geologie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Norbiks. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Carl Spitzweg: *Der Geologe*, roond 1860
**Geologie** of aeërdkunde is 'n specialisatie van de aeërdwetensjap en hèlt zich bezig mèt de besjtudering van de aeërd, häör historie en de processe die häör vörme en gevörmd haant. Wetensjappers die de geologie es hön vakgebeed haant neumt me geologe.

## Limburgse pioniere

* D'r Mestreechtenaer Joseph Augustin Hubert de Bosquet (1814-1880) waor 'ne bioloog, mieë bepaald 'ne paleontoloog en makde naam es pionier in de geologie.
* Eugène Dubois waor anatoom-geoloog en zoch es örsjte gerich nao reste van prehistorische luuj.
* Werner Felder en Sjeuf Felder zeunt internationaal bekaande Limburgse geologe en lieërmèèstere va o.m. Wil Roebroeks en Jean-Pierre de Warrimont.

## Eenkel specialisaties

De volgorde van gesjtèèntelaoge in d'r oondergrond kan get vertèlle över de historie van 't laandsjap, 't klimaat en 't laeve op die bepaalde plaatsj. Dit vakgebeed wert **stratigrafie** geneumd. 't Is nauw gerelateerd an de **paleontologie**, de wetensjap die fossiele resten va laeve oet 't verlaeje besjtudeert.

De **structurele geologie** besjtudeert vorme en sjtructure die oontsjteunt dör bewaeginge in de aeërdkaoërsj. Dis sjtructure kènne zowal de sjaal ha va continaente es wie van afzoonderleke sjtèng. Gerelateerd hie-aan is de **petrologie**, de klassificatie en besjtudering va gesjteentes en hun maneer van oontsjtoeë.

Es de sjeikunde wert gebruukt öm de Aeërd of processe dao-in en häör atmosfeer te besjtudere kalt me va **geochemie**. Op dezelfde maneer kalt me bie gebruuk van de natuurkunde bie Aeërdse vraogsjtukke va **geofysica**. De twieë richtinge haant väöl raakvlakke met de geologie.

## Gesjiedenis

Es örsjte moderne geoloog wert James Hutton besjoewd. In 1785 presenteerde e 'n artikel mèt d'r titel *Theory of the Earth* an de Royal Society te Edinburgh. In dit artikel besjreef-e z'n theorie dat de Aeërd väöl owwer moes zieë es wie doe waoërd aa-genaome, dat d'r väöl tied överhee moes zieë gegange väör berg öm te erodere, en öm sediment op te boewe op d'r baom van de zieë, oeë-bie gesjteenten waoërte vervörmd.

William Smith (1769-1839) tekende de örsjte geologische kaarten begoes mèt 't ordene van *strata* (laoge) dör besjtudering van de d'r in väörkaomende fossiele.

Charles Lyell sjreef 't beroemd waoëre book *Principles of Geology* in 1830 dat-e bies ziene doeëd 1875 voortdurend reviseerde. E introduceerde de doctrine van 't uniformitarianisme. Dis theorie lieërt dat langzaam, gradueel processe 't oppervlak van de Aeërd gevörmd haant, en nog ömmer an 't waerk zeunt. In de geologie haat dis theorie 't gewonne van 't catastrofisme, dat zag dat 't oppervlak van de Aeërd waoërt gevörmd in korte, catastrofische episodes, mae tösjedeur bekaans oonverenderd bleef.

### Theorie van de plaattektoniek

De theorie van d'r continaentendrift waoërt väörgesjtèld dör Alfred Wegener in 1912, mae 't doeërde bies de jaore 60 van d'r twintigste eeuw, wie de theorie van de plaattektoniek waoërt oontworpe, dat dis algemèng aanvaard waoërt.

## Bron

* o.m. Nederlandse wikipedia
# Eurazië

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De ligking vaan Eurazië
**Eurazië** is e supercontinent en — strik geografisch gezeen — 't eigelek continent en landmassa wat de werelddeile Europa, Azië en 't Midde-Ooste umvat. De naom is 'ne misjmasj vaan de naome *Eur*opa en *Azië*. De grens tösse Europa en Azië is 'n debat an sich boe nog altied geine consensus euver besteit. Euver 't algemein weure de Oeralberg gezeen es de grens tösse die twie werelddeile. Eurazië weurt allewijl ouch dèks gebruuk in de polletieke konteks vaan Rusland en zien umligkende len. In dat geval sleit Eurazië dus op e polletiek en/of cultureel euvergangsgebeed tösse Europa en Azië. Dit kump veural bis oetdrökking in de Euraziatische Ikkenomische Unie, boeveur Rusland 't initiatief heet genome.

't Gief 4,6 mieljaar lui in Eurazië, wat roontelum 65% vaan de ganse wereldbevolking is.

't Modern idee vaan Eurazië geit in tege de aw Europees wereldindeiling die al trök geit tot de Grieke en de Roemeine. De Grieke rekende Anatolië wel bij Europa, en dat kaom umtot zie 't bis hunne wereld rekende. De Roemeine hadde 'n dreideiling vaan de wereld zoewie zie 't kóste: Europa, Azië en Libië (wat neerkaom op gans Afrika).