Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sonoma County

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Graofsjappe vaan Californië
Ligking vaan Sonoma
**Sonoma** is e in 1850 gestiech graofsjap in Californië. 't Is e Inheims Amerikaans woord. De *Chucuines o Sonomas* waor 'ne stamd dee hei leefde. Later is de naom vaan 't graofsjap verbasterd tot *Sonoma*. De hoofplaots vaan 't graofsjap is Santa Rosa.

## Geografie

't Graofsjap heet 'n oppervlak vaan 4580 km² (1768 mijl²) boevaan 4082 km² (1576 mijl²) land is en 498 km² (192 mijl²) of 10.88% water is.

### Aongrenzende graofsjappe

* Marin County - zuide
* Solano County - zuidoost
* Napa County - ooste
* Lake County - noordoost
* Mendocino County - noorde

## Demografie

Volgens de census vaan 2000 bedroog de bevolkingsdiechheid 112/km² (291/mij²) en bedroog 't totaol bevolkingsaontal 458.614 dat bestoont oet:

* 81,60% blaank
* 1,42% zwart
* 1,18% inheimse Amerikane
* 3,07% Aziate
* 0,34% lui aofkomstig vaan eilande in de Stèllen Oceaan
* 8,44% aandere
* 4,09% twie of mie rasse
* 17,34% Spaons of Latins

't Gaof 172.403 gezinne en 112.406 femilies in **Sonoma County**. De gemiddelde gezinsgruutte bedroog 2,60.

## Plaotse

't Graofsjap heet 7 plaotse, boevaan de volgende twie de bekindste zien:

* Rohnert Park
* Santa Rosa

## Bron

* alles euver de Amerikaanse graofsjappe

|   Counties in Californië |  |
| --- | --- |
| Alameda County • Alpine County • Amador County • Butte County • Calaveras County • Colusa County • Contra Costa County • Del Norte County • El Dorado County • Fresno County • Glenn County • Humboldt County • Imperial County • Inyo County • Kern County • Kings County • Lake County • Lassen County • Los Angeles County • Madera County • Marin County • Mariposa County • Mendocino County • Merced County • Modoc County • Mono County • Monterey County • Napa County • Nevada County • Orange County • Placer County • Plumas County • Riverside County • Sacramento County • San Benito County • San Bernardino County • San Diego County • San Francisco • San Joaquin County • San Luis Obispo County • San Mateo County • Santa Barbara County • Santa Clara County • Santa Cruz County • Shasta County • Sierra County • Siskiyou County • Solano County • Sonoma County • Stanislaus County • Sutter County • Tehama County • Trinity County • Tulare County • Tuolumne County • Ventura County • Yolo County • Yuba County |
# Evolutie (biologie)

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De **evolutie** zoe es die vaan de biologie is de dinkwijs euver 't oontstoon vaan wezes, dat allewijl door de weitesjap weurt gehanteerd. Dees gedachtegeng woorte bedach door d'n Ingelsmaan Charles Darwin. De groetsten tegehenger vaan de evolutie is 't creationisme: dit is 't sjöppingsverhaol vaan de Joede, de christene en de mohammedaone.

## Historie

### De ierste woernumminge

Ein van de ierste gelierde dee op 'n aander meneer daan via 't creationisme naodach euver 't oontstoon vaan de versjèllende wezes, waor Charles Darwin. Tijdes 'n e paar jaor dorende ziereis zaog 'r op väöl versjèllende plaotse väöl bezunder menagerie. Zoe kaom heer ten weste vaan Zuid-Amerika op de Galápagos Eilen aon. Dees eilen ligke hoonderde kilometers oetein. 't Veel Darwin evels op tot de biestesoorte dao per eiland hendeg vaanein versjèlde.

### Feite

Nao lang oonderzeuk kaom Darwin tot de conclusie tot de evolutie de einegste woerheid is. 'r Constateerde drei feite:

* Binne populaties vaan lui en menagerie vaan 'n bepaold soort vertoene de individue versjèlle: *natuurleke variatie*
* 't Gief mie naokoumelinge es veur vervaanging nudeg is vaan de awwers
* Doorgaons blijf 'n populatie vaan lui en menagerie min of mie konstant vaan gruutde

Op groond vaan dees drei constateringe formuleerde heer twie principes.

* *Struggle of life*: 't Gief 'n strijd um 't bestoon.
* *Survival of the fittest*: 't Aon de hiersende umgevingsfactore bès aongepas type organisme euverleef en krijg de mieste naokoumelinge.

### Evelutie weurt bekènd

In 1859 sjreef Charles Darwin e book euver zien theorie: *On the Origin of Spieces by means of Natural Selection*. 'r Verwachde tot de kèrk aofwiezend op zie book zouw reagere umtot 't in konflik kaom mèt 't Biebels sjöppingsverhaol. Zelf zaog heer gein gooj rei "boeveur de (evolutie-)ideeë iemes religieus geveules zouwe kwetse". Dat dege ze evels wel, veural door 't idee tot de mins vaan 'nen aapechtege veurawwer zouw aofstamme. Darwin spraok dat idee in zie book neet oet. Evels waor 't d'r wel oet aof te leie. In zie book besteijt Darwin eine regel aon de aofstamming vaan de mins: *Light will be thrown on the origin of man and history*. Pas in 1871 publiceerde Darwin 't book *The Descent of Man*. Dao in geit heer wel deep in op de evolutie vaan de mins. Zien theorie zaw later de hisoriebeuk in gaon es darwinisme.
# Biodiversiteit

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Sint-Joasters. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De raengerwaojer zint de gebeje mit de hoagste biodiversiteit op de aerd.
**Biodiversiteit**, **biologische diversiteit** of **saortriekdóm** is de versjeienheid van laevesvörm oppe aerd en 't gans spectrum van gene, saorte, ecosysteme en landjsjappe. Hie-ónger valle dus hièl väöl saorte aan plantje, dere en anger organisme. Biodiversiteit is aevel väöl mièr es det. Ouch ómvatj 't de genetische wusjelwirking tösse saorte, versjeienheje binne saorte, diversiteit van verwantje saorte en de interaksjes daotösse, en ouch ecologische procèsse. Biodiversiteit kump de netuur te gooj wen versteuringe optraeje in ecosysteme. Door 'n groate geenpool kinne dees opgevange waere. Ouch speeltj ze 'n ónmisbaar rol in de vörming, besjurming en instandjhaojing van gróndj, de regulering van 't klimaat en de instandjhaojing van ecologische procèsse en laevesóngerhaojendje stèlsele.

## Zuuch ouch

* Populatie (biologie)
# Biogeografie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Remunjs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Biogeografie** is de leer van de geografische versjpreijing van organisme. Binne de biogeografie is me geïnterseerd in de samehang die de geografische versjprejing van organisme die noe laeve kan verklaore. De geografische versjprejing van organisme kan aafhange van diverse oorzake, wie versjillende klimaats-, plantjkóndige en terreinverhajinge die breers sjape en zo 'n laefómgaeving begrenze. Anger breers kinne óntsjtaon door netuurrampe, plaattektoniek en verangeringe in 't zeeniveau.

Paleobiogeografie is gerich op fossiele vóndjste en sjpäör.
# Kladistiek

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Sint-Joasters. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Kladistiek** of **kladisme** is 'n analysmethood die wuèrtj gebroeke in de biosystematiek veur evolutionair relaasje tösse organisme perbere te bepaole. Evolutionair verwantjsjap kan allein waeren aangetuèndj op gróndj van synapomorfieje: de gemeinsjappelik eigesjappe van alle leje van 'n groep, die ze höbbe geórve van de litste gemeinsjappelike veureljer van die groep.

Kladistiek versjiltj van anger fylogenetische genièkinge, wie de evolutionair systematiek, doordet allein monofyletische gruup waere opgenómme die alle saorte ómvatte die aafstamme van 'ne bestumdje veureljer (de klade). Zowaal parafyletische, gruup die waal alle drekke aafstammelinge van de litste gemeinsjappelike veureljer bevatte, meh neet sómmige later aafstammelinge, es polyfyletische, gruup die neet alle drekke aafstammelinge van de veureljer ómvatte, gruup waere aafgeweze.

Bie de klassieke systematiek woort veurnamelik gekeke nao morfologischen en anatomische boew en euvereinkumste dao-in en nao homologie en euvereinkumste in 't boewplan.
# Charles Darwin

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Charles Darwin (1869).
**Charles Robert Darwin** (Shrewsbury (Shropshire), 12 fibberwarie 1809 - Downe (Kent), 19 april 1882) waas 'nen Ingelsen autodidak op 't gebied van netuurlike gesjiechte, biologie en geologie. Darwin óntlieëntj zien bekèndjheid aan zien theorie det evolutie van saorte wuuertj gedreve door netuurlike selectie. 't Bestaon van evolutie woort nag tiejes zie laeve binnen e groeat deil vanne weitesjappelike gemeinsjap geaccepteerdj. De acceptatie van netuurlike selectie es aandrievendj mechanisme leet langer op zich wachten en is taengewuuerdig ónómstreje. De theorie die d'r haet óntwikkeldj wuuertj allewiel 't darwinisme geneump.

Darwin woort geluivig opgebrach en opgeleidj volges de filosofie vanne in daen tied in Ingelandj gangbaar netuurlike theologie, die religie en weitesjap vereinigdje. Dankes de waornummigen en óntdèkkinge die d'r inne loup van zie laeve deej góng d'r aevel ummer mieë twiefelen euver zowaal de gangbaar ideejen euver saortvörming es euver zie persuuenlik geluif. Tiejes 'n óngerzeuksreis mit 't sjeep de *Beagle* (1831-1836) bezóch t'r Zuud-Amerika, Australië, 't zuje van Afrika en versjillige eilandjgruup inne Groeaten ennen Indischen Oceaan. Op al dees plaatse bestudeerdje d'r de plaatselike bieëster, plantje, fossielen en geologie. E groeat deil van zie wiejer laeve waas gewiejdj aan 't óngerzeuken en classificere vanne op zien reis vergaordje veurwirpen en 't waas ónger anger door dit óngerzeuk det t'r op zien theorie euver 't óntstaon van saorte koom.

Darwin zie wirk zörgdje veur 'n revolutie binne de weitesjap, mer haw ouch invlood oppe maotsjappie, filosofie en religie. De acceptatie van evolutie zat de miens naer es 'n deersaort, óngerdeil vanne netuur, inplaats 'n baove de netuur stäöndje laevesvorm. Same mitte irfelikheidslieër van Gregor Mendel vörmp Darwin zien evolutietheorie allewiel de gróndj van alle biologische kènnis.
# Fylogenie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Sint-Joasters. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Fylogenie** (van 't Grieks φυλη, *phulè* = "vouksstam" en γενεσις, *genesis* = "gewaering") is de studie van de óntstaonsgesjiechte van 'n groep aan organisme. 'n Fylogenie is de besjrieving van wie de ein groep aan organisme is óntstange oet anger gruup. Dees wuèrtj meistes grafisch waergaove in 'ne fylogenetische stamboum.

De fylogenie óngerzeuk de evolutie van de organisme oet gemeinsjappelike veureljers en neet zoazièr de euvereinkumste tösse versjillige organisme. Cladistiek is 'n wichtige analysmethood die wuèrtj gebroeke veure fylogenie te bestumme op gróndj van synapomorfieje.
# Biologie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Biologie** is lètterlek de *lier vaan de levende natuur*. Daomèt oondersjeit zie ziech vaan de natuurkunde, die ziech mèt de *levenloze* natuur bezeghèlt (in de 19e iew had biologie 'n gans aander beteikenis, naomelek: de köns um iemes' wèl bis 't zijnt te oonderwèrpe). De biologie oonderzeuk alles wat te make heet mèt organisme en häör wisselwèrking mèt de Eerd. Daobij oondersjeit me drei hoofniveaus: de *microbiologie*, die geit euver de celstructure en de biochemie, mie in 't bezunder euver 't DNA, de *meso-biologie*, euver individueel soorte of euver orgaanwèrking, en de *macrobiologie*, euver populaties en 't miljeu.

De biologie deilt de organismes in veer *rieker* en drei domeine op:

* Riek vaan de plante (zuug plantkunde)
* Riek vaan de sjummels
* Riek vaan de bieste
* Riek vaan de bacterië
* Domein vaan de Archaea
* Domein vaan de Bacteria
* Domein vaan de Eukarya

Es rescategorie kint me nog:

* Virusse

Virusse stoon tösse levende en doej materie in. De vraog of virusse leve is veural filosofisch. 't Is neet (mie) gebrukelek de virusse 'n eige riek te geve.

De rieke vaan de diere, plante, sjummels en protiste vörme same 't domein vaan de Eukaryote, de bacterieë en de archeeë zien de Prokaryote.

## * Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage
# Weitesjap

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Nuts. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Weitesjap** (oet 't Latien: *scientia*, kènnis) is 't minsjelik sjtraeve om 'n model van zien omgaeving te sjöppe doer dit te besjtudiere en in terme van waor en onwaor te besjrieve. 'n Feit dat veur waor weurt aangenomme zónger bewies hèt 'n axioma.

Mit '(de) weitesjap' weurt zoewaal de verzamelde kènnis as de activiteit van 't verzamele van dees kènnis bedoelt. De meneer woerop weitesjap kènnis verzamelt, is te ongersjeie in *zuver* weitesjappelik ongerzeuk, 't straeve noa verdeping en oetbreiing van kènnis) en toegepas weitesjappelik ongerzeuk, dat gerich is op praktische doeleinde. Veur óngerzeuk hantiert me bepaalde weitesjappelike criteria en ongerzeuksmethodes. De (weitesjappelike) sjtudie van weitesjap en de weitesjappelike methode hèt weitesjapsfilosofie.

## Doctorate in Limburg

Tösje 1600 en 1980 doctoreerde 1322 Nederlands Limburgers (gedefiniëerd óp groond van gebaoërteplaatsj) an de vólgende universitete en hoeëgsjoeële:(hie-oonder ópgesomt vanaaf 10 Limburgse doctorate)

* Aoke 14
* Amsterdam 138
* Delft 32
* Eindhoven 36
* Franeker 10
* Groninge 41
* Harderwijk 63
* Leide 244
* Leuve 30
* Luuk 58
* Nijmege 215
* Rome 18
* Tilburg 33
* Utrecht 281
* Wageninge 32

De ow dissertaties zeunt gesjraeve in 't Latien, de later in Duutsj, Fraans, Nederlands of Ingelsj. De taal is evvel neet geboonde an 't laand oeë de universiteit liekt, mae ieëder an 't oonderwaerp en 't belang daovan in e bepaald laand. D'r waoërt óp Veldeke gedoctoreerd mèt 'n Duutsje dissertatie in Luuk of óp Jeanne d'Arc mèt 'n Fraanse in Amsterdam.

## Referentie
# Taxon

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Sint-Joasters. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De wichtigste range binne de taxonomie.
E **taxon** (mièrvawd: *taxa*) is 'n taxonomische einheid of groep. 't Is 'n groep organisme die door 'nen taxonoom waere geach det ze 'n óngersjeibaar einheid vörme. E taxon kan aevel ouch 'n groep van taxa van 'n óngerligkendj niveau zeen; of e deil van e taxon van 'n hoager niveau. Me kan dus niveaus óngersjeie.

Meistes haet e taxon 'ne naam en 'n rang, meh det is gei vereisdje. E taxon bevatj organisme (of taxa) wovan 'nen taxonomie oardeiltj det ze tót die einheid behuère, óm raejene die veur dem wichtig zint.

Ouch saorte zelf vörme taxa ónger e geslech.
# Anatomie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Mondino dei Liuzzi, *Anathomia*, 1541
**Anatomie** (van Aadgrieks: *ἀνά* (aná), op/aop, en *τομή* (tomé), sni-j) is d'n tak vanne biologie dae de structuur enne organisaasje van organisme behanjeltj. Me óngersjèdj: zoötomie (deerlike anatomie) en plantjenanatomie.

De wichtigste tek vanne anatomie zeen vergeliekendje anatomie en miensjelike anatomie. Andreas Vesalius wuuertj betrach es de gróndjlègker vanne modern miensjelike anatomie.

De deerlike anatomie kan de studie vanne structuur van versjillige bieëster beslaon. In dit geval sprèk me van vergeliekendje anatomie of deerlike morfologie. 't Kan ouch toet slechs ei bieës waere bepirk, wobie van speciaal anatomie wuuertj gespraoke.

Vanoet 'n utilitair standjpuntj is de studie van luuj de wichtigste aafdeiling van speciaal anatomie en dees miensjelike anatomie kan van versjillige standjpuntje waere genieëk. Det vanne biologie besteitj oet 'n nejkäörige kènnis vanne vorm, positie, gruuedje en verhajing vanne versjillige structure van 't gezóndj miensjelik leef, en aan dees studie wuuertj de term besjrievendje of topografische miensjelike anatomie gegaove. Kènnis op dit gebied kan ónger anger waere toegepas inne genaeskónde.

't Miensjelik lief is zoea ingewikkeldj det slechs e klein aantaal proeffesioneel miensjelike anatomie, nao jaore van gedöljige observatie, gans meister zeen van alle details; de meiste specialisere zich op bepaoldje deiler, wie 't herren of de derm. De topografische anatomie mót door kóntinu óntlejing en inspectie van doeaj miensjelike liever waere gelieërdj.

De pathologische anatomie (of gekrenkdjeanatomie) is de studie van kranke organe, dewiel secties van normaal anatomie, die op versjillige doelènj waere toegepas, speciaal name höbbe wie medische, chirurgische en gynaecologische anatomie. De vergelieking vanne anatomie van versjillige rasse van luuj maak deil oet vanne weitesjap vanne fysische antropologie of antropologische anatomie.
# Biosjemie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Biosjemie** is de weitesjap die de samestèlling en samewirking van sjemische verbinjinge die biedrage toete structuur vanne organisme en häör stofwusselingsprocèsse óngerzeuk.

'ne Biosjemikus verzeuk 'n verklaoring van 't laeven op moleculair-biologisch niveau te gaeve. De sjemische reacties die bie e bepaoldj biologisch versjiensel (procès) huuere waeren oetgezóch toet op moleculair niveau. Door 't begriepe van versjienselen op 't kleinste niveau kónne versjienselen op e groeater niveau (wie celniveau) verklaordj waere. Biosjemie is sterk verbónje mitte biotechnologie en genetica.

## Wichtige verbinjinge

De wichtigste verbinjingen binne de biosjemie zeen:

De sjemische structuur van DNA.
* Eiwitte (worónger enzyme) en peptide. De boewstein van eiwitten en peptide zeen de aminozoere.
* DNA en RNA. De boewstein van DNA en RNA zeen de nucleotide.
* Polysacharide. De boewstein vanne polysachariden of koolhydrate zeen de sókkers.

* Vètten of lipide.

Verbinjinge die väöl veurkómme zeen ónger anger:

* Hormone
* Vitamine
* Cholesterol
* Prione

## Wichtige óngerwirpe

* Eiwitsynthese
* Fotosynthese
* Fosfolipide
* Polysacharide
* Signaaltransductie
* Dissimilatie van eiwitte, vètten en koolhydrate
# Morfologie (biologie)

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Sint-Joasters. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Morfologie** is e deil van de biologie det zich besjeftig mit 't bestudere van de vorm en de struktuur van organisme en häör specefieke structureel kènmirke.

Hie-ónger valle ouch aspèkte van 't oetwenjig uterlik (feguur, tekstuur, kläör, petroan, gruèdje) ofwaal de extern morfologie (eidonomie), esouch de vorm en de struktuur van inwenjige deiler wie knäök en organe, de intern morfologie (anatomie). Dit versjiltj van de fysiologie, die zich veurnamelik besjeftig mit de fónksje van dees deiler. Morfologie is 'nen tak van de laevesweitesjappe det zich besjeftig mit 't bestudere van de algemein struktuur van 'n organisme of e taxon en de óngerdeile daovan.

## Zuuch ouch

* Morfologie (in de taalkónde)
# Fysiologie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Sint-Joasters. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Fysiologie** is de lièr van de normaal laevesverrichtinge en -versjiensele bie organisme (mit naam dere). Dewiel de anatomie en histologie de structuur besjrieve van de organisme en häör organe en weefsel, besjeftig de fysiologie zich mit de normaal wirking daovan. De wirking bie aafwiekinge (wie krankheid) valle ónger de pathofysiologie

De wirking van 't lief van 't organisme zeuk me oet door gebroek te make van 'n groat aantaal methode en óngerzeukstechnieke, wobie sjemie, biosjemie, electronica, netuurkónde, immunologie, microscopie en lektronmicroscopie 'n wichtige rol spele. Döks wuèrtj ouch gebroek gemaak van deerprove.

Wichte óngerwirpe van de fysiologie zint ónger anger de wirkinge van de nere en 't zaenstèlsel, de regulaasje van 't hert en de bloodsómloup, de lónge en gaaswusseling, de spiesvertaering, de hormoanhoeshaojing, de celhomeostaas, 't intern miljeu, de motoriek en 't metabolisme.
# Metabolisme

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Metabolisme** of **stofwisseling** is de biologische eigesjap vaan organismes um ziech mèt sjemische reacties in stand te hawwe, zoewel veur de greuj es veur de vernuiing vaan (potentieel) versjendeleerd materiaol. Neve voortplanting is metabolisme ein vaan de twie vaste kinmerke vaan levende wezes.

Plante en blauwalge metabolisere door fotosynthees: ze aoseme koledioxied (CO2) in, sjeie dat mèt energie oet 't zonleech in koolstof (C) en zuurstof (O2), gebruke de koolstof um ziech vaan op te bouwe en aoseme de zuurstof oet. Mèt speciaol orgaone (beveurbeeld wortele) kinne ze eventueel ouch aander essentieel bouwstoffe opnumme. Bieste metabolisere door verbranding: ze ete bronne vaan koolstof en aoseme zuurstof in; de koolstof gebruke ze deils veur ziech op te bouwe en deils veur energie, die ze hole oet de reactie mèt de geaosemde zuurstof. De mieste bieste aoseme de koledioxied oet en stoete de aander (vaste en vleujbaar) resprodukte aof mèt d'n anus.

't Resproduk ('aofval') vaan ein organisme zien stofwisseling is dèks weer de veujing veur aander organismes: plante aoseme de koledioxied vaan bieste, bieste de zuurstof oet plante, en versjèllende organismes leve vaan de vaste aofvalstoffe vaan bieste. Ouch doej organisme weure gere veur 't metabolisme vaan levende gebruuk. Dees tegestèlling maak de krinkloup vaan 't leve en 't bestoon vaan ecosysteme meugelek.

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Gedraag

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Gedraag** verwies nao de hanjelingen of antjwäörd van e veurwerp of 'n organisme, gewuuenlik mit betrèkking toete ómgaeving. 't Gedraag kan bewós of ónbewós (instink), äöpelik of heimelik en vriewillig of ónvriewillig zeen. Gedraag wuuertj gekónterleerdj door 't endocrienesysteem en 't zieënstèlsel. De ingewikkeldjheid van 't gedraag van 'n organisme is verwantj mitte ignewikkeldjheid van zie zieënstèlsel. Euver 't algemein höbbe de organisme mit kómplekse zieënstèlsele 'n grótter capaciteit veur nuuj reacties te lieëren en zoea häör gedraag aan te passe.

't Gedraag van luuj (en anger organisme of zelfs mechanisme) vèltj binnen 'ne wejjer van algemein gedraag (normaal), óngebroekelik gedraag (zunjerling), aanvaardbaar gedraag en ónaanvaardbaar gedraag. Acceptatie van gedraag wuuertj geëvalueerdj mit betrèkking toet sociaal normen en zeen door versjillige middele van sociaal kóntraol geregeldj. De middele sociaal kóntraol zeen vervolges verwantje mitte versjillende karakteristieke die es wiechtig weure gezeen in versjillendje culture, wie laeftied, gender of aafkoms. Studies die zich besjeftige mit gedraag van luuj en bieëster zeen psychologie, ethologie, gedraagsecologie en sociobiologie.
# Geografie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Geografie** (verhollandst *Eerdriekskónde*) is de wetensjap die ziech bezeghèlt mèt alle fenomene die betrèkking höbbe op bestumde plaotse, gebiede, continente of de gaanse wereld. Geografie concetreert ziech ummer op 'n aon te wieze gebeed op de Eerd en is temeenste groetendeils synchroon, d.w.z. ze hèlt ziech bezeg mèt de situatie vaan noe, in contrast mèt de historie, die diachroon opgezat is.

Geografie vèlt in meenstens twie takke oeterein: fysische geografie en sociaal geografie. De ein betrèk ziech op de natuur vaan 'n zekere plaots en is doamèt verwant aon de natuurkónde en de biologie, de aander hèlt ziech bezeg mèt de bevolking vaan 'n zeker plaots en heet väöl te make mèt (culturele) antropologie, sociologie, taolkónde ezw. 'n Hiel oppervlakkege vörm vaan geografie is topografie, "plaots-besjrieving" en de cartografie, wat 't make vaan laandkaarte inhèlt; dees vörm vaan geografie is veural belaangriek op basissjaole.

## Interne link

* Lies vaan continente en len
* Lies vaan reviere
* Gebirgdes