Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Virusse

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

E **virus** is 'n wieväölheid aan irfelik matterjaal (det kan zowaal RNA es DNA zeen), die gewuuenlik is ingeslaoten in 'n ómhulsel van eiwit. Sómtieds guuef 't ouch nag 'n envelop, e membraan ('n dóbbel fosfolipidelaog) en glycoproteïne. Dit litste kump allein veur bie deerlike virusse.

Virusse kónne zich neet zelf veurtplantje, mer allein mit behölp van 'ne gashieër, det te betrachte vèltj es de ultiem vorm van parasitisme. Virusse waere gewuuenlik neet es 'n organisme gezeen, ómdet die neet de nuuedzakelike kènmirke van laeve vertuuene.

Virusse zeen waal verwantj aan organisme en vertuuene dudelik evolutie, en meistes zelfs väöl snelder es de organisme. 't Vakgebied det zich besjeftig mit virusse hètj de virologie.

d'n Typische diamaeter van e virus ligk tösse de 20 en 300 nanomaeter. Recèntelik zeen in amoebe reuzevirusse óntdèk mit afmaetinge toet 750 nanomaeter.

Antibiotica zeen neet effectief taenge viraal infecties. De ènsigste gooj raeje woveur sómtieds (in Nederlandj minder es in 't Belsj) antibiotica waere veurgesjreve wen emes 'n viraal infectie haet is veur te veurkómme det 'n opportunistische bacterie-infectie es kómplikaasje optreudj.

## Zuuch ouch

* Computervirus
# Prokaryote

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Sint-Joasters. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Prokaryote** zint alle organisme die bestaon oet 'ne cel zónger celkaen, det inhèltj det 't DNA zich neet in 'n apaart kómpartimentj bevindj binne de cel, meh loos door de cel zwaef. Veurbiljer van organisme die prokaryote zint, zint de bacterieje en de archaebacterieje. Alle prokaryote zint geplaats in de ómstreje groep *Monera*; dees groep is groat en diverse. De meiste van dees organisme höbbe chloroplaste. Sómmige prokaryote laeve in symbioos mit eukaryote, woveur ze innerzjie make, dewield e eukaryote veur besjurming zörge.

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Protozoa

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Sint-Joasters. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De **protozoa** zint 'n neet-lenger erkandje resgroep van eincellige, eukaryotische micro-organisme, die neet behuère tót de plantje, sjummele, dere en *Chromista* (mit ónger anger de broenwiere en diatomeeje).

De protozoa woorte in veer gruup verdeildj nao de waeg worop ze zich veurtbewaege:

* *Flagellata* of zweepdere: dees bezitte zweepdräöj womit ze zich kónne veurtbewaege en veuje;
* *Ciliophora* of trilhaordere: dees höbbe klein trilhäörkes euver de ganse cel. Mit dees trilhäörkes kónne ze zich veurtbewaege en veuje, wie pantoeffeldere;
* *Amoebozoa*: dees höbbe gein vaste vorm en höbbe sjienveutjes. Mit dees sjienveutjes kónne ze zich veurtbewaege en veuje, wie amoebe;
* *Apicomplexa* of späördere: dit zint ingewikkeldje eincellige eukaryoate die veural es parasiete laeve, wie plasmodium, de veroarzaker van malaria.

De protozoa waere allewiel nao häör fylogenetische aafstamming verdeildj euver de versjillendje supergruup.
# Deerkónde

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Sint-Joasters. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Deerkónde** of **zoölogie** is de weitesjappelik bestudering van laevendje dere. 't Vörmp 'n óngerdeil van de biologie. 't Deerlaeve wuèrtj in gruup ingedeildj, die stamme waere geneump.

Wichtige óngerdeile van de deerkónde zint veldjwirk en óngerzeuk in laboratoria, det wuuertj gedaon door zoöloage of deerkóndige. Häör wirk besteitj oet 't bestudere van structuur, fónksjes, ecologie en evolutie van dere.

De plantjkónde geitj euer 't bestudere van plantje; de virologie euver virusse; enne paleontologie geitj euver 't bestudere van oetgestórve saorte.
# Plantkónde

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't AGL. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Plante
**Plantkónde** of **botanica** is de weitesjappelike sjtudie van plante. 't Is 'n tak van biologie.
Plantkónde besjtrik 'n ganse reeks van weitesjappelike disciplines die de gruj, de reproductie, 't metabolisme, de óntwikkeling, de ziektes en de evolutie van 't plantelaeve besjtudere.

Zoeas bie anger laevesvurm in biologie, kint 't plantelaeve weure besjtudeerd op versjillende nivo's, van 't molekulaire, 't genetische en biosjeimische nivo via de organelle, celle, weifsels, organe en de biodiversiteit van ganse plante. Aan de top van dees sjaal kinne plante weure besjtudeerd in populaties, gemeinsjappe en ecosysteime (zoas in ecologie). Op edert van dees nivo's kint inne botanis zich bezighouwe mit de classificatie (taxonomie), de sjtruktuur (anatomie) of de functie (fysiologie) van 't plantelaeve.
# Symplesiomorfie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Sint-Joasters. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'n **Symplesiomorfie** is in de fylogenie 'n aandujing veur 'n bestumdje gedeildje eigesjap binnen 'n groep saorte die neet uniek is veur dees groep. De eigesjap is al óntstange veur de litste gemeinsjappelike veureljer, wodoor ze dus neet unieks is veur de groep saorte. Zón eigesjap kan dus neet waere gebroek es e bewies det de leje van 'n groep nejjer aanein verwantj zint es aan 'n saort boete die groep die 't kènmirk ouch bezitj; daoveur mót me 'n synapomorfie aantuène, e gedeildj nuuj kènmirk.

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Antropologie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Nuts. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Antropologie** is de sjtudie of lier van de minsj. Dees sjtudie hilt zich bezig mit alle luuj én mit alle dimensies van de minsjelikheid. In de modern antropologie sjtit 't begrip dat de minsjelike aard 'cultuur' is centraal. Angesj gezigk, dat oos soort de capaciteit haet ontwikkeld óm ozze wèlt in symbole te zeen, en dat veer de wèlt (en ószelf) op basis van dergelike symbole kinne transformere.

Antropologie weurt euver 't algemein in veer gebede óngerverdeild:

1. Fysische antropologie of antropobiologie, besjtudeert de minsj as biologisch organisme, 't gedraag van primate en minsjelike evolusie.
2. Taalkunde, besjtudeert de variasie in taal doer tied en ruumte en ouch 't sociaal gebroek van taal en de relasie tusje taal en cultuur (zuuch ouch conceptueel analyse);
3. Archeologie, besjtudeert de materiaal euverbliefsele van minsjelike samenlaevinge en
4. Cultureile antropologie (vreuger 'volkerkunde' of 'etnologie') besjtudeert 't sociaal gedrag, de economische sjtructuur en de religie van völker en bevölkingsgroop. In de Vereinigde Sjtate weurt de term 'cultural anthropology' väöl gebroek, in Groet-Brittannië de term 'social anthropology'.

Dit zien de antropologe die 'n artikel op dees Wikipedia höbbe:

* Partha Chatterjee
* Igor' Semënovič Kon
* Hans van Laar
* Ton Lemaire
* J.J. Voskuil
* Huang Xianfan
# Bioinformatica

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Nuts. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De **bioinformatica** is ein relatief nuuj richting in de weitensjap, die zich bezig hult mit 't toepasse van informatica technieke in de biologie, zoeës d'r naam eigelik al aangeuf. Bioinformatica besjteit es apart vakgebied noe zoeën klein twintig jaor, mer is waal hiel breid: 't löp van vuursjpelle van de sjtruktuur en funsie van eiwitte en DNA (dènk bevuurbeeld aan 't vuursjpelle van de kans datse kanker kins kriege, of waorum bie de eine miensj un genaeësmiddel baeëter wirkt dan bie iëmes angesj) tot "text mining" (de kompjoeter lieëre om nuuj kènnis oet de weitensjappelikke literatuur te haole).

Zoeës gezag is 't vak hieël breid: 't uëverlapt dan ouch neet allein mit informatica en biologie, mer ouch mit sjeikunde, wiskunde (mit name de sjtatistiek), en de medische weitensjap.
# Biotechnologie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De **biotechnologie** besjeftig zich mitte technieke veur biologie te gebroeke veur praktische aafzichter en is 'n hieël breid terrein det zich oetstrèk van 't make van kieës toet hieël modern laboratoriumwirk. De naam kump vanne Griekse wäörd *βιος* (*bios*: "laeve") en *τεγνικος* (*technikos*: "gebroek") en mèntj dus litterlik "'t gebroek van 't laeve".

Veurbiljer van biotechnologie zeen 't foeke van dere, 't veraedele van plantje en 't fermentere van biologisch matterjaal. Bie fermentatie waere bacterieje, celculture of sjummele, wie gis, ingezatj. Dit wuuertj toegepas tiejes 't broewe van beer, 't make van kieës en yoghurt enne vinificatie van wien. Aafgezatj taenge klassieke biotechnologie wuuertj van modern biotechnologie gespraoke wen gebroek gemaak wuuertj van recombinant-DNA-technologie.

## Modern biotechnologie

Van moderne biotechnologie is spraok wen gebroek wuuertj gemaak van recombinant-DNA-technologie. Hiemit kónne DNA-fragmenten oppernuuj waere gecombineerdj. Dees techniek besteitj nag mer inkel decennia, naodet 't meugelik woort DNA te analyseren en te modificere. In 1974 woort óntdèk det de kroeangalbacterie *Agrobacterium tumefaciens* e DNA-stökske van 'n plasmied euverdroog nao 't plantjgenoom van ziene gashieër en det dit stökske DNA de plantj aanzadje toete vörming van kroeangallen oppe reut. Door wiejer óngerzeuk haet me gelieërdj gerich de eigesjappe van celle te beïnvloje. Dees techniek maak 't meugelik organisme aan te passe veur effectiever aan te sloeten oppe beheufdje. Door ónbekèndjheid mitte gevolge veure gezóndjheid en 't miljeu waere ggo's oetveurig getes; dit in taengestèlling toet rassen oete klassieke plantjveraedeling, veurdet die waere vriegegaove.
# Neuroweitesjap

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Valkebergs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Neuroweitesjap** of de **neuroweitesjappe** ies de weitesjap die ziech bezeghilt mit alle aspekte van 't zenuwsjtilsel. Ze ies 'n rillatief jonk vakgebeed binne de natuurweitesjappe, mit versjillende specialisaties, beveurbeeld de neurologie, de neurofysiologie en de neuroanatomie, die ongerling ivvels gans kort biemekaar liegke en sjterk verweve zin mit mekaar.

'ne **Neuroweitesjapper** geit oet van 't liechaam: 't zenuwsjtilsel weurt bezeen op moleculair en cellulair niveau. Daoneve weure de functioneel anatomie van 't zenuwsjtilsel, observaties en bewaeging besjtudeerd. Angersjum geformuleerd: gedraag en cognitie weure vanoet hun fysiologische (neurologische) basis bekeke. Ouch de genetica sjpeelt in de neuroweitesjap 'n gans belangrieke rol. De vief centraal vraoge in de neuroweitesjap zin op force van Eric Kandel:

1. Wie ontwikkelde de hersjene ziech bies hun volwassene sjtaat?
2. Wie communciere hersjecelle mèt mekaar?
3. Wie beïnvlooje versjillende verbindinge (synapse) tusje zenuwcelle 't gedraag, de zintuuglikke observatie?
4. Wie beïnvlooje op hun beurt de ervaringe van 'n individu de synapse in 'n hersjegebeed, en de verbinginge tösje de versjillende hersjegebeeje?
5. In welke zin versjille kranke hersene (en dus de verbinginge tösje hun hersjecelle) van gezonde hersjene?

### Neuroweitesjappers op daes wikipedia

* Sigmund Freud (Oasteriekhongaarse neuroloog, mer bekinder es psycho-analyticus)
* Sam Harris (Amerikaansen algemeine neuroweitesjapper
# Pathologie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Remunjs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

 Pathologie
**Pathologie** verwies nao de studie van krenkdes. Aangezeen dit 'n wied-oetereinloupend óngerwerp vertaegeweurdig, weurt de pathologie óngeverdeild in 'n versjeienheid aan veljer, die zich strèkke van de moleculair pathologie tót de mienselike pathologie.

De mienselike pathologie weurt geweunlik opgedeild in:

* De anatomische pathologie, de studie van krenkdes door macro- en microscopisch óngerzeuk van weefsel;
* En de chemische pathologie, wobie laboratoriumanalyses van biologisch matterjaal waere gedaon en geïnterpreteerd.

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Virologie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Virologie** besleit de studie vaan virusse en hun eigesjappe. Iemes dee ziech bezeghèlt mit virologie hèt 'ne viroloog. Martinus Willem Beijerinck weurt betrach es de groondlègker vaan de virologie. Aongezeen virusse zich kènmerke door interactie mèt aander levesvörm in de breiste zin, hèlt de virologie ziech bezeg mèt diverse vakgebiede wie biologie, microbiologie, boe-oonder de veterinair en de medische micrologie, en de plaantkunde.

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Ranonkelfemielje

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Kraopoeat.
Bósbótterbloom.
Moezestert.
De **ranonkelfemielje** (*Ranunculaceae*) is 'n plantjefemielje oete orde *Ranunculales*. 't Aantaal aan saorte weltwied bedruueg 1300 toet 2000, wovan de meistes inbe gemaesigdje zaon op 't naordelik halfróndj veurkómme. In Europa kómme zoeaget 310 saorte veur. De meiste saorte zeen kroedechtig. Ouch zitj dao 'nen inkele liaan ónger.

De blajer zeen inkelveljig en daobie döks ingesni-jjen of handjvörmig samegestèldj wobie ze döks oet drie segmente bestaon. De butelste segmente zeen 't brèdste en 't deepste ingesni-jje.

De ranonkelfemielje is väölvörmg. Zoea guuef 't väöl variaasje inne bloomsboew. Daobie kan de functie vanne óngerdeiler vanne bloom sómtieds aafwusjele. De blome kónne straolsgewies symmetrisch zeen, mer ouch guuef 't geslechte mit twieëziejig symmetrische blome.

De bleujwies enne res vanne plantj loupe döks in einanger euver. De twieëziejig symmetrische blomen höbbe döks e spaor. De straolsgewies symmetrische blome kónnen 'ne kelch en 'n kroean höbbe. Ouch zeen 's saorten aan plantje die dit óngersjied neet höbben en allein bloomdèkblajer höbbe die waal op kroeanblajer lieke. De kroeanblajer höbbe döks e greufke veure nekter te marke. Döks zeen väöl maeldräöj sómtieds toet 'ne krans zeen oetgegreudj. 't Aantaal aan stampers is wusjelendj. 't Vröchbeginsel is baovestenjig.

## Indeiling

De volgendje geslechte vallen óngere ranonkelfemielje. Dit zeen alle geslechte van dees femielje die veurkómmen in Nederlandj en op 't Belsj:

* *Aconitum* (paterskap)
* *Actaea* (woufroot/christoffelkroed)
* *Adonis* (adonisruueske)
* *Aquilegia* (akkelej)
* *Anemone* (windjruueske)
* *Caltha* (doeajerbloom)
* *Cimicifuga* (zilverkaes en wantsekroed)
* *Clematis* (hègkerank)
* *Consolida* (ridderspaor)
* *Eranthis* (wintjergek)
* *Ficaria* (spieënkroed)
* *Helleborus* (neesroot)
* *Hepatica* (laeverbleumke)
* *Myosurus* (moezestert)
* *Nigella* (jónkvrouw-in-'t-greun en zwarte kummel)
* *Pulsatilla* (koesjölkroed)
* *Ranunculus* (bótterblome)
* *Thalictrum* (roet)
* *Trollius* (trolbloom)

## Taxonomie

* Riek: *Plantae* (plantje)
	+ Stam: *Embryophyta* (landjplantje)
		- Klas: *Spermatopsida* (zaodplantje)
			* Klaad: bedèkzäöjige
				+ Klaad: nuuj twieëzaodlobbige
					- Orde: *Ranunculales*
# Zoo

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'ne Bosduvel (*Ateles paniscus*) in de GaiaZoo in Kèrkraoj.
'ne **Zoo**, ouch wel **zoölozjiek** of **dierentuin**, is 'n parkechtege inriechting boe (miestens) exotische bieste in gevaangesjap weure gehawwe en (dèks tege betaoling) pebliek te bekieke zien. Zoos combinere educatieve, commercieel en conservationeel doele: ze dene veur 't pebliek te imfermere, veur wins te make en veur 't in stand hawwe vaan bedreigde soorte.

Zoos höbbe hunne veurluiper in menageries vaan de vreugmodernen tied. Dit waore feitelek levende rariteitekabinètte vaan rieke particuliere: wie me mie exotische bieste lierde kinne, wouw me dao ouch in Europa kinnes vaan numme. Väöl lui wouwe de bieste neet (allein) in opgezatte vörm, meh ouch in levende vörm in actie zien. De ierste zoos wie veer ze verstoon oontstoonte in de negentiende iew: in 1835 góng de Londense Zoo ope, in 1838 begós in Amsterdam Natura Artis Magistra, in 1843 góng ouch de Zoo Antwerpe vaan start. Bieste woorte in dees zoos opgestèld in rillatief klein kouwe, in 't gemein in femilies biejein. Alle drei de zoos bestoon noe nog op hun oersprunkeleke locaties.

In de twintegsten iew oontwikkelde zoos ziech wijer. Oet 't ougpunt vaan biesteleve kraoge bieste dèks groeter verblieve, dèks ouch neet mie in kouwe meh op weie. E veurbeeld in Nederland is Diergaarde Blijdorp in Rotterdam, wat in 1940 'nen hendeg moderne zoo waor. Dezen trend zat ziech in de res vaan de iew door. Ouch gónge zoos ziech ummer mie specialisere: ze wouwe neet mie alle bieste höbbe die 't gaof, meh concentreerde ziech op ein bepaolde gróp. Zoe gief 't in väöl stei aquaria en dolfinaria: zoos mèt allein ziebieste. Ouch goejde väöl zoos hun opstèlling um: bieste woorte ummer minder in femilies georganiseerd en ummer mie in biotope. Zoe vint me liewe en tiegers, die vreuger in zoos nevenein leefde, noe vaanein gesjeie: ze leve in 't wèld jummers ouch op versjèllende continente (Afrika en Azië).

Sinds 2005 gief 't ouch in Nederlands-Limbörg 'ne zoo: de GaiaZoo in Kèrkraoj (veurheer Gaiapark). Dit is 'nen hiel moderne zoo mèt mer e paar bieste in groete verblieve, biejeingezat in 'n biotopeopstèlling.

Veural in de lèsten tied höbbe zoos tout court kritiek gehad vaan biesterechteactiviste: väöl vaan hun vinde 't verkierd veur bieste in gevaangesjap te hawwe. 'n Partij wie de Nederlandse Partij voor de Dieren wèlle zoos daorum verbeeje. Dit inziech weurt neet door alle deskundege gedeild.
# Naoldbeum

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Norbiks. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Dennetak mèt denne-appele
**Naoldbeum** zeunt beum dae naolde in de plaatsj van blajjer haant. Loofbeum verleze hön blajjer in d'r herfst, naoldbeum behaowe evvel mètstens hön naolde. D'r lariks en d'r moerascipres verleze de naolde. Naoldbeum greuje väöral in sjtrieëke mèt e gematigd klimaat; in de trope kaome ze vör in de berg. D'r ginkgo biloba is 'ne naoldboom mèt blajjer.

## Economisch belang

Naoldbeum zeunt de belangriekste hootleveranciers óp de waelt. Daonaeve wert ooch wal hars gewònne, en vreuger ooch terpetien.

## Zuuch ouch

* Naoldbösj

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Gaes

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Gaes.
*Hordeum vulgare*
**Gaes** of **gaers** (*Hordeum vulgare*) is 'n saort aan kaore. Hae stamp aaf vanne wilje gaers (*Hordeum spontaneum*), dae nag ummer in 't Midden-Oeaste veurkump. Bei saorte zeen diploied (2n = 14 chromosome). Gaes behuuertj juus wie de euverige grane terve, haver, rögke, hirs (*gierst*) en ries toete graasfemielje. Óntkeendje gaes (mout) is 'ne wichtige gróndjstof veur beer en whisky.

Gaes is 'n einjäörige, oetloupendje plantj mit 50 toet 130 cm lang stengele woraan zich 'n aorvörmige bleujwies vörmp. Aan waersziej vanne getendje aorspil staon ummer drie einbleumige äörkes ingeplantj. De butelste vanne drie äörkes zeen sómtieds mennelik of rudimentair. De kèlkkaefkes zeen smaal, lancet- toet naoljvörmig enne ungelste kroeankaefkes vanne vröchbaar bleumkes zeen gewuuenlik lang genäöldj. Sómtieds is de kaafnaolj vervange door e drietenjig versjet (gevorkdje gaes). De cultivars zeen euverwegendj zelfbevröchtendj.

De kaorevröch is meistes bedèk en min of mieë struuekluuerig, mer 't guuef ouch "naakszäöjige" gaes en ouch gaes mit zwarte kroeankaefkes (zwarte gaes). Bie gewuuene gaes is de korrel vergreudj mitte ómhöllendje kaefkes, wodoor deze gepeldj mót waeren in 'n pelmeule veure kaefkes van 't zaod te sjeie.
# Hirs

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Hirs.
**Hirs** (*Panicum miliaceum*) is 'n groep aan kaoregewasje mit klein korrele die toete graasfemielje behuuere. De korrelopbrings per hektaar is óngevieër 700 kg.

Versjillige hirssaorte woorten al in 't vreug neolithicum in Sjina verboedj; späör zeen gevónje van hirsteelt oet 8300 toet 6700 veur Christus. In dezen tied koom hirsteelt dökker veur es ries. Hirs woort vreuger ouch in Europa es aeteswaar gebroek. In väöl gebiede van Afrika en Azië zeen de versjillige hirssaorten 't wichtigste aetesmiddel. Ploemhirs behuuertj toete vreugste vanne in Nederlandj aangetróffe cultuurgewasje; oppe raatakkers woort dees hirssaort al veur 't begin vanne jaortèlling verboedj.

De korrele zeen glutevrie en bestaon bieje meiste hirssaorte veur 60 toet 80% oet kaolhydrate, 6% en 20% eiwit mit wichtige aminozoeren en 1 toet 6% vèt.

Hirs en sorghum bevatte mieër ónvertaerbaar stoffe (phytinezoer, oxaalzoer, kezelzoer) es anger graonsaorte die waere gebroek veur vólkaorewègk. Ómdet óngepeldje hirs bitter smaak is 't baeter veur dees kaoresaort neet in vólkaore te verwirke.
# Frans

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

't **Frans** is 'n Romaanse taol en de offesjeel taol vaan Fraankriek, Québec, Wallonië, westelek Zwitserland en väöl aw Franse kolonies wie Kongo. Ze weurt door 128 miljoen lui verstande en gesproke, boevaan zoe'n 60 miljoen in Europa - dat zien de mojertaolsprekers vaan 't Frans en vaan dao-op liekenende taole wie 't Waols en 't Occitaans. 't Frans wint snel terrein op zien neet-officiële zusterkes.

't Frans is in Limburg lang de ierste cultuurtaol gewees, in 't bezunder in Mestreech en Belsj Limburg. Dees dialekte höbbe daan ouch väöl Franse lienwäörd, wie *facteur*, *gezèt*, *compleminte* en *kemissie*; de lètse drei wäörd koume ouch in de dialekte vaan Hollands Limburg veur.

Oet 't Frans zien versjiedene creooltaole wie 't Kreyòl ontsjtaon.

Es gevolg vaan't Frans kolonialisme heet 't Frans ziech vaanoet Europa naor aander werelddeile verspreid In mie as 30 landen is 't Frans tegewoordig de offesjeel taol, met naome in Afrika, zoewie beveurbeeld in Mali boe zoe'n 30% vaan de bevolking Frans sprek. In dat aspek is Frans op diplomatiek gebied belaankrieker es beveurbeld Chinees, dat ewels väöl mie sprekers heet. Vaan de zeventiende tot de twintegste iew waor 't Frans in Europa ouch de lingua franca vaan de gegoede staand.

't Totaal aontal sprekers vaan 't Frans (moojertaol- en twiedetaolsprekers) weurt gesjat op 300 miljoon. 't is daoneve ouch de moojertaol vaan 25% vaan alle Canadeze.

Frans is vaan aajdsher eine vaan de belaangriekste taole vaan Europa. In de 18e en 19e iew, zoe-ouch aon 't begin vaan de 20e iew, waor 't bij oetstèk de belaangriekste veurtaol tösse Europeane die boete 't gebeed vaan hun mojerstaol mooste spreke. 't Begrip lingua franca meint daan ouch lètterlek op 't Latien *Franse taol*. Allewijl weurt 't Ingels es riechtege lingua france vaan Europa gezien. Toch is 't belaank vaan 't Frans in de polletiek vaan Europa neet gemekelek eweg te dinke. Zoe is Frans same mèt Ingels en Duits, ein vaan de drei officieel taole vaan de Europese Unie.

## Kiek ooch

* Aajdfrans
* Middelfrans
* Lies van Franstalige sjrievers
* Lies van Franstalige dichters

## Referenties