Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ecologie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Ecologie** es weitesjap is 'n óngerdeil vanne biologie. 't Bestudeertj de dynamiek vanne wusselwirking tösse organisme, populaties of laevesgemeinsjappe (de biotische miljeufactore) enne relaties tösse organisme, populaties, laevesgemeinsjappen of landjsjappe en 't neet-biologisch miljeu (de abiotische miljeufactore). De studie op 't niveau vanne saort hètj ouch waal autoecologie en op 't niveau vanne laevesgemeinsjap en ecosysteem hètj gemeinsjapsecologie of synecologie.

't Waord *ecologie* woort oearsprunkelik doren Duutsje bioloog Ernst Haeckel in 1866 geïntroduceerdj es *Ökologie*: 'n sametrèkking vanne Griekse wäörd *oikos* (hoeshaje) en *logos* (studie, weitesjap).

Innen Angelsaksische welt woort dit *ecology*, det dao 'n get anger, mieë miljeukóndig en miens-gerichdje meining kreeg. In Nederlandj bestaon bei de biologische enne miljeukóndige variant naevenein, mer 't versjil is 'nt vervage.

## Anger gebroeke

't Waord *ecologie* wuuertj ouch döks gebroek in anger meininge:

* gerilleteerdj aan e baeter miljeu, in 't biezunjer det vanne miens;
* praktischer, betreffendje gedraag det good is veure miens en zien miljeu en veure netuur (wie ecologische landjboew en 't EKO-käörmirk);
* gerich op 'n bepaoldje laevesbesjoewing (ecologisme);
* betreffendje de ómgaeving of 't netwirk van beveurbeildj e bedrief.
# Synapomorfie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Sint-Joasters. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Synapomorfie** is e begrip oet de kladistiek en evolutie det sleit op e kènmirk van e taxon det uniek is veur det taxon. Alle organisme die bie de groep huère höbben 't of stamme aaf van 'n vorm die det oatj kós. Dit mèntj ouch det alle get minder-verwantje organisme die dao neet bie huère 't ouch neet höbbe en ouch noatj höbbe gehad. Oet de vónjs van 'n synapomorfie kan waere aafgelèdj det alle organisme die dem kinne nejliker aanein verwantj zint es aan 'n zöstergroep binne e rumer taxon. Me kan aevel waal neet 'n nejjer verwantjsjap aannumme tosse de zöstergroep en leje van 'n rumer groep op gróndj van 't óntbraeke van 'n synapomorfie.

Es e veurbild kinne zougdere de milkklere; dees zint 'n synapomorfie bie häör. 't Feit det vèsse en reptiele gein milkklere höbbe mèntj waal neet det dees twiè nejjer aanein verwantj zint; häör gezamelik kènmirk ('t óntbraeke van milkklere) is 'n symplesiomorfie.

Ómdet eigesjappe döks weer verzwinje in 'n groep, kan me aevel neet good op slechs ein eigesjap aafgaon. Biologe verzeuke in 't kader van de kladistieks alle synapomorfieje op te späöre en zeuke zoa de wersjienlikste stamboum.
# Oongewervelde bieste

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Oongewervelde bieste** zien bieste die geine wervelkolom of rögkegraot höbbe. Hei-oonder valle alle bieste mit oetzundering vaan de bieste die behure tot 't subphylum *Vertebrata*. Veurbeelde vaan oongewervelde bieste zien weikdiere, wörm en gelidpoetege.

De gewervelde bieste höbbe ziech ge-evolueerd vanoet de oongewervelde bieste. Dat zuut me ouch trök aon 't feit dat de ruim mierderheid vaan de levende diersoorte oongewerveld is. Väöl oongewervelde taxa höbbe e groeter aontal en 'n groeter variatie vaan soorte es 't ganse subphylum *Vertebrata* bij-ein. Aongezeen de gewervelde zien oontstange oet de oongewervelde, vörme de oongewervelde bieste op ziech dus gein geldige taxonomische indeiling en is d'n term paraphyletisch.

## Zuug ouch

* Gewervelde bieste
# Walvèsechtege

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De **Walvèsechtege** of **Cetacea** zien 'n orde vaan aquatische zoegdiere; meist ziebewoeners. De lede weure in de volksmoond *walvèsse*, *dolfiene* en *broenvèsse* geneump. Zoöloge goon die naome meistentieds oet de weeg, umtot de taxonomie de bieste aanders indeilt.

De walvèsechtege zien wel geëvolueerd oet de Evehovege. Ze zien evels gans en gaaroet aon 't waterleve aongepas: hun väörpu zien vinne gewore en hun achterpu zien gemarginaliseerd tot stumpkes oonder de huid. Ze zien gestroomlijnd veur good deur 't water te kinne sjete en aoseme door e look bovenop de kop, wat ze aof kinne slete es ze oonder water zien.

Väöl vaan de walvèsechtege höbbe 'n groete intelligentie. Gemiddeld zien de bieste intelligenter es de Aapechtege. Versjèllende dolfiensoorte, veural d'n toemeleer en d'n orka, weure veur gecompliceerde dressuur ingezat; dees twie soorte höbbe meugelek 'ne vörm vaan taol. De lèste jaore is bezunder väöl oonderzeuk gedoon nao de intelligentie en persoenelekheid vaan walvèsechtege. 'n Gróp wetensjappers en filosofe pleitde zelfs deveur um de bieste es neet-minseleke persoene te goon zien (wat ieder al gebäörde bij de minsape).

## Taxonomische indeiling

De walvèsechtege weure in twie oonderordes verdeild, en in veertien femilies.

* **Baardwalvèsse** (Mysticeti)
	+ Noordkapers (Balaenidae, 4 soorte)
	+ Vinvèsse (Balaenopteridae, 9 soorte)
	+ Grieze Walvès (Eschrichtiidae, 1 soort)
	+ Dwerggladwalvès (Neobalaenidae, 1 soort)
* **Tandwalvèsse** (Odontoceti)
	+ *Superfemilie* revierdolfiene (Platanistoidea)
		- Amazonerevierdolfien (Iniidae, 1 soort)
		- Chinese revierdolfien (Lipotidae, 1 soort, woersjijnelek oetgestorve)
		- Indische revierdolfien (Platanistidae, 1 soort)
		- La Plata-dolfien (Pontoporiidae, 1 soort)
	+ Narwalechtege (Monodontidae, 2 soorte)
	+ Broenvèsse (Phocoenidae, 6 soorte)
	+ Potvès (Physeteridae, 1 soort)
	+ Valse potvèsse (Kogiidae, 2 soorte)
	+ Snavelwalvèsse (Ziphidae, 20 soorte)
	+ Dolfiene (Delphinidae, 35 of 36 soorte)

## Rifferenties
# Theophrastos

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Norbiks. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Theophrastos
Theophrastos (Eresos, Lesbos, 370 v. Chr. - Athene, 287 v. Chr.) is 'ne filosoof en d'r groeëtste plaantkundige van de Aodheed.
Es Tyrtamos gebaore, neumde z'ne lieraar Aristoteles 'm Theophrastos umwille van z'n goddeleke meneer va kalle in 't openbaar of z'ne goddeleke sjtijl.

Theophrastos waor ursj lieërling va Plato, later van Aristoteles. In 323 is e hoofd van 't Lyceum es opvolger van Aristoteles bis vlak väör z'ne doeëd. Theophrastos how ging keender en is och neet getrowd gewes. Och haat e gene directe opvolger aa-gewaeze.

## De Peripatetische Sjoeël

In 't Lyceum sjtong 'n kapel väör de muze en d'r waor 'ne groeëte tuin umheen, mit waandelgaank, tuinhuuskes en aal. In dizze waandelgaank of *peripatos* waoërd college gehaowe en de sjoeël hat daoaan d'r naam de 'peripatetische sjoeël' te daanke.

## Werke van Theophrastos

*Historia plantarum*, 1549
'n Lang lies va 220 titels is uvvergelieverd mae d'r zeunt mer 9 beuk *Plaantkunde* en zes beuk *Uvver de oeërzaak van de plaante* en 't beukske *Karaktersjetse* bewaard blaeve.
Diogenes Laërtios sjreef de 'antieke' biografie van Theophrastos.

## De Karaktersjetse

De daartig karaktersjetse zeunt in z'n gehieël bewaard blaeve. 't Zeunt treffende typeringe va sjtadsgenote. Theophrastos neumde hun eegenaardighede 'karakters', in breejer betekenis 'sjtaempel', en waor daomit d'r ursjte dae 't waoërd karakter haat toegepas op de minsjeleke zieël.
Aristoteles sjrieft in 't algeming uvver däögde en oondäögde in z'ne *Ethika* en laet och norme aa. Theophratos besjrieft ieëder psychologiserend d'r gewoeëne miensj en lut d'r laezer eeges oetmake wat e d'r van vindt of oeë e zich in herkint.
*Karaktersjetse* vilt boete alle Griekse genres. 't Waerk haat ging väörgangers, waal väöl naovolgers. D'r invloed in os daag bliekt oet *Der Ohrenzeuge, Fünfzig Charaktere* van Elias Canetti (1983) oeëmit Theophrastos 'ne waardige naovolger kriet.
Kees van Kooten vertaalde in 2006 'n verzameling humoristische kortverhaole, oeë-oonder d'r karaktersjets *D'r opsjupper* va Theophrastos.

In 'n alledaags taalgebroek sjtilt Theophrastos in *Karaktersjetse* miensjeleke eegenaardighede mit väöl humor an de kaak. E geet op de volgende meneer te waerk: e begint mit 'n definitie en geet da te waerk esof e de symptome van 'n kraenkde besjrieft. E compleet miensjbeeld wert daomit neet gegaeve mae waal een laeëvendige sjildering, zoonder enige moralistische pretaentie.

E väörbeeld vertaalt däör Bep Mergelsberg:

**D'r regaent.**

Regentementaliteet kan me zieë es de versjlaving um d'r baas te zieë um raejene va mach en gewin. Zo'n autoritair figuur is ieëmes van d'r vólgende sjlaag: es de vólksvergadering vergadert uvver de keus van ordebewaarders die d'r organisator motte assistere bie de processie, da traejt-e nao väör en miengt dat die functionarisse blanco volmach motte ha...en inge is genog...
...Vanzelfsjpraeëkend liegke de volgende regentekrete 'm in d'r moond besjtorve: ...vaeër of zie besjture de sjtad - 'n aander keus haat 't neet...
# Middeliewe

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Klummesj. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De **Middeliewe** is de periode tösje 't einde van de Romeine in d'n 5e iew nao Christus tot 't begin van de godsdeensoorloge van de 16e iew. 't Is veural d'n tied woeë-in 't Christendom de dominantie religie in Europa woert en de Islam in Arabië ontsjtong en groeët woort.

De Middeliewe is op zich 'ne vraeme naam: d'r tied tösje twieë tiedperke. In 't Ingelsj *the Dark Ages* of de dónker iewe. Dizze naam had d'r aan biegedrage dat de Middeliewe 'n negatief beteikenis krege. 't Waor zoegenaamd d'r tied woeë-in niks nöttigs is gebeurd, d'r tied tösje de groeëte Romeine en d'n tegewoordige tied. Zoëwie väöl dinger, is dit neet waor. In de Middeliewe wert de sjtaatkundige basis gelag veur 't hudig Europa, de heróntdekking van ouw weitensjap (Pythagoras, Archimedes) en 't beginne van nuje (Isaac Newton, Galileo Galilei), 't ontsjtaon van allerlei instituties, universiteite, vriehede van börgersj, belangrieke agrarische óntwikkelinge (driesjlaag sjtèlsel, d'r ploog) die d'r explosieve gruj van de bevolking nao de Zjwarte Doeëd of Pes van 1348 meugelik makde.

## Drie periodes

 De Middeliewe waere ingedeild in drie periodes:

* de vreug Middeliewe (5e-9e iew)
* de hoeëg Middeliewe (10e-12e iew)
* de late Middeliewe (13-15e iew)

Eder van dees periode haet zien eigen kènmerke en óntwikkeling.

Allewiel weurt in 't ongerwies ondersjeid gemaak in de volgende periodes:

* Tied van Monnike en Riddersj (500 - 1000)
* Tied van Sjtae en Sjtate (1000 - 1500)
# Käöme

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Käöme gief 't es paddesteul, in mosechtege vörm en es microscopisch klein wezes.
De **käöme**, ouch wel **sjummele** (wetensjappelek Latien **Fungi**) zien e riek vaan eukaryote organismes die uterlek op plante liekene meh bestoon oet e compleet aander soort celle. Individue kinne microscopisch klein en eincelleg zien, meh ouch de gruutde vaan 'n aardeg plentsje höbbe; bij dat lèste sprik me vaan zwamme en/of paddesteul. Voortplanting gebäört zoewel door parthenogenese (klone) es door meiose. Käöme koume dèks in symbiotische kolonies mèt plante, alge um perceis te zien, veur; me sprik daan vaan *koorsmosse*. Väöl ziech in kolonie vörmende käöme zien sjäöjelek veur de mins: ze zörge veur bederf vaan ete en spik in textiel. De eigesjap vaan vergisting, die normaal gezeen bederf veroerzaak, weurt evels ouch wel gebruuk veur ete op smaak te bringe (beveurbeeld in Herfse kies en väöl aander kiessoorte, zoewie in alcoholische draanke), dewijl bepaolde soorte es antibioticum kinne dene. Echte käöme zien vaanaof 't vreug Devoon bekind; sjummelechtege organismes bestoon al väöl langer. Me erkint allewijl zeve stamme. 't Deil vaan de biologie wat ziech mèt käöme bezeghèlt weurt mycologie geneump.

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Thomas Aquinas

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Sint Thomas Aquinas, door Carlo Crivelli in 1476
**Thomas Aquinas** of **Thomas van Aquino** (Roccasecca, ± 1225 – Priverno, Fossanova Abdij, 7 miert 1274) waor ‘ne Italiaonse filosoof en theoloog, besjouwd es eine vaan de bekinste Christeleke en Kathelieke gelierde. Heer is de mies invloodrieke systematische dinker op ‘t gebeed vaan de theologie en filosofie oet de Wes-Europese Middeliewe. Zien werk bleef iewelaank hoeg gerespecteerd in de katholieke kèrk.

Heer waor ‘ne Dominicaanse mónnik en weurt besjouwd es de groondlègker vaan de sjaolastiek. Zien werk combineerde de christeleke theologie mèt de filosofie vaan Aristoteles. Aquinas sjreef oonder andere de ‘*Summa Theologiae*’ boe-in heer kwesties wie de eerd vaan God, de moraol en de polletiek behandelde. Heer had ‘n groete invlood op de Rooms-Katholieke lier en woort in 1323 heileg verklaord.

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Koraan

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'n Aop blaad inne Koraan.
De **Kora(a)n** (Arabisch: القرآن, *al-qoer'ān*) is 't ènsigste islamitisch Hèllig Book det dore moslims es zuver euvergeleverdj wuuertj gezeen. Volges de islamitische terdiesje zeen de wäörd inne Arabische spraok door God via d'n ingel Djibriel aan Moeamed geäöpenbaardj. De Koraan wuuertj betrach es 't ieëste prozawirk oete Arabische litteratuur en haet 'ne groeaten invlood gehadj oppe litteraer óntwikkeling van 't Arabisch.

't Arabisch waord قرآن (*qoer'ān*) mèntj "oplaezing" of "veurdrach". Koraan wuuertj gebroek veure euverzètting. 'n Euverzètting wuuertj meistes door moslims es ónauthentiek gezeen, ómdet euverzètte autematisch interpretere zów meine. Eder euverzètting is dus "alein" 'n interpretaasje. Euverzèttinge vertuuene, doren opboew vanne Arabische spraok, op essentieel puntje groeate versjillen waere den ouch neet es gezaghöbbendj erkèndj. Exegese oppe Arabische Koraan is waal meugelik en wuuertj *tafsir* geneump. De bekèndje islamitische gelieërdje (*oelema*) spraeke daoveur euver 'n exegetische euverzètting.

De Koraan is de ieëste brón vanne islaam, meh de Euverleveringe (*Hadith*) zeen de twieëdje brón. De Koraan guuef gein specefieke antjwäörd op eder vraog of eder perblieëm. Moeamed en zien mitgezèlle waere gezeen es de laevendje oetlègkers in praktiek, vasgelag inne Euverleveringe. De Koraan enne (minder absolute) Hadith vörme same de basis vanne islaam.

Veur moslims is de autoriteit vanne Koraan absoluut. 't Wuuertj gezeen es 't Waord van God. De Koraan wuuertj aevel waal geïnterpreteerdj. Dit kan 'n dynamische interpretaasje zeen die mitte ómstenjigheje verangertj.
# Öpkläreng

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Wádneeler. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Voltaire.
Dät **Öpkläreng**, **Öpklärengstiedádder**, **Opklaoreng** of **Verleechteng** woar n tiedádder, wo dät t dor öm göng, mit hölp vän g'vernönf dät dinke vree t'mákke vän al verstandslöösched, vööruardeile n'nd'ideologié, die út ád tiede n'ööverkámme. t Spööl sich allein z'öf in die wäslik länh in t 17. bietau 18. joarhöngerd n'in die huager kringer.

D'öpkläreng häed'instraum had vän sikker die weidergeboarde n'äs die weidervörmeng. Auch is t'vän instraum dät Europädischer kontákter öf gönge liqqe mit anger völker wie n'in Afrika, dörch d'öntdikkenger in reiser. An dät önd vän dät 17. joarhöngerd woaëd mä n'öövervluad dörch reisböök n'versläeg. Auch dät brách mit an t'anvange vän die n'Encyclopédie in Frankriek, vändong dät woaëd «wietschap t'is mach».

Bekönd philosööver vän dizze tied sönd Descartes, Baruch de Spinoza, Jean-Jacque Rousseau, Voltaire, John Locke n'Immanuel Kant.

---

De volgende sectie van dit artikel is gesjreve in 't Mestreechs.

---

Aander bekind filosofe die neet in dees tied leefde mer väöl höbbe beteikend veur de kennis euver de opklaoreng zien Friedrich Nietzsche en Michel Foucault.

## Börner

* Die Düetsch, Engelsch n'Näderlánsch wikipedia.
# Polyfylie

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Sint-Joasters. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Polyfylie** is de eigesjap van e taxon det de litste gemeinsjappelike veureljer van alle organisme in det taxon neet tót det taxon zelf behuèrtj.

Polyfyletische taxa óngersjeie zich zowaal van de monofyletische taxa, wo e taxon besteit oet alle saorte die van 'ne veureljer aafstamme, inclusief de veureljer zelf, es de parafyletische taxon, wobie de veureljer waal tót 't taxon behuèrtj, meh neet al zien aafstammelinge.

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Archaea

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Sint-Joasters. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Archaea.
De **archaea** vörmen e riek, dan waal e domien, van eincellige micro-organisme. De archaea zint prokaryote, det mèntj det ze gein celkaen of ènnig anger organelle höbbe in häör celle die waere ómslaote door e membraan.

Archaea woorte aanvenkelik es bacterieje geklassificeerdj en krege de naam *Archaebacteria* (in 't riek *Monera*), meh dees klassifikaasje is vereljerdj. Häör celle höbbe namelik unieke eigesjappe die ze doon sjeie van de anger twiè biologische rieke: de *Bacteria* en *Eukaryota*.

Archaea woorte iès betrach es extremofiele die in uters óngónstige toestenj, wie wermwaterbrónne en zaltmaere, veurkómme, meh saer den is óntdèk gewaore det ze veurkómme in 'n groate versjeienheid aan laefgebejer; ónger anger in de miensjelike derm.

De archaea zint veural taalriek in de oceane; de archaea in plankton kinne waal 'ns ein van de grótste gruup aan organisme zeen. De archaea vörme e wichtig deil van 't laeve op de aerd en spele 'n rol in zowaal de kaolstof- es de stikstofkrink.
# Bacterië

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

*Escherichia coli* (de 'stroontbacterie'), 'n gramnegatief staofvörmege bacterie oet de stam Proteobacteria.
**Bacterië** (wetensjappelek Latien: **Bacteria**) zien e riek daan wel e domein vaan eincellege, prokaryote wezes. Ze zien gemeinelek e paar micrometer groet, e stök kleinder es celle vaan eukaryote, meh ze kinne sterk oetereinloupende gruutdes aonnumme. Ouch de vörm kin sterk versjèlle; zoe gief 't staof- bol- en spiraalvörmege bacterië.

Bacterië zien alum presint op Eerd. 'ne Wèllekäörege gram eerd bevat door de baank zoe'n 40 mieljoen individueel bacterieel celle, en 'ne milimeter zeut water ein mieljoen. Me sjat tot ze op de ganse wereld mèt 5 kwintiljoen (5\*10³⁰) zien. Door dit enorm aontal euvertröf hunne biomassa dee vaan alle plante en bieste bijein. Bacterië vint me in alle leefmilieus; boete vrunteleke umgevinge wie reviere, bojem, loch en groeter wezes zien ze te vinde in heitwaterbronne, radioactief aofval, zuurstofloes deep water en kilometers deep in d'n eerdkoors. Väöl bacterië zien dus extremofiel. 't Metabolisme vaan bacterië is väöl gevarieerder es dat vaan eukaryote. Dit hèlt versjèllende ecosysteme in stand umtot allein dees micro-organismes bepaolde aofvalstoffe kinne umzètte.

Versjèllende bacterië veroerzake krenkdes (zoegenaomde bacteriaol infecties), wie chlamydia, cholera, lepra, pes, syfilis en tering. Zoe'n krenkdes kinne weure bevochte mèt antibiotica, veuropgezat tot de bacterië dao neet resistent (bestand) tege zien. Sjäöjelek zien bacterië ouch es ze ziech veuje mèt minselek ete, wat veur bederf zörg. Aon d'n aandere kant zien bacterië zjus nötteg in de productie vaan ete wie yoghurt en chips, of in 't biologisch aofbreke vaan eerdolie nao 'n olieramp. Oonmisbaar zien bacterië in de derm (zoegenaomde dermflora) bij 't aofbreke vaan ete.

Bacterië bestoon oet 'n primitief cel die dudeleke organelle mis, meh wel vaan 'ne celwand is veurzeen. Um die lèste eigesjap woorte ze vreuger tot de plante gerekend. Allewijl heet me ze in hun eige riek geplaots. Vreuger woort gei versjèl gemaak tösse bacterië en archeeë, micro-organismes die uterlek op bacterië liekene meh genetisch zier wied devaan aofstoon. Daonao zien bacterië en archeeë nog laank same gegróppeerd tot 't domein vaan de prokatyote, meh die indeiling is zier parafyletisch: archeeë stoon feitelek korter bij plaante en bieste es bij bacterië. Ouch de indeiling vaan bacterië zelf is problematisch. De mieste zien nog laank neet besjreve en ze laote ziech neet allemaol in laboratoria kweke. Allewel tot neet euver alles consensus besteit, deile microbiologe de bacterië in zoe'n 20 stamme in. Vaanajds weure bacterië, veur 't gemak, ingedeild in grampositief en gramnegatief.
# Eukarya

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Bergs (Roerdale). Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Eukarya**, ouch waal **Eurkaryote** (oet 't Grieks: εὖ = ech, gans; κάρυον = kern;) zeen alle organisme woavan de celle 'ne celkern en 'n intern membraon höbbe. In de taxonomie waere de eukarya gezeen es ein van de drie domeine woa in 't laeve verdeild kin waere. De twee anger domeine beheure allebei toe aan de prokaryote, namelik de Archaea en de Bacteria. 't Groot versjil tösse de Eukarya en Protiste is det de Protiste 'ne “simplere” celboew höbbe woa in 't DNA neet ómsjlaote waert door de celkern mer vriej in 't cytoplasma ligk. Behalve 'ne celkern höbbe de meiste eurkayotische cellen ouch anger organelle zowie mitochondrië, chloroplasten of 'n golgi-apparaat.

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Celkern

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Bergs (Roerdale). Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Sjema van 'n deerleke cel. Organelle zeunt es volg gelabeld: 1. Nucleolus 2. Celkern 3. Ribosoom 4. Vesikel 5. Roew endoplasmatisch reticulum 6. Golgi-apparaat 7. Cytoskelet 8. Gled endoplasmatisch reticulum 9. Mitochondrion 10. Vacuole 11. Cytosol 12. Lysosoom 13. Centriool.
De **celkern** is 'n organel woa in biej eukaryote cellen 't DNA ligken opgeslage. De celkern waerd door e membraan gesjeie van 't cytoplasma.

## Opboew

De celkern is ómgaeve door e döbbel celmembraan. De twee membrane waere van ein gesjeie door 'n ruumde van óngeveer 10 tot 40 nm. Hiej in zitte väöl äöpeninge mit 'ne diamaeter van óngeveer 100nm. Dees äöpeninge waere kernporië geneump. 't Boeten- en binnemembraan loupe in ein euver. Door dezen euverloup óntsteit 'n kernenvelop róndj de kern en daodoor óntsteit 'n eige miljeu in de celkern.
De membrane zeen selectief doorlaotend. Meistal is 't mer einrichtingsverkiear tösse de celkern en 't cytoplasma. Groate molecule, macromolecule geheite, gaon door de kernporiën. Meistal zeen dees grote moleculen allerlei sjtoffe die de kernactiviteit regele. De kernenvelop dreug duks ribosomen op 't cytoplasmatisch oppervlak en löp door op bepaalde plaatse euver in 't endoplasmatisch reticulum.

## Functie

't Kopiëre van DNA vintj plaats in de celkern. De kopie waerd 't RNA geneump. 't RNA is 'nen informatiedrager. d'r Zeen versjillende saorte RNA mit eder zien eige funksie.

* mRNA (messenger RNA) waerd gespliced (de introns waere verwijderd en de exons blieve euver) door 't spliceosoom of op chemische wieze door zichzelf. Hiejnao waert euvergebleve RNA veurzeen van e kepke (in 't Ingels: cap) en 'ne poly-A-stert. Dan verleut 't de celkern en waerd 't door 'n ribosoom getransleerd (kiek biej: Translatie)
* tRNA (transfer RNA) is e basepaar waat de vorm krieg van e klaverblaad woa nao 't boete de kern ein aminozuur opneump en det richting ein ribosoom verveurt.
* rRna (ribosomaal RNA). Hiej zeen meerder saorte van die allemaol de kern verlaote woa nao ze mit einanger verbinje om zo 't ribosoom te vorme.

Biej de celdeiling vintj es ieërste 'n verdubbeling van 't DNA plaats en daonao 'n deiling van de celkern. Pas daonao waert de res vanne cel euver de twee nuuj te vorme celle verdeild.
De celkern is naeven 't mitochondrium, 't endoplasmatisch reticulum en eine chloroplas 't enige organel mit zien eige ribosome.
Prokaryote höbbe geine celkern; 't DNA waerd dao den ónbesjurmp in 't cytoplasma bewaard.