Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Zon

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Zon
De **zon** (symbool: ) is 'n middelgroete staar oet de G-klasse (dèks ouch wel gelen dwerg geneump). Zie is 't midde vaan eus Zonnestèlsel en daodoor 't prominentste hiemellichaam veur 't leve op Eerde. De zon heet zelf 'n baon vaan 88 leechjaor um 't midde vaan de Mèlkweeg; ei "zonnejaor" (galactische periode) doort 226 miljoen jaor. De zon heet 'nen diameter vaan oongeveer 1,392 x 106 km. De zonneatmosfeer hèt Corona.

Allewel 't oetzuut tot de zon brant, kump ze op 'n aander meneer aon häör wermde: ze deit aon kernfusie en zèt waterstof um in helium.

| 't Zonnesjtèlsel |
| --- |
|  |
| **De Zon** · Mercurius · Venus · Aerd · Mars · *Ceres* · Jupiter · Saturnus · Uranus · Neptunus · *Pluto* · *Haumea* · *Makemake* · *Eris* |
| **Planete** · **Dwergplanete** · **Maone**: *Aerds · Martiaans · Joviaans · Saturniaans · Uraniaans · Neptuniaans · Plutoniaans · Haumeaans · Eridiaans* |
| **Ring**: *Joviaans · Saturniaans · Charikloaans · Chiroaans · Uraniaans · Neptuniaans · Haumeaans* |
| **Klein lichame**:   Meteoroïde · Asteroïde/Asteroïde maone (Asteroïdegordel) · Centaure · TNO's (Kuiperreem/Verstruide sjief) · Komete (Hillswolk · Oortwolk) |

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Wiktionair

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Remunjs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Wiktionary** (*WikiWaordebook, Wiktionair*) is e zösterperjèk van Wikipedia mit es doel de creatie van 'n vriej meertalig wikiwiki-waordebook en det weer veur alle täöl es veurtaal. De Ingelse Wiktionary waerde gesjtart op 12 december 2002. Sins 1 mei 2004 zeen de anger Wiktionary's ouch opgesjtart, bereikbaar op ISO-taalcode.wiktionary.org.

De Ingelstalige Wiktionary haet in september 2010 ruum 2.000.000 begrippe, de Nederlandstalige ruum 80.000 en de Limburgstalige ruum 66.000 't Perjèk guf zowaal infermasie euver taalkóndige eigesjappe (es sjpèlling en meervoud) es vertalinge nao anger sjpraoke. In principe kómme in edere Wiktionary ouch väöl angestalige wäörd te staon.

## De grootste Wiktionary's

De grootste Wiktionary's (volges aantal ingeng in *alle* tale) zeen:

1. De Franstalige
2. De Ingelstalige
3. De Vietnamese
4. De Turkse
5. De Griekse
6. De Russische
7. De versie in het Ido
8. De Chinese
9. De Poolse
10. De Finse

Al dees versies höbbe meer es 25.043.517 ingeng. De Limburgstalige versie haet op dit moment (mei 2016) ruum 114.319 ingeng en sjteit daomit op de 38e plaats.

## Bekiek ouch

* De Limburgse Wiktionair
# Klender

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'ne Klenderstein vanne Azteke.
'ne **Klender** is e systeem veur 't indeile vannen tied in periode, wie jaore, maondje, waeken en daag. In dees algemein zin is "klender" e synoniem veur "tiedraekening". Ouch de (fysieke) waergaaf van 'ne klender, inne vorm van 'n tabel of angeszins, wuuertj klender geneump.

Door 'ne klender waere meistes ouch de fieës- en gedinkdaag aangegaove. Nao analogie daomit sprèk me in rumer zin ouch van 'ne verjäördigsklender mit dao-op de te gedinke verjäördaag, of de vootbalklender mitte geplendje vootbalevenemènte.

'ne Klender bepaoltj de lingdje enne indeiling van 't jaor en is gegróndj op maotstave die de astronomie aanreik. 'ne Klender is gekoppeldj aan 'n jaortèlling en 'n jaorstiel, die bei zeen gegróndj op aafspraoken of op historische gebeurtenisse die bieje inveuring vanne klender es essentieel beginpuntje vanne besjaving woorte gezeen. De jaortèlling bepaoltj daobie 't jaor worin de klender aanvèngk; de jaorstiel bepaoltj op welchen daag 't jaor begintj.

## Zuuch ouch

* Gregoriaanse klender
# Sezoen

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

De standj vanne aerd ane begin vanne astronomische sezoene.
E **sezoen** of 'ne **jaortied** is 'n jäörliks trögkkómmendje periood van drie maondj. 't Jaor vanne aerd (de periood worin de planeet eine kieër rónjelómme zon drejtj) is ingedeildj gewaoren in veer sezoene worin 't in e bestump gebied kajer of wermer is es in 'n anger periood.

De aerd van e sezoen wuuertj door 'n aantaal aan zake bepaoldj, worónger (veurnamelik) d'n hellingshook vanne aerdas t'n opzich vanne as van zien baan rónjelómme zon, 't inne buurt zeen van oceane en 't corioliseffek.

Óngersjied wuuertj gemaak tösse veer sezoene: veurjaor (lente), zomer, herfs en wintjer. Dees sezoene vallen aevel veural inne gemaotigdje toet hoger brèdje same mit dudelik te óngersjeie klimatologische periode. In troeapische gebiede kèntj me namelik twieë waerssezoene: d'n druuegen enne nate moesson.
# Starekunde

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**Starekunde** of **astronomie** is de wetensjap die ziech bezeghèlt mèt alles wat in groeter materieel verbaand ligk es de Eerde. De astronomie is wezelek 'n oonderdeil vaan de natuurkunde, meh väöl takke vaan astronomie höbbe ouch 'ne geografischen inslaag: me maak beveurbeeld kaarte vaan 't zonnestèlsel en de Mèlkweeg.

## Historie

De astronomie behuurt tot de ajdste wetensjappe die de minsheid kint. Bijnao alle aw besjaovinge heelte ziech al demèt bezeg, in 't bezunder de Babyloniërs, de Maya's en de Arabiere. Vaanaof de zestiende ieuw is de astronomie in 'n stroomversnelling gekoume, door groete naome wie Tycho Brahe, Nicolaus Copernicus, Galileo Galilei en Christiaan Huygens. Veural de oetvinding en constante verbetering vaan de telescoop brach die stroomversnelling teweeg.

## Bereumpde astronome en astrofysici

Heioonder volg 'n lieske van belaankrieke wis- en natuurkundege die höbbe bijgedrage aon de kinnes vaan de hiemelliechame en de wèrking vaan de kosmos:

* Johannes Bayer
* Friedrich Bessel
* Tycho Brahe
* Annie Jump Cannon
* Anders Celsius
* Nicolaus Copernicus
* Albert Einstein
* Galileo Galilei
* George Ellery Hale
* Stephen Hawking
* Edwin Hubble
* William Huggins
* Christiaan Huygens
* Jacobus Cornelius Kapteyn
* Johannes Kepler
* Gustav Kirchhoff
* Henrietta Leavitt
* Charles Messier
* Johan Maurits Mohr
* Jan Hendrik Oort
* Claudius Ptolemaeus
* Maarten Schmidt
* Edward Witten

## Zuug ouch

* Lies vaan starebeelder
* Lies vaan ruimdevaartmissies
* Zonnestèlsel (mèt lies vaan planete)
# SI

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Kinders. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

**SI** is de aafkórting veur *Système International d'Unités*, de Franse naom veur 't in 1960 ingevoord internasjenaal sesteem van einheide. 't Sesteem is ópgeboewd róndj zeve basiseinheide, die met ein gecombeneerd aafgeleide SI-einheide vörme. Zoe wört 't gebroek van constante bie 't ómraekene van beveurbildj lengde, breide en huugde nao oppervlak en gewich zo väöl meugelik beperk.

In de lenj van de Europese Unie is 't gebroek van 't SI es innig einheide sesteem verplich.

## SI-basiseinheide

De zeve SI-basiseinheide zeen ónaafhenkelik vanein.

|  |  |
| --- | --- |
|  | **SI-basiseinheid** |
| Omsjrieving | Naom | Simbool |
| lengde | maeter | m |
| massa | killegram | kg |
| tied | sekóndj | s |
| elektrische sjtroum | ampère | A |
| temperatuur | Kelvin | K |
| hoeväölheid partikels | mol | mol |
| lichstérkde | candela | cd |

## Aafgeleide SI-einheide

Van dees basiseinheide könne aafgeleide einheide gemaak waere, wie m² (veerkante maeter) veur oppervlak, of hertz, gedéfenieerd es s-1, veur frekwensie.

## SI-prefixe (vermeinigvöldegingsfactore)

Naeve de SI-einheide zeen ouch de SI-veurvoogsel of -prefixen gedéfenieerd:

| 10n | Veurvoogsel | Simbool | Naom | Vermeinigvöldegingsfactor |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 10³⁰ | quetta | Q | quintiljoen | 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 |
| 10²⁷ | ronna | R | quadriljaar | 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 |
| 1024 | yotta | Y | Quadriljoen | 1 000 000 000 000 000 000 000 000 |
| 1021 | zetta | Z | Triljaar | 1 000 000 000 000 000 000 000 |
| 1018 | exa | E | Triljoen | 1 000 000 000 000 000 000 |
| 1015 | peta | P | Biljaar | 1 000 000 000 000 000 |
| 1012 | tera | T | Biljoen | 1 000 000 000 000 |
| 109 | giga | G | Miljaar | 1 000 000 000 |
| 106 | mega | M | Miljoen | 1 000 000 |
| 103 | killo | k | Doezendj | 1 000 |
| 102 | hecto | h | Hónjerdj | 100 |
| 101 | deca | da | Tieën | 10 |
| 10−1 | deci | d | Tieëndje | 0,1 |
| 10−2 | centi | c | Hónjerdjste | 0,01 |
| 10−3 | milli | m | Doezendjste | 0,001 |
| 10−6 | micro | µ | Miljoenste | 0,000 001 |
| 10−9 | nano | n | Miljaarste | 0,000 000 001 |
| 10−12 | pico | p | Biljoenste | 0,000 000 000 001 |
| 10−15 | femto | f | Biljaarste | 0,000 000 000 000 001 |
| 10−18 | atto | a | Triljoenste | 0,000 000 000 000 000 001 |
| 10−21 | zepto | z | Triljaarste | 0,000 000 000 000 000 000 001 |
| 10−24 | yocto | y | Quadriljoenste | 0,000 000 000 000 000 000 000 001 |
| 10⁻²⁷ | ronto | r | quadriljaarste | 0,000 000 000 000 000 000 000 000 001 |
| 10⁻³⁰ | quecto | q | quintiljoenste | 0,000 000 000 000 000 000 000 000 000 001 |

## Extern linke

Website van 't BIPM, Internasjenaal Bureau veur Gewichte en Maote
# Computer

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Nuts. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

'ne **Computer** is 'n apparaat woemit gegaeves volges formeil procedures (algoritmes) kinne weure verwèrkt. D'r computer weurt in bepaalde Zuid-Limburgse sjtreke ouch waal 'ne **ordinatäör** (oet 't Frans) geneumd. Meistal weurt mit 't woerd computer 'n digitaal apparaat bedoeld, maar d'r besjtunt ouch analoge computers.

## PC's

Apple brach in de jaore saeëvetig es örsjte d'r microcomputer, d'r *personal computer* (ouch: PC), óp d'r maert. Allewiel is IBM d'r groeëtste producaent.

'ne PC (kiek de tekening hie-ónger) besjèèt oet de volgende ónderdele:

Oonderdele van 'ne computer.
* 1. 't Sjaerm
* 2. 't Moderbord
* 3. De processor
* 4. 't Geheuge
* 5. Oetbreiingskaarte
* 6. De voeding
* 7. CD/DVD-sjpeuler/branner
* 8. Hel sjief
* 9. De moes
* 10. 't Toetsebord

Oersjpronkelik woerd 't Ingelsje woerd *computer* gebroek veur emes dae mujlike bereikeninge oetveurde, mit of zonger mechanische hulpmiddele - vergeliek ouch d'r Duutsje term vuur computer: "Rechner" (raekeneer) en d'r Zuud-Afrikaanse term veur computer: "rekenaar" - meh later woerd d'r term ouch gebroek om apparate te beneume. Modern computers weure vuur väöl mieë gebroek dan allein wiskundige toepassinge. Ouch väöl administratief en financieil take weure aan d'r computer opgedrage, evels informatievuurziening (internet) en amusement. Ouch weurd d'r computer gebroek om processe aan te sjture, beveurbild de assemblage van auto's doer robots.

D'r opboew van d'r computer kint as volgt weure vuurgesjtild:

1. De elektronica weoroet d'r computer besjtit, weurd meistal hardware genump.
2. Dees hardware weurd bie 't opsjtarte aangesjtuurd doer firmware (bie PC's bekind as BIOS), basale software, die nuudig is om 't besjturingssysteim te laje.
3. De kern van 't besjturingssysteim behiert 't wèrkgeheuge, 't verdeile van de processortied, 't behiere van 't intern gegaevestransport, 't oetveure van programma's en 't verzurge van ein of mieë invoor- en oetvoormechanismes.
4. Applicatiesoftware is de programmatuur die weurd gebroek om specifieke functies oet te veure, woeveur de computer is aangesjaf.

Informatica is de weitesjap die tiggeliek mit de ontwikkeling van de computer is óntsjtange.

Inkele besjturingssysteime:

* DOS (**D**isk **O**perating **S**ystem)
* GNU/Linux
* BSD
* Mac OS/MAC OS X
* OS/400
* Unix
* Windows
* CP/M
* VMS
* Beos
# Noors

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

't **Noors** is 'n Noordgermaanse taol die door vief miljoen lui in Noorwege gesproke weurt. Wijer spreke zier kleine minderhede in de Amerikaonse staote North Dakota (0,4 vaan de totaole bevolking) en Minnesota (0,1%) Noors. Wie de aander Noordgermaanse taole heet de taol ziech in de middeliewe oet 't Aajdnoors oontwikkeld, meh is mèt die aander twie verstooonbaar gebleve. E versjèl mèt 't Deens en 't Zweeds is 't behaajd vaan 't versjèl tösse manneleke en vrouweleke wäörd (al späölt dat in de Bokmål koelek 'n rol.
Zjus wie 't Zweeds en aanders es 't Deens is 't Noors 'n toentaol, of entans 'n toenhuugdeaccenttaol. 't Heet twie toenaccente, e hoeg en e lieg. De toene zien evels väöl minder dèks es in 't Zweeds beteikenisoondersjeiend.

't Gief in Noorwege twie standaardtaole, namelek *Bokmål* ('Boketaol') en *Nynorsk* ('Nuinoors'). De Bokmål is sterk door 't Deens, dat tot in de negentiende iew de cultuurtaol in Noorwege waor, beïnvleujd Noors. In 't ooste vaan 't land (beveurbeeld in Oslo) vint me väöl dialekte die ouch Deensen invlood höbbe en relatief kort bij de Bokmål stoon. 't Nynorsk evels baseert ziech veural op de westeleke dialekte, die dezen Deensen invlood neet zoe höbbe oondergaange. Op sjaolt liert me allebei de standaarde. Allebei höbbe ze ouch 'nen extremere variant: de *Riksmål* ('Riekstaol'), e get archaïsch en nog korter bij 't Deens stoond Noors, en 't *Høgnorsk* ('Hoegnoors'), wat tege 't puristische aonzit.

## Extern links

* De Noorse Wikipedia (in de Bokmål)
* De Noorse Wikipedia (in 't Nynorsk)
* Gratis Noorsen online dictionair
* 't Noors ministerie vaan Boetelandse Zake euver de twie Noorse staandertaole (in 't Ingels)

  *Dit artikel is e sjtumpke. De kans Wikipedia helpe door 't aan te völle*
# Deens (taol)

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mestreechs. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

't **Deens** is de Noordgermaanse taol die in Denemarke gesproke weurt door zoe-n 5,5 miljoen lui. Wie de ander Noordgermaanse taole stamp 't aof vaan 't Ajdnoors en aanders es in 't Wesgermaanse taolgebeed 't geval is kinne de sprekers vaan de versjèllende taole ziech oonderein good verstoon: Zweeds, Noors en Deens zouwe es dialekte vaanein kinne gelde. E belangriek versjèl mèt 't Noors en 't Zweeds is tot 't Deens gein twietoenegheid kint, mer in plaots daovaan de stød kènt.

Boete Denemarke is 't Deens nog 'n officieel taol vaan de Faeröer en Greunland. Wijer weurt 't in Duitsland eve euver de grens, in Sleeswiek-Holstein, gesproke. Veul aaj lui op Iesland spreike auch nog Deens.

## Getalle

---

De volgende sectie van dit artikel is gesjreve in 't Remunjs.

---

't Deens maak biej 't tèlle nog gebroek van 't Aadgermaanse twintjigdeilige sjtèlsel. Veurbeeld:

* *halvtreds* is 'n aafkorting van *halvtredsindstyve* det halverwaege 3 (of 2½) keer 20 beteikent, dus 50.

## Externe link

* De Deense Wikipedia
# Zweeds

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Mofers. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

---

Kaart woróp steit wo 't Zweeds gekaldj wuuertj.
't **Zweeds** (*svenska*) is 'n Noeardj-Germaanse of Scandinavische spraok mit zoeaget 9 miljoen spraekers. 't Is de ieëste spraok van Zwede (8,8 miljoen spraekers) en ein van de officieel spräök van Finlandj (300.000 spraekers). In de Finse autonoom provincie Åland is 't zèlfs de einige officieel spraok.

't Zweeds is nej verwantj mit de anger twieë Scandinavische spräök van 't vastelandj, Deens en Noors. 't Zweeds en 't Noors, en in get minder maote 't Deens, zeen óngerling redelik good verstaonber. Sommige wäördj zeen anges, meh grammaticaal kómme de spräök bao gans euverein. De spelling is wael versjillendj. Zoea liek de Noorse spelling mieë óp 't Deens.

De waordesjat van 't Zweeds besteit bao gans oet Germaanse wäördj. Waal zeen d'r get lieënwäördj oet 't Letien, Frans en Nederduits (ouch 'n Germaanse spraok). Taengewuuerdig waere d'r väöl wäördj oet 't Ingels euvergenómme, den aangepas, den letterlik euvergezat (lieënvertaling).

Kènmerkendj veur de oetspraok van 't Zweeds is de melodie: 't is 'n toeantaal. d'r Zeen twieë versjillendje toeanaccente en dees kènne beteikenisóngersjeidendj zeen. 't Waordj *anden* beteikentj zoea, aafhankelik van de intonatie, "de aenj" of "de geis". Wie de toeanaccente waere oetgespraoke is stèrk aafhankelik van wo de spraeker vanaaf kömp. In 't zuje óngersjeid me de toeane mieër in de lingdje es in de toeanhuuegdje. Boetedet wuuertj e waordj allein mit e toeanaccent oetgespraoke wen 't 'n belangrieke grammaticaal functie in de zin haet.

De standerdtaal is 't Riekszweeds (*rikssvenska*) en die is gebaseerdj óp de dialectenróndj Stockholm en 't Mälardaal. Anger variante van 't Zweeds zeen 't Finlandj-Zweeds, 't Elfdaals en 't Eslandj-Zweeds.

## Extern linke

* De Zweedse Wikipedia
* Zweedse grammair
* Swedish 101 Learn Swedish online